Risk Analizi Yöntemleri: Karşılaştırma ve Seçim Rehberi (2026)
5x5 L-Matris, Fine-Kinney, JSA, FMEA, HAZOP, ETA, FTA. Hangi işyerinde hangi yöntem, tek karar tablosunda
Hangi Risk Analizi Yöntemi Seçilmeli?
Türk İSG mevzuatı belirli bir risk analizi yöntemi dayatmaz. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012, S. 28512) işyerine uygun, sistematik ve tekrarlanabilir bir metot seçilmesini ister. Pratik kural işyeri tipine göre değişir:
- Ofis, perakende, küçük atölye: 5x5 L-Matris
- İnşaat, maden, kimya, ağır sanayi (maruz kalma sıklığı kritikse): Fine-Kinney
- Rutin iş adımları (bakım, taşeron): JSA
- Süreç endüstrisi: HAZOP
- Otomotiv, tıbbi cihaz, ilaç kalite sistemleri: FMEA
- Büyük endüstriyel kaza senaryoları: ETA + FTA
Aynı işyerinde birden fazla yöntem birlikte kullanılabilir; büyük işyerlerinde bu genellikle kuraldır, tek yöntem istisnadır.
Bu sayfa seçim içindir: yöntemleri kriter kriter karşılaştırır ve 3 soruluk karar akışıyla doğru yönteme götürür. Sürecin kendisi (ekip kurma, tehlike tespiti, dokümantasyon, yenileme süreleri) için risk değerlendirmesi rehberine bakın. Yöntem burada anlatılanlardan farklı bir isim taşıyorsa da mantık aynı kalır: tehlikeyi tanımla, bir ölçütle puanla, puana göre sırala, en yüksek puanlıdan başlayarak önlem yaz.
Yöntem seçiminde en sık yapılan yanılgı, "en gelişmiş" yöntemin her zaman en doğru seçim olduğunu düşünmektir. Bir ofis işyerinde FMEA uygulamak, hesap tablosunu ayakta tutmak için gereksiz yere ekip ve zaman harcamak demektir. Doğru yöntem, işyerinin tehlike profiline orantılı olandır.
Yöntemin adı denetimde tek başına önemli değildir. Denetçi genellikle "neden bu yöntemi seçtiniz" sorusunu sorar; cevap işyerinin tehlike sınıfına ve sektörüne dayanıyorsa yöntem savunulabilir olur. Rastgele veya danışmandan kopyalanmış bir seçim, aynı yöntem doğru olsa bile gerekçesizliği yüzünden zayıf görünür.
7 Yöntem Nasıl Karşılaştırılır?
| Yöntem | Yaklaşım / Formül | Skor | Hız ve efor | İdeal kullanım | Zayıf yanı |
|---|---|---|---|---|---|
| 5x5 L-Matris | Olasılık × Şiddet (1-5 × 1-5) | 1-25 | Çok hızlı; özel eğitim gerektirmez | Ofis, perakende, küçük atölye, genel sanayi | Sık-maruziyetli tehlikeleri ayırt edemez |
| Fine-Kinney | Olasılık × Frekans × Şiddet | 0,1-10.000 | Orta; frekans verisi gerekir | İnşaat, maden, kimya, ağır sanayi | Puanlama öznelliği skoru saptırabilir |
| JSA / JHA | İş adımı adımı parçalanır; adım başına tehlike + önlem | Skorsuz (nitel) | Çok hızlı; iş başı konuşmasına entegre | Bakım, taşeron işi, rutin olmayan görevler | İşyeri genelini kapsamaz, görev bazlıdır |
| FMEA | Şiddet × Olasılık × Fark Edilebilirlik = RÖS (RPN) | 1-1.000 | Yavaş; sistematik ekip çalışması | Otomotiv, tıbbi cihaz, ilaç üretimi (kalite entegre) | Saha İSG turu için fazla ağır |
| HAZOP | Proses parametreleri anahtar kelimelerle sorgulanır | Skorsuz (nitel) | Çok yavaş; 1 ekipman 1-5 gün | Kimya, petrokimya, rafineri, ilaç prosesleri | Uzman ekip ister; proses dışında anlamsız |
| ETA | Başlangıç olayından ileriye senaryo ağacı | Olasılık (kantitatif) | Yavaş; güvenilirlik verisi gerekir | Nükleer, havacılık, LPG/LNG, Seveso kapsamı | Günlük İSG değerlendirmesi için aşırı |
| FTA | Zirve olaydan geriye neden ağacı (AND/OR kapıları) | Olasılık (kantitatif) | Yavaş; mantık modeli kurulur | BEKRA raporları, felaket senaryosu analizi | Tek zirve olaya odaklı, genel tarama değil |
Yöntemlerin tek tek ayrıntılı anlatımı (tanımlar, uygulama adımları) risk değerlendirmesi rehberinin metotlar bölümünde; 5x5 ve Fine-Kinney için puan tabloları, canlı hesaplayıcı ve Excel şablonları kendi rehber sayfalarındadır.
Tablodaki "hız ve efor" sütunu genellikle göz ardı edilir, ama seçimde belirleyicidir. Yüz kişilik bir üretim tesisinde HAZOP'u tüm ekipmanlara uygulamak haftalar sürebilir; aynı tesis için 5x5 L-Matris bir günde tamamlanabilir. Zaman kısıtı varsa hızlı yöntemle başlayıp, yüksek puanlı alanlara derinlemesine yöntemi sonradan uygulamak makul bir stratejidir.
Doğru Yöntem Nasıl Seçilir? (3 Soru)
- Proses endüstrisi misiniz (kimya, petrokimya, rafineri, büyük depolama)?
Evet → süreç analizi için HAZOP; büyük kaza senaryoları (BEKRA/Seveso kapsamı) için ETA + FTA. Saha geneli için yanına Fine-Kinney ekleyin. - Aynı tehlikeye maruziyet sıklığı işyerinizde belirleyici mi (her gün yüksekte çalışma, sürekli kimyasal teması, vardiyalı ağır ekipman)?
Evet → Fine-Kinney: frekans ayrı değişken olduğu için sık maruziyeti görünür kılar.
Hayır → 5x5 L-Matris: iki değişkenle hızlı ve yeterli. - Rutin dışı, görev bazlı işleriniz var mı (bakım, arıza müdahalesi, taşeron çalışması)?
Evet → ana yönteminizin yanına görev başına JSA ekleyin; iş başı konuşmasıyla birlikte uygulanır.
Pratik öneri: Türkiye'de işyerlerinin büyük çoğunluğu için doğru başlangıç 5x5 L-Matris'tir; tehlike profili ağırlaştıkça Fine-Kinney'e geçilir veya ikisi bölüm bazında birlikte kullanılır. FMEA/HAZOP/ETA/FTA, sektörü gerektirmiyorsa zorlamayın. Yanlış yöntem seçmek değerlendirmeyi geciktirir, kaliteyi artırmaz.
Üç sorunun sırası önemlidir. Önce proses endüstrisi olup olmadığınıza bakılır, çünkü bu cevap tüm diğer seçimleri etkiler. Proses endüstrisiyseniz saha geneli için ayrıca ikinci soruyu da cevaplamanız gerekir; HAZOP proses ekipmanını kapsar ama sahadaki yürüme yolu ve merdiven gibi genel tehlikeleri kapsamaz.
Üç soruyu cevapladıktan sonra ortaya birden fazla yöntem çıkması normaldir. Küçük bir kimya işyeri hem HAZOP (proses için) hem Fine-Kinney (saha için) hem de JSA (bakım için) kullanabilir. Üç yöntemin bir arada olması karmaşıklık değil, kapsamın eksiksiz olduğunun göstergesidir.
Sektöre Göre Hangi Yöntem Önerilir?
| İşyeri tipi | Önerilen ana yöntem | Tamamlayıcı |
|---|---|---|
| Ofis, perakende, hizmet (az tehlikeli) | 5x5 L-Matris | Yok |
| Fabrika / imalat, depo / lojistik | 5x5 L-Matris | Bakım işleri için JSA |
| İnşaat / şantiye | Fine-Kinney | Görev bazlı JSA |
| Maden | Fine-Kinney | Kritik senaryolar için ETA/FTA |
| Kimya / petrokimya | HAZOP (proses) + Fine-Kinney (saha) | BEKRA kapsamında ETA + FTA |
| Otomotiv, tıbbi cihaz, ilaç üretimi | FMEA (kalite sistemiyle entegre) | Saha turu için 5x5 |
| Enerji, sağlık, gıda | 5x5 veya Fine-Kinney (tehlike profiline göre) | Bakım/arıza için JSA |
Hangi yöntemi seçerseniz seçin çıktı aynıdır: tehlike, risk skoru, önlem, takip. Skorlama için iki yöntemin de hazır araçları var: 5x5 rehberinde ve Fine-Kinney rehberinde canlı hesaplayıcı ve kayıt gerektirmeyen Excel şablonları bulunur.
Tablodaki öneriler başlangıç noktasıdır, kural değildir. Aynı sektördeki iki işyeri farklı büyüklükte ve farklı süreçte olabilir; küçük bir kimya laboratuvarı tam HAZOP yerine 5x5 ile başlayıp, kritik reaksiyon adımlarını ayrıca HAZOP ile derinleştirebilir.
Tehlike sınıfınızı henüz bilmiyorsanız yöntem seçiminden önce bu adımı tamamlayın. NACE kodu üzerinden az tehlikeli, tehlikeli veya çok tehlikeli sınıf belirlenir; sınıf ne kadar ağırsa, tercih edilen yöntemin de o kadar sık maruziyeti ve frekansı ayrı ele alması beklenir. Sınıf sorgulaması için NACE kodu rehberine bakabilirsiniz.
Risk Analizinde Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
- Yöntem işyeri büyüklüğüne değil modaya göre seçilir. "Danışman FMEA önerdi" gerekçesiyle sektöre uymayan ağır bir yöntem seçilir, ekip tabloyu tamamlayamaz ve süreç yarım kalır.
- Frekans ile olasılık karıştırılır. Fine-Kinney'de frekans, "bu işe ne sıklıkla maruz kalınıyor" sorusunun cevabıdır; olasılık ise "tehlike gerçekleşirse kaza olma ihtimali"dir. İkisi aynı sayı sanılırsa skor anlamını yitirir.
- Skor hesaplanır, önlem yazılmaz. Puanlama tablosu doldurulur ama yüksek puanlı satır için somut, sorumlulu ve terminli bir önlem eklenmez. Skor bir amaç değil, önceliklendirme aracıdır.
- Yöntem bir kez seçilir, hiç sorgulanmaz. İşyeri büyüdükçe veya süreç değiştikçe yöntem de gözden geçirilmelidir; beş kişilik bir atölyeden elli kişilik bir fabrikaya geçen işyeri hâlâ aynı basit tabloyu kullanabilir.
- Farklı bölümler farklı skala kullanır. Üretim bölümü 1-5 puanlarken depo bölümü 1-10 puanlarsa, iki bölümün risk sıralaması karşılaştırılamaz hâle gelir ve genel önceliklendirme bozulur.
Bu hataların büyük kısmı, yöntemi seçen kişinin süreci tek başına yürütmesinden kaynaklanır. Seçim aşamasına saha çalışanının veya ustabaşının da dahil edilmesi, hem doğru yöntemi bulmayı hem de puanlamanın gerçekçi kalmasını kolaylaştırır.
Denetimde Risk Analizi Yöntemi Nasıl Değerlendirilir?
Denetçi genellikle yöntemin adını değil, tutarlı uygulanıp uygulanmadığını sorgular. Aynı işyerinde bir bölümde 1-5 puanlama, başka bölümde 1-10 puanlama kullanılıyorsa, bu tutarsızlık skorların karşılaştırılabilirliğini bozar ve ilk sorulan sorulardan biri olur.
İkinci kontrol noktası güncelliktir: risk değerlendirmesi hangi yöntemle yapılmış olursa olsun, işyerinde yeni bir ekipman veya süreç eklendiğinde o bölüm yeniden puanlanmalıdır. Yöntem doğru seçilmiş olsa bile güncellenmeyen bir değerlendirme denetimde geçersiz kabul edilir.
Üçüncü kontrol noktası ekip katılımıdır. Yöntem ne kadar doğru olursa olsun, puanlama yalnızca İSG uzmanı tarafından masa başında yapılmışsa saha gerçeğini yansıtmaz. Denetçi, çalışan temsilcisinin veya sahadaki işçinin değerlendirme sürecine katılıp katılmadığını da sorgular; bu katılım kaydı genellikle imza listesiyle gösterilir.
Örnek Senaryo: Bir Depo İşletmesinde Yöntem Seçimi
Elli kişilik bir lojistik deposu, önce 3 soruluk karar akışını uygular. Proses endüstrisi değildir, bu yüzden HAZOP gereksizdir. Forklift trafiği ve yüksek raf istifleme gibi tehlikeler günlük olarak tekrar ettiği için ikinci soruda Fine-Kinney tercih edilir.
Depo ayrıca haftada bir bakım ekibi çağırıp konveyör bandını onarır; bu rutin dışı iş için ayrıca JSA hazırlanır. Sonuçta işyerinde iki yöntem birlikte çalışır: genel saha için Fine-Kinney, bakım görevleri için JSA.
İSG uzmanı, Fine-Kinney puanlamasını yaparken depo çalışanlarından da görüş alır. Forklift operatörü, kör noktaların hangi koridorlarda yoğunlaştığını söyler; bu bilgi olmadan puanlama yalnızca kâğıt üzerinde kalır ve gerçek riski yansıtmaz.
Bir yıl sonra depo büyür ve kimyasal madde deposu eklenir. Bu yeni bölüm için ayrı bir değerlendirme açılır; kimyasal depolama tehlikeleri için Fine-Kinney'e ek olarak madde bazlı kontrol listesi kullanılır. Yöntem seçimi, işyerinin büyümesiyle birlikte güncellenmiştir.
Denetim geldiğinde üç ayrı belge birlikte sunulur: genel saha Fine-Kinney tablosu, bakım JSA'ları ve kimyasal depo için ayrılmış bölüm. Denetçi, üçünün aynı tarih aralığında güncellendiğini ve aynı ekip tarafından imzalandığını görünce değerlendirmenin bütünlüklü bir sistem olduğuna kanaat getirir. Parça parça, tarihleri tutmayan belgeler ise tam tersi bir izlenim bırakır. Bu örnekte görüldüğü gibi, doğru yöntem işyerinin büyüdüğü her aşamada yeniden sorulması gereken bir sorudur, bir kere verilip sonra hiç geri dönülmeyen bir cevap değildir.
Yöntem seçimi hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Hangi risk analizi yöntemi zorunlu?
Hiçbiri. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012, S. 28512) belirli bir yöntem dayatmaz; işyerine uygun, sistematik ve tekrarlanabilir bir metot seçilmesini ister. Denetimde sorulan, yöntemin adı değil; değerlendirmenin güncel, işyerine özgü olması ve tespit edilen risklerin önlem takibinin gerçekten yapılıyor olmasıdır; kağıt üzerinde doğru yöntem, sahada uygulanmıyorsa yine eksiklik sayılır.
Türkiye'de en çok hangi risk analizi yöntemi kullanılır?
Açık ara 5x5 L tipi matris; hızlıdır, özel eğitim gerektirmez ve çoğu işyeri için yeterlidir. İkinci sırada, maruz kalma sıklığını ayrı değişken olarak puanlayan Fine-Kinney gelir. FMEA, HAZOP, ETA ve FTA belirli sektörlerin (otomotiv, proses endüstrisi, Seveso kapsamı) yöntemleridir.
FMEA veya HAZOP ne zaman gerekir?
FMEA, kalite yönetim sistemiyle entegre çalışan otomotiv, tıbbi cihaz ve ilaç üretiminde (RÖS = Şiddet × Olasılık × Fark Edilebilirlik) kullanılır. HAZOP, proses endüstrisinde (kimya, petrokimya, rafineri) işletim parametrelerinin sistematik sorgulanması için uygulanır ve uzman ekip ister. Bu sektörlerde değilseniz ikisini de zorlamayın.
Aynı işyerinde birden fazla yöntem kullanılabilir mi?
Evet, yaygın ve doğru bir pratiktir. Örnek: fabrikada saha geneli 5x5 ile taranır, yüksek tehlikeli prosesler Fine-Kinney ile derinleştirilir, bakım ve taşeron işleri görev bazlı JSA ile değerlendirilir. Önemli olan hangi bölüme hangi yöntemin uygulandığının ve neden seçildiğinin risk değerlendirmesi dokümanında açıkça yazılmasıdır; karışık yöntem kullanımı denetimde tutarsızlık değil, doğru orantılama olarak değerlendirilir.
Yöntem değiştirirsem eski risk değerlendirmesi geçersiz mi olur?
Hayır; geçerlilik süresi yönteme değil tarihe ve işyerindeki değişikliklere bağlıdır (çok tehlikeli 2, tehlikeli 4, az tehlikeli 6 yıl; iş kazası ve süreç değişikliğinde derhal yenileme). Yöntem değişikliği en doğal olarak planlı yenileme sırasında yapılır; süreç için risk değerlendirmesi rehberine bakın.
Yöntemi Seçtiniz, Tabloyu Doldurmayı Yapay Zekâya Bırakın
Yöntem seçimi işin kolay kısmıdır. Asıl zaman, her tehlike için tanım, mevzuat maddesi, puanlama ve önlem metni yazmaya gider. FirstİSG'de saha fotoğrafını yüklersiniz; İSG için özelleştirilmiş yapay zekâ tehlikeyi tespit eder, seçtiğiniz yönteme göre risk skorunu hesaplar, ilgili yönetmelik maddesiyle tespit-öneri metnini hazırlar. Siz kontrol edip onaylarsınız, rapor dakikalar içinde PDF olarak hazırdır.
Seçtiğiniz yöntemle riski sahada puanlayın
FirstİSG uygulamasında tehlikeyi fotoğraftan tespit eder, 5x5 veya Fine-Kinney yöntemiyle puanlar ve mevzuat referanslı değerlendirmeyi her ay ücretsiz rapor hakkıyla dakikalar içinde hazırlarsınız.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın