Risk Analizi Yöntemleri: Karşılaştırma ve Seçim Rehberi (2026)
5x5 L-Matris, Fine-Kinney, JSA, FMEA, HAZOP, ETA, FTA — hangi işyerinde hangi yöntem, tek karar tablosunda
Hangi Yöntem? — Kısa Cevap
Türk İSG mevzuatı belirli bir risk analizi yöntemi dayatmaz; İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012, S. 28512) işyerine uygun, sistematik ve tekrarlanabilir bir metot seçilmesini ister. Pratik kural: ofis, perakende ve küçük atölyede 5x5 L-Matris; maruz kalma sıklığının kritik olduğu inşaat, maden, kimya ve ağır sanayide Fine-Kinney; rutin iş adımlarında JSA; süreç endüstrisinde HAZOP; otomotiv/tıbbi cihaz/ilaç kalite sistemlerinde FMEA; büyük endüstriyel kaza senaryolarında ETA + FTA. Aynı işyerinde birden fazla yöntem birlikte kullanılabilir.
Bu sayfa seçim içindir: yöntemleri kriter kriter karşılaştırır ve 3 soruluk karar akışıyla doğru yönteme götürür. Sürecin kendisi (ekip kurma, tehlike tespiti, dokümantasyon, yenileme süreleri) için risk değerlendirmesi rehberine bakın.
7 Yöntemin Karşılaştırma Tablosu
| Yöntem | Yaklaşım / Formül | Skor | Hız ve efor | İdeal kullanım | Zayıf yanı |
|---|---|---|---|---|---|
| 5x5 L-Matris | Olasılık × Şiddet (1-5 × 1-5) | 1-25 | Çok hızlı; özel eğitim gerektirmez | Ofis, perakende, küçük atölye, genel sanayi | Sık-maruziyetli tehlikeleri ayırt edemez |
| Fine-Kinney | Olasılık × Frekans × Şiddet | 0,1-10.000 | Orta; frekans verisi gerekir | İnşaat, maden, kimya, ağır sanayi | Puanlama öznelliği skoru saptırabilir |
| JSA / JHA | İş adımı adımı parçalanır; adım başına tehlike + önlem | Skorsuz (nitel) | Çok hızlı; iş başı konuşmasına entegre | Bakım, taşeron işi, rutin olmayan görevler | İşyeri genelini kapsamaz, görev bazlıdır |
| FMEA | Şiddet × Olasılık × Fark Edilebilirlik = RÖS (RPN) | 1-1.000 | Yavaş; sistematik ekip çalışması | Otomotiv, tıbbi cihaz, ilaç üretimi (kalite entegre) | Saha İSG turu için fazla ağır |
| HAZOP | Proses parametreleri anahtar kelimelerle sorgulanır | Skorsuz (nitel) | Çok yavaş; 1 ekipman 1-5 gün | Kimya, petrokimya, rafineri, ilaç prosesleri | Uzman ekip ister; proses dışında anlamsız |
| ETA | Başlangıç olayından ileriye senaryo ağacı | Olasılık (kantitatif) | Yavaş; güvenilirlik verisi gerekir | Nükleer, havacılık, LPG/LNG, Seveso kapsamı | Günlük İSG değerlendirmesi için aşırı |
| FTA | Zirve olaydan geriye neden ağacı (AND/OR kapıları) | Olasılık (kantitatif) | Yavaş; mantık modeli kurulur | BEKRA raporları, felaket senaryosu analizi | Tek zirve olaya odaklı, genel tarama değil |
Yöntemlerin tek tek ayrıntılı anlatımı (tanımlar, uygulama adımları) risk değerlendirmesi rehberinin metotlar bölümünde; 5x5 ve Fine-Kinney için puan tabloları, canlı hesaplayıcı ve Excel şablonları kendi rehber sayfalarındadır.
3 Soruda Doğru Yöntem
- Proses endüstrisi misiniz (kimya, petrokimya, rafineri, büyük depolama)?
Evet → süreç analizi için HAZOP; büyük kaza senaryoları (BEKRA/Seveso kapsamı) için ETA + FTA. Saha geneli için yanına Fine-Kinney ekleyin. - Aynı tehlikeye maruziyet sıklığı işyerinizde belirleyici mi (her gün yüksekte çalışma, sürekli kimyasal teması, vardiyalı ağır ekipman)?
Evet → Fine-Kinney: frekans ayrı değişken olduğu için sık maruziyeti görünür kılar.
Hayır → 5x5 L-Matris: iki değişkenle hızlı ve yeterli. - Rutin dışı, görev bazlı işleriniz var mı (bakım, arıza müdahalesi, taşeron çalışması)?
Evet → ana yönteminizin yanına görev başına JSA ekleyin; iş başı konuşmasıyla birlikte uygulanır.
Pratik öneri: Türkiye'de işyerlerinin büyük çoğunluğu için doğru başlangıç 5x5 L-Matris'tir; tehlike profili ağırlaştıkça Fine-Kinney'e geçilir veya ikisi bölüm bazında birlikte kullanılır. FMEA/HAZOP/ETA/FTA, sektörü gerektirmiyorsa zorlamayın — yanlış yöntem seçmek değerlendirmeyi geciktirir, kaliteyi artırmaz.
Sektöre Göre Yöntem Önerisi
| İşyeri tipi | Önerilen ana yöntem | Tamamlayıcı |
|---|---|---|
| Ofis, perakende, hizmet (az tehlikeli) | 5x5 L-Matris | — |
| Fabrika / imalat, depo / lojistik | 5x5 L-Matris | Bakım işleri için JSA |
| İnşaat / şantiye | Fine-Kinney | Görev bazlı JSA |
| Maden | Fine-Kinney | Kritik senaryolar için ETA/FTA |
| Kimya / petrokimya | HAZOP (proses) + Fine-Kinney (saha) | BEKRA kapsamında ETA + FTA |
| Otomotiv, tıbbi cihaz, ilaç üretimi | FMEA (kalite sistemiyle entegre) | Saha turu için 5x5 |
| Enerji, sağlık, gıda | 5x5 veya Fine-Kinney (tehlike profiline göre) | Bakım/arıza için JSA |
Hangi yöntemi seçerseniz seçin çıktı aynıdır: tehlike → risk skoru → önlem → takip. Skorlama için iki yöntemin de hazır araçları var: 5x5 rehberinde ve Fine-Kinney rehberinde canlı hesaplayıcı + kayıt gerektirmeyen Excel şablonları bulunur.
Yöntem seçimi hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa [email protected] — 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Hangi risk analizi yöntemi zorunlu?
Hiçbiri. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012, S. 28512) belirli bir yöntem dayatmaz; işyerine uygun, sistematik ve tekrarlanabilir bir metot seçilmesini ister. Denetimde sorulan, yöntemin adı değil; değerlendirmenin güncel, işyerine özgü ve önlem takibinin yapılıyor olmasıdır.
Türkiye'de en çok hangi risk analizi yöntemi kullanılır?
Açık ara 5x5 L tipi matris — hızlıdır, özel eğitim gerektirmez ve çoğu işyeri için yeterlidir. İkinci sırada, maruz kalma sıklığını ayrı değişken olarak puanlayan Fine-Kinney gelir. FMEA, HAZOP, ETA ve FTA belirli sektörlerin (otomotiv, proses endüstrisi, Seveso kapsamı) yöntemleridir.
Fine-Kinney mi 5x5 mi seçmeliyim?
İki soruya bakın: maruziyet sıklığı işyerinizde belirleyici mi ve ekibiniz frekans verisini sağlıklı puanlayabilir mi? İkisine de evet diyorsanız (inşaat, maden, kimya, ağır sanayi) Fine-Kinney; aksi halde 5x5 doğru başlangıçtır. Her iki rehber sayfasında canlı hesaplayıcı ve ücretsiz Excel şablonu bulunur.
FMEA veya HAZOP ne zaman gerekir?
FMEA, kalite yönetim sistemiyle entegre çalışan otomotiv, tıbbi cihaz ve ilaç üretiminde (RÖS = Şiddet × Olasılık × Fark Edilebilirlik) kullanılır. HAZOP, proses endüstrisinde (kimya, petrokimya, rafineri) işletim parametrelerinin sistematik sorgulanması için uygulanır ve uzman ekip ister. Bu sektörlerde değilseniz ikisini de zorlamayın.
Aynı işyerinde birden fazla yöntem kullanılabilir mi?
Evet — yaygın ve doğru bir pratiktir. Örnek: fabrikada saha geneli 5x5 ile taranır, yüksek tehlikeli prosesler Fine-Kinney ile derinleştirilir, bakım ve taşeron işleri görev bazlı JSA ile değerlendirilir. Önemli olan hangi bölüme hangi yöntemin uygulandığının dokümante edilmesidir.
Yöntem değiştirirsem eski risk değerlendirmesi geçersiz mi olur?
Hayır; geçerlilik süresi yönteme değil tarihe ve işyerindeki değişikliklere bağlıdır (çok tehlikeli 2, tehlikeli 4, az tehlikeli 6 yıl; iş kazası ve süreç değişikliğinde derhal yenileme). Yöntem değişikliği en doğal olarak planlı yenileme sırasında yapılır; süreç için risk değerlendirmesi rehberine bakın.
Yöntemi Seçtiniz — Tabloyu Doldurmayı Yapay Zekâya Bırakın
Yöntem seçimi işin kolay kısmı; asıl zaman, her tehlike için tanım, mevzuat maddesi, puanlama ve önlem metni yazmaya gider. FirstİSG'de saha fotoğrafını yüklersiniz; İSG için özelleştirilmiş yapay zekâ tehlikeyi tespit eder, seçtiğiniz yönteme göre risk skorunu hesaplar, ilgili yönetmelik maddesiyle tespit-öneri metnini hazırlar. Siz kontrol edip onaylarsınız — rapor dakikalar içinde PDF olarak hazırdır.
Seçtiğiniz yöntemle riski sahada puanlayın
FirstİSG uygulamasında tehlikeyi fotoğraftan tespit eder, 5x5 veya Fine-Kinney yöntemiyle puanlar ve mevzuat referanslı değerlendirmeyi her ay ücretsiz rapor hakkıyla dakikalar içinde hazırlarsınız.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın — FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok — ilk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın