İSG Terimleri Sözlüğü

Terimler — A'dan Z'ye

A

A/B/C sınıfı uzman: İş güvenliği uzmanının belge sınıfı. C sınıfı az tehlikeli, B sınıfı az tehlikeli ile tehlikeli, A sınıfı her tehlike sınıfındaki işyerinde görev yapabilir. İş güvenliği uzmanı sayfası
Acil durum planı: Yangın, deprem, sel, kaza gibi acil durumlara nasıl müdahale edileceğini ve tahliyenin nasıl yapılacağını tanımlayan, hazırlanması zorunlu plan. Rehberler
Ağır ve tehlikeli işler: Sağlık ve güvenlik açısından özel önlem, eğitim veya nitelik gerektiren iş grupları için kullanılan kavram. Bugün bu ayrım büyük ölçüde tehlike sınıfı sistemiyle yürütülür. Tanım sayfası
ATEX: ATEX; gaz, buhar veya toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerde ekipman ve koruma sistemlerine ilişkin kuralları belirleyen Avrupa Birliği düzenlemesidir. Tanım sayfası
Az tehlikeli işyeri: En düşük tehlike sınıfındaki işyeri. Uzman ve hekim süre yükü ile bazı yükümlülükler diğer sınıflara göre daha azdır. Detaylı rehber

Ç

Çalışan İSG eğitimleri: Çalışanların işe başlarken ve periyodik olarak almak zorunda olduğu, tehlike sınıfına göre süresi ve sıklığı değişen eğitimler. Detaylı rehber
Çalışan temsilcisi: Çalışanlar arasından seçilen veya atanan, İSG konularında çalışanları temsil eden, işverene öneri ve talep iletebilen kişi. Detaylı rehber

D

Diğer sağlık personeli (DSP): İşyeri hekimine İSG hizmetlerinde destek olan; hemşire, sağlık memuru, acil tıp teknisyeni veya çevre sağlığı teknisyeni belgesine sahip personel. Detaylı rehber
DÖF: Düzeltici ve Önleyici Faaliyet: tespit edilen uygunsuzluğun kök nedenini gidermek (düzeltici) ve tekrarını engellemek (önleyici) için planlanan, sorumlu ve termini belli aksiyon. Detaylı rehber

F

Fine-Kinney: Riski Olasılık × Frekans × Şiddet çarpımıyla sayısallaştıran risk değerlendirme yöntemi. Maruziyet sıklığını ayrı puanladığı için değişken riskli işlerde tercih edilir. Detaylı rehber
FMEA: Hata Türü ve Etkileri Analizi (FMEA); bir sistem veya süreçteki olası hata türlerini, etkilerini ve nedenlerini önceliklendirerek önleyici aksiyon belirleyen yöntem. Tanım sayfası

G

Gürültü ve titreşim maruziyeti: Çalışanın işitmesini ve sağlığını etkileyebilen, mevzuatta sınır ve eylem değerleriyle yönetilen fiziksel risk etkenleri. Detaylı rehber
Güvenlik bilgi formu (GBF / SDS): Güvenlik Bilgi Formu (GBF / SDS); bir kimyasalın tehlikelerini, güvenli kullanım, depolama, taşıma ve acil müdahale bilgilerini standart 16 başlık altında veren belge. Tanım sayfası

H

HAZOP: Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi (HAZOP); bir prosesin tasarım amacından sapmalarını kılavuz kelimelerle sistematik inceleyerek tehlike ve işletme sorunlarını ortaya çıkaran yöntem. Tanım sayfası

I

ISO 45001: İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri için uluslararası standart. OHSAS 18001'in yerini almıştır; gönüllü, belgelendirilebilir bir çerçevedir. Detaylı rehber

İ

İdari para cezası: İSG yükümlülüklerinin ihlali halinde 6331 sayılı Kanun'un 26. maddesine göre uygulanan, her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenen para cezası. 2026 İSG cezaları rehberi
İSG eğitimi: Çalışanlara, işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenen periyotlarla verilmesi zorunlu olan iş sağlığı ve güvenliği eğitimi. Detaylı rehber
İSG kurulu: Elli ve daha fazla çalışanı bulunan ve altı aydan uzun süren işlerde kurulması zorunlu olan, işyerinde İSG kararlarını alan organ. Detaylı rehber
İSG yıllık çalışma planı: İşyerinde bir yıl boyunca yapılacak İSG faaliyetlerini (eğitim, ölçüm, denetim, tatbikat) takvimleyen, hazırlanması zorunlu plan. Detaylı rehber
İSG yönetim sistemi: İSG süreçlerini planla–uygula–kontrol et–önlem al (PUKÖ) döngüsüyle yöneten, kurumsallaştıran yapı. Uluslararası karşılığı ISO 45001 standardıdır. ISO 45001 rehberi
İSG-KATİP: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve OSGB sözleşme/atamalarını kayıt altına aldığı resmî elektronik sistem. Detaylı rehber
İSGB: İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi: işyerinin kendi bünyesinde, kendi çalışanı olan iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminden oluşan iç İSG birimi. Tanım sayfası
İş ekipmanı: İşin yapımında kullanılan ve mevzuata göre periyodik kontrole tabi olan makine, tezgâh, araç ve tesisat. Periyodik kontrol rehberi
İş güvenliği uzmanı: İşyerinde iş güvenliği hizmetini yürüten, A/B/C belge sınıfına sahip mühendis, mimar veya teknik eleman. Detaylı rehber
İş izin sistemi: Sıcak iş, kapalı alan, yüksekte çalışma gibi yüksek riskli işlerde çalışmaya başlamadan önce şartların kontrol edilip yazılı izin verilmesini sağlayan süreç. Detaylı rehber
İş kazası: İşyerinde veya işin yürütümü sırasında meydana gelen, çalışanı bedenen ya da ruhen etkileyen olay. Mevzuatta belirtilen sürede SGK'ya bildirilmesi zorunludur. Detaylı rehber
İşe giriş muayenesi: Çalışan işe başlamadan önce yapılan, kişinin yapacağı işe sağlık yönünden uygunluğunu belirleyen muayene. Sağlık gözetimi rehberi
İşyeri hekimi: İşyerinde sağlık gözetimini ve iş sağlığı hizmetini yürüten, işyeri hekimliği belgesine sahip hekim. Detaylı rehber

J

JSA (İş Güvenliği Analizi): İş Güvenliği Analizi (JSA); bir işi adımlarına ayırıp her adımın tehlikesini ve gerekli önlemini belirleyen, görev odaklı risk değerlendirme yöntemi. Tanım sayfası

K

Kabul edilebilir risk: Mevzuat ve işyeri ölçütleri çerçevesinde katlanılabilir kabul edilen, ek kontrol önlemi gerektirmeyecek kadar düşürülmüş risk düzeyi. Tanım sayfası
Kimyasal maddelerle çalışma: Tehlikeli kimyasalların depolanması, kullanımı ve maruziyetinin yönetilmesine ilişkin İSG kuralları. Güvenlik bilgi formu ve sınır değerlerle yürütülür. Detaylı rehber
KKD: Kişisel Koruyucu Donanım: çalışanı işteki tehlikelere karşı koruyan baret, gözlük, eldiven, emniyet kemeri gibi ekipman. Toplu korumadan sonra başvurulan son katmandır. Detaylı rehber
Kök neden analizi: Bir kazanın veya uygunsuzluğun yüzeysel değil temel (kök) nedenini bulmaya yönelik yöntem. 5 Neden ve balık kılçığı (Ishikawa) en yaygın araçlardır. Tanım sayfası

M

Maruziyet sınır değeri: Bir çalışanın gürültü, kimyasal veya toz gibi bir etkene, sağlığına zarar gelmeden maruz kalabileceği üst sınır. Mevzuatla belirlenir ve ölçümle izlenir. Tanım sayfası
Meslek hastalığı: İşin niteliği nedeniyle tekrarlanan maruziyet sonucu ortaya çıkan, mevzuatça tanımlı ve listelenmiş hastalık. Tanı ve bildirim süreci özel kurallara tabidir. Detaylı rehber

N

NACE kodu: İşyerinin ekonomik faaliyetini tanımlayan altı haneli Avrupa Birliği sınıflama kodu. İşyerinin tehlike sınıfı bu koda göre belirlenir. Tehlike sınıfı ve NACE kodu rehberi

O

OSGB: Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi: işyerlerine iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personeli ile İSG hizmeti veren, Bakanlıkça yetkilendirilmiş kuruluş. Tanım sayfası

P

Periyodik kontrol: Vinç, kazan, asansör, basınçlı kap gibi iş ekipmanlarının mevzuatta belirlenen sürelerde yetkili kişilerce muayene edilmesi. Detaylı rehber

R

Ramak kala: Bir yaralanma veya maddi zarar oluşturmadan son anda önlenen, kazayla sonuçlanmaya çok yaklaşılmış olay. Erken uyarı sinyalidir; bildirilmesi gelecekteki kazaları önler. Detaylı rehber
Risk analizi yöntemleri: İşyerinin niteliğine göre seçilen risk değerlendirme yöntemleri: 5x5 L-tipi matris, Fine-Kinney, JSA, FMEA, HAZOP gibi. Detaylı rehber
Risk değerlendirmesi: İşyerindeki tehlikeleri belirleyip riskleri analiz ederek hangi kontrol önlemlerinin gerektiğini planlama süreci. 6331 sayılı Kanun gereği her işyeri için zorunludur. Detaylı rehber

S

Sağlık gözetimi: Çalışanların işe giriş ve periyodik sağlık muayeneleriyle, işin sağlığa etkisi açısından sürekli izlenmesi. Detaylı rehber
Saha denetim / checklist: İşyerindeki tehlike ve uygunsuzlukları yerinde, listeli (checklist) bir biçimde kontrol eden denetim yöntemi. Detaylı rehber

T

Tam süreli görevlendirme: Belirli çalışan sayısı eşiklerinde, iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekiminin işyerine tam zamanlı atanmasının zorunlu hale gelmesi. Detaylı rehber
Tehlike ile risk farkı: Tehlike, zarar verme potansiyeli olan kaynaktır; risk ise o tehlikeden kaynaklanacak zararın gerçekleşme olasılığı ile şiddetinin birleşimidir. Tanım sayfası
Tehlike sınıfı: İşyerinin NACE faaliyet koduna göre az tehlikeli, tehlikeli veya çok tehlikeli olarak belirlenen kategorisi. Uzman/hekim süresini, eğitim periyodunu ve yükümlülükleri belirler. Detaylı rehber
Tespit ve öneri defteri: İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin tespit ve önerilerini işverene yazılı olarak bildirdiği, onaylı ve sayfaları numaralı resmî defter. Detaylı rehber
Toplu koruma: Riski kaynağında ve herkesi kapsayacak şekilde azaltan önlem (korkuluk, havalandırma, makine koruyucusu). Hiyerarşide kişisel korunmadan önce gelir. Detaylı rehber

Y

Yapı işlerinde İSG: Şantiye ve inşaat işlerinde uygulanan İSG kuralları; sağlık ve güvenlik planı, koordinatör ve çok tehlikeli işlere özgü tedbirleri kapsar. Detaylı rehber
Yüksekte çalışma: Seviye farkı bulunan ve düşme riski taşıyan yerlerde yapılan, özel önlem ve düşme durdurma sistemleri gerektiren çalışma. Detaylı rehber

5

5x5 L-tipi matris: Riski Olasılık × Şiddet (her biri 1–5, skor 1–25) ile renkli bir matriste gösteren risk değerlendirme yöntemi. Hızlı uygulaması nedeniyle yaygındır. Detaylı rehber

İSG Sözlüğü Nedir? — Kısa Cevap

Detaylı Terim Sayfaları

Terimler — A'dan Z'ye

A

Ç

D

F

G

H

I

İ

J

K

M

N

O

P

R

S

T

Y

5

İSG Kavramlarını Sahada Uygulayın