İSG Terimleri Sözlüğü
İş sağlığı ve güvenliğinde sık karşılaşılan 51 terimin kısa, mevzuat referanslı tanımı. Aradığınız terimin ayrıntılı rehberine doğrudan ulaşın.
İSG Sözlüğü Nedir? — Kısa Cevap
Bu sözlük, iş sağlığı ve güvenliği alanında en çok aranan terimleri — ramak kala, DÖF, OSGB, tehlike sınıfı, Fine-Kinney, risk değerlendirmesi gibi — tek sayfada ve kısa tanımlarla bir araya getirir. Her terim için bir-iki cümlelik özet bulunur; terimin ayrıntılı bir rehberi varsa o sayfaya doğrudan link verilir. Böylece bir kavramı hızlıca öğrenir, derinleşmek istediğinizde ilgili kılavuza geçersiniz.
Detaylı Terim Sayfaları
Aşağıdaki terimlerin her biri kendi ayrıntılı tanım sayfasına sahiptir:
Terimler — A'dan Z'ye
A
- A/B/C sınıfı uzman
- İş güvenliği uzmanının belge sınıfı. C sınıfı az tehlikeli, B sınıfı az tehlikeli ile tehlikeli, A sınıfı her tehlike sınıfındaki işyerinde görev yapabilir. İş güvenliği uzmanı sayfası
- Acil durum planı
- Yangın, deprem, sel, kaza gibi acil durumlara nasıl müdahale edileceğini ve tahliyenin nasıl yapılacağını tanımlayan, hazırlanması zorunlu plan. Rehberler
- Ağır ve tehlikeli işler
- Sağlık ve güvenlik açısından özel önlem, eğitim veya nitelik gerektiren iş grupları için kullanılan kavram. Bugün bu ayrım büyük ölçüde tehlike sınıfı sistemiyle yürütülür. Tanım sayfası
- ATEX
- ATEX; gaz, buhar veya toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerde ekipman ve koruma sistemlerine ilişkin kuralları belirleyen Avrupa Birliği düzenlemesidir. Tanım sayfası
- Az tehlikeli işyeri
- En düşük tehlike sınıfındaki işyeri. Uzman ve hekim süre yükü ile bazı yükümlülükler diğer sınıflara göre daha azdır. Detaylı rehber
Ç
- Çalışan İSG eğitimleri
- Çalışanların işe başlarken ve periyodik olarak almak zorunda olduğu, tehlike sınıfına göre süresi ve sıklığı değişen eğitimler. Detaylı rehber
- Çalışan temsilcisi
- Çalışanlar arasından seçilen veya atanan, İSG konularında çalışanları temsil eden, işverene öneri ve talep iletebilen kişi. Detaylı rehber
D
- Diğer sağlık personeli (DSP)
- İşyeri hekimine İSG hizmetlerinde destek olan; hemşire, sağlık memuru, acil tıp teknisyeni veya çevre sağlığı teknisyeni belgesine sahip personel. Detaylı rehber
- DÖF
- Düzeltici ve Önleyici Faaliyet: tespit edilen uygunsuzluğun kök nedenini gidermek (düzeltici) ve tekrarını engellemek (önleyici) için planlanan, sorumlu ve termini belli aksiyon. Detaylı rehber
F
- Fine-Kinney
- Riski Olasılık × Frekans × Şiddet çarpımıyla sayısallaştıran risk değerlendirme yöntemi. Maruziyet sıklığını ayrı puanladığı için değişken riskli işlerde tercih edilir. Detaylı rehber
- FMEA
- Hata Türü ve Etkileri Analizi (FMEA); bir sistem veya süreçteki olası hata türlerini, etkilerini ve nedenlerini önceliklendirerek önleyici aksiyon belirleyen yöntem. Tanım sayfası
G
- Gürültü ve titreşim maruziyeti
- Çalışanın işitmesini ve sağlığını etkileyebilen, mevzuatta sınır ve eylem değerleriyle yönetilen fiziksel risk etkenleri. Detaylı rehber
- Güvenlik bilgi formu (GBF / SDS)
- Güvenlik Bilgi Formu (GBF / SDS); bir kimyasalın tehlikelerini, güvenli kullanım, depolama, taşıma ve acil müdahale bilgilerini standart 16 başlık altında veren belge. Tanım sayfası
H
- HAZOP
- Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi (HAZOP); bir prosesin tasarım amacından sapmalarını kılavuz kelimelerle sistematik inceleyerek tehlike ve işletme sorunlarını ortaya çıkaran yöntem. Tanım sayfası
I
- ISO 45001
- İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri için uluslararası standart. OHSAS 18001'in yerini almıştır; gönüllü, belgelendirilebilir bir çerçevedir. Detaylı rehber
İ
- İdari para cezası
- İSG yükümlülüklerinin ihlali halinde 6331 sayılı Kanun'un 26. maddesine göre uygulanan, her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenen para cezası. 2026 İSG cezaları rehberi
- İSG eğitimi
- Çalışanlara, işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenen periyotlarla verilmesi zorunlu olan iş sağlığı ve güvenliği eğitimi. Detaylı rehber
- İSG kurulu
- Elli ve daha fazla çalışanı bulunan ve altı aydan uzun süren işlerde kurulması zorunlu olan, işyerinde İSG kararlarını alan organ. Detaylı rehber
- İSG yıllık çalışma planı
- İşyerinde bir yıl boyunca yapılacak İSG faaliyetlerini (eğitim, ölçüm, denetim, tatbikat) takvimleyen, hazırlanması zorunlu plan. Detaylı rehber
- İSG yönetim sistemi
- İSG süreçlerini planla–uygula–kontrol et–önlem al (PUKÖ) döngüsüyle yöneten, kurumsallaştıran yapı. Uluslararası karşılığı ISO 45001 standardıdır. ISO 45001 rehberi
- İSG-KATİP
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve OSGB sözleşme/atamalarını kayıt altına aldığı resmî elektronik sistem. Detaylı rehber
- İSGB
- İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi: işyerinin kendi bünyesinde, kendi çalışanı olan iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminden oluşan iç İSG birimi. Tanım sayfası
- İş ekipmanı
- İşin yapımında kullanılan ve mevzuata göre periyodik kontrole tabi olan makine, tezgâh, araç ve tesisat. Periyodik kontrol rehberi
- İş güvenliği uzmanı
- İşyerinde iş güvenliği hizmetini yürüten, A/B/C belge sınıfına sahip mühendis, mimar veya teknik eleman. Detaylı rehber
- İş izin sistemi
- Sıcak iş, kapalı alan, yüksekte çalışma gibi yüksek riskli işlerde çalışmaya başlamadan önce şartların kontrol edilip yazılı izin verilmesini sağlayan süreç. Detaylı rehber
- İş kazası
- İşyerinde veya işin yürütümü sırasında meydana gelen, çalışanı bedenen ya da ruhen etkileyen olay. Mevzuatta belirtilen sürede SGK'ya bildirilmesi zorunludur. Detaylı rehber
- İşe giriş muayenesi
- Çalışan işe başlamadan önce yapılan, kişinin yapacağı işe sağlık yönünden uygunluğunu belirleyen muayene. Sağlık gözetimi rehberi
- İşyeri hekimi
- İşyerinde sağlık gözetimini ve iş sağlığı hizmetini yürüten, işyeri hekimliği belgesine sahip hekim. Detaylı rehber
J
- JSA (İş Güvenliği Analizi)
- İş Güvenliği Analizi (JSA); bir işi adımlarına ayırıp her adımın tehlikesini ve gerekli önlemini belirleyen, görev odaklı risk değerlendirme yöntemi. Tanım sayfası
K
- Kabul edilebilir risk
- Mevzuat ve işyeri ölçütleri çerçevesinde katlanılabilir kabul edilen, ek kontrol önlemi gerektirmeyecek kadar düşürülmüş risk düzeyi. Tanım sayfası
- Kimyasal maddelerle çalışma
- Tehlikeli kimyasalların depolanması, kullanımı ve maruziyetinin yönetilmesine ilişkin İSG kuralları. Güvenlik bilgi formu ve sınır değerlerle yürütülür. Detaylı rehber
- KKD
- Kişisel Koruyucu Donanım: çalışanı işteki tehlikelere karşı koruyan baret, gözlük, eldiven, emniyet kemeri gibi ekipman. Toplu korumadan sonra başvurulan son katmandır. Detaylı rehber
- Kök neden analizi
- Bir kazanın veya uygunsuzluğun yüzeysel değil temel (kök) nedenini bulmaya yönelik yöntem. 5 Neden ve balık kılçığı (Ishikawa) en yaygın araçlardır. Tanım sayfası
M
- Maruziyet sınır değeri
- Bir çalışanın gürültü, kimyasal veya toz gibi bir etkene, sağlığına zarar gelmeden maruz kalabileceği üst sınır. Mevzuatla belirlenir ve ölçümle izlenir. Tanım sayfası
- Meslek hastalığı
- İşin niteliği nedeniyle tekrarlanan maruziyet sonucu ortaya çıkan, mevzuatça tanımlı ve listelenmiş hastalık. Tanı ve bildirim süreci özel kurallara tabidir. Detaylı rehber
N
- NACE kodu
- İşyerinin ekonomik faaliyetini tanımlayan altı haneli Avrupa Birliği sınıflama kodu. İşyerinin tehlike sınıfı bu koda göre belirlenir. Tehlike sınıfı ve NACE kodu rehberi
O
- OSGB
- Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi: işyerlerine iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personeli ile İSG hizmeti veren, Bakanlıkça yetkilendirilmiş kuruluş. Tanım sayfası
P
- Periyodik kontrol
- Vinç, kazan, asansör, basınçlı kap gibi iş ekipmanlarının mevzuatta belirlenen sürelerde yetkili kişilerce muayene edilmesi. Detaylı rehber
R
- Ramak kala
- Bir yaralanma veya maddi zarar oluşturmadan son anda önlenen, kazayla sonuçlanmaya çok yaklaşılmış olay. Erken uyarı sinyalidir; bildirilmesi gelecekteki kazaları önler. Detaylı rehber
- Risk analizi yöntemleri
- İşyerinin niteliğine göre seçilen risk değerlendirme yöntemleri: 5x5 L-tipi matris, Fine-Kinney, JSA, FMEA, HAZOP gibi. Detaylı rehber
- Risk değerlendirmesi
- İşyerindeki tehlikeleri belirleyip riskleri analiz ederek hangi kontrol önlemlerinin gerektiğini planlama süreci. 6331 sayılı Kanun gereği her işyeri için zorunludur. Detaylı rehber
S
- Sağlık gözetimi
- Çalışanların işe giriş ve periyodik sağlık muayeneleriyle, işin sağlığa etkisi açısından sürekli izlenmesi. Detaylı rehber
- Saha denetim / checklist
- İşyerindeki tehlike ve uygunsuzlukları yerinde, listeli (checklist) bir biçimde kontrol eden denetim yöntemi. Detaylı rehber
T
- Tam süreli görevlendirme
- Belirli çalışan sayısı eşiklerinde, iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekiminin işyerine tam zamanlı atanmasının zorunlu hale gelmesi. Detaylı rehber
- Tehlike ile risk farkı
- Tehlike, zarar verme potansiyeli olan kaynaktır; risk ise o tehlikeden kaynaklanacak zararın gerçekleşme olasılığı ile şiddetinin birleşimidir. Tanım sayfası
- Tehlike sınıfı
- İşyerinin NACE faaliyet koduna göre az tehlikeli, tehlikeli veya çok tehlikeli olarak belirlenen kategorisi. Uzman/hekim süresini, eğitim periyodunu ve yükümlülükleri belirler. Detaylı rehber
- Tespit ve öneri defteri
- İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin tespit ve önerilerini işverene yazılı olarak bildirdiği, onaylı ve sayfaları numaralı resmî defter. Detaylı rehber
- Toplu koruma
- Riski kaynağında ve herkesi kapsayacak şekilde azaltan önlem (korkuluk, havalandırma, makine koruyucusu). Hiyerarşide kişisel korunmadan önce gelir. Detaylı rehber
Y
- Yapı işlerinde İSG
- Şantiye ve inşaat işlerinde uygulanan İSG kuralları; sağlık ve güvenlik planı, koordinatör ve çok tehlikeli işlere özgü tedbirleri kapsar. Detaylı rehber
- Yüksekte çalışma
- Seviye farkı bulunan ve düşme riski taşıyan yerlerde yapılan, özel önlem ve düşme durdurma sistemleri gerektiren çalışma. Detaylı rehber
5
- 5x5 L-tipi matris
- Riski Olasılık × Şiddet (her biri 1–5, skor 1–25) ile renkli bir matriste gösteren risk değerlendirme yöntemi. Hızlı uygulaması nedeniyle yaygındır. Detaylı rehber
İSG Kavramlarını Sahada Uygulayın
Bir terimi bilmek ilk adımdır; asıl iş onu sahada kayıt altına almaktır. First İSG'de risk değerlendirmesinden DÖF takibine, saha denetiminden eğitim ve sağlık gözetimine kadar bu kavramların hepsi tek bir sistemde, tarih damgalı ve aranabilir biçimde tutulur. Saha fotoğrafından uygunsuzluk ve önlem önerisi üreten İSG için özelleştirilmiş yapay zekâ, kavramları somut kayda dönüştürmenizi hızlandırır.