Meslek Hastalığı Bildirimi: Tanı, Süreç ve Haklar

Bu Rehberde Neler Var?

• Meslek hastalığı nedir?
• Meslek hastalığı ile iş kazası farkı
• Meslek hastalıkları listesi (özet)
• Tanı süreci ve yetkili kurumlar
• SGK bildirimi — kim, ne zaman, nasıl + bildirmemenin yaptırımı
• Yükümlülük süresi — işten ayrıldıktan sonra çıkan hastalık
• Çalışanın hakları ve tazminatlar
• İşyeri hekiminin rolü
• Önleme ve sürekli izleme

1. Meslek Hastalığı Nedir?

5510 sayılı Kanun'un 14. maddesine göre meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, sakatlık veya ruhsal arıza halleridir.

Kritik özellik: Zaman içinde gelişir. İş kazası anlık bir olay iken, meslek hastalığı aylar ya da yıllar içinde oluşan bir süreçtir. Bu yüzden tespit de genellikle zor ve gecikmiştir.

1.1. Meslek Hastalığı Örnekleri

• Solunum sistemi: Silikozis (kum, kuvars), asbestozis (asbest), bisinoz (pamuk tozu), astım (kimyasal maruziyet)
• Gürültü kaynaklı: Mesleki işitme kaybı (uzun süreli 85+ dB maruziyeti)
• Kimyasal zehirlenme: Kurşun, cıva, krom, solvent maruziyeti
• Kas-iskelet sistemi: Karpal tünel sendromu, bel fıtığı, tendinopati (tekrarlı hareket)
• Cilt hastalıkları: Mesleki dermatit, kimyasal yanıklar
• Kanser: Asbestten akciğer kanseri, krom kaynaklı mesane kanseri, benzen kaynaklı lösemi
• Enfeksiyon: Brusellozis (sağlık çalışanları, mezbaha), Hepatit B (iğne batması), tüberküloz
• Ruhsal: Travma sonrası stres bozukluğu (PTSB — acil servis, kurtarma)

2. Meslek Hastalığı ile İş Kazası Farkı

Bu rehberin diğer yarısı için: İş Kazası Bildirimi.

3. Meslek Hastalıkları Listesi

Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü'nde (SSİT) ekli olan liste beş ana kategoriye ayrılır:

1. A grubu — Kimyasal maddeler: Kurşun, cıva, krom, arsenik, kadmiyum, mangan, asbest, silika, organik çözücüler...
2. B grubu — Mesleki cilt hastalıkları: Kontakt dermatit, alerjik reaksiyon, mesleki cilt kanseri...
3. C grubu — Pnömokonyozlar ve solunum sistemi hastalıkları: Silikozis, asbestozis, bisinoz, mesleki astım...
4. D grubu — Enfeksiyon hastalıkları: Brusellozis, Hepatit, tüberküloz, zoonotik hastalıklar...
5. E grubu — Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar: İşitme kaybı, titreşim hastalığı, radyasyon etkileri, soğuk-sıcak maruziyeti...

Bu listede olmayan bir hastalık da mesleki nedenle gelişmişse meslek hastalığı sayılabilir — bireysel başvuru ve değerlendirme sonucu kabul görür.

4. Tanı Süreci

4.1. Yetkili Kurumlar

Meslek hastalığı tanısı sadece şu kurumlarda konabilir:

• Meslek Hastalıkları Hastaneleri: İstanbul, Ankara, Zonguldak ve İzmir'de aktif hastaneler
• Üniversite hastaneleri: İş ve Meslek Hastalıkları uzmanı bulunan bölümler
• Tam teşekküllü devlet hastaneleri: Belirli hastalıklar için (yetkili listesi SGK'dadır)

İşyeri hekimi tanı koyamaz — sadece şüpheyi tespit edip çalışanı yukarıdaki kurumlara yönlendirir.

4.2. Tanı Adımları

1. Çalışanın şikâyeti (semptom) veya periyodik muayenede anormal bulgu
2. İşyeri hekimi tarafından meslek ile bağlantı şüphesi tespiti
3. Çalışanın yetkili kuruma sevki (dilekçe + iş maruziyet geçmişi)
4. Detaylı tıbbi inceleme (test, görüntüleme, laboratuvar)
5. Maruziyet değerlendirmesi (işyeri ziyareti, ölçüm raporları)
6. Komisyon kararı — meslek hastalığı tanısı onaylanır/reddedilir
7. Karar SGK'ya bildirilir, çalışan bilgilendirilir

5. SGK Bildirimi

5.1. Kim Bildirir?

6331 sayılı Kanun m.14 bildirim zincirini üç halkada kurar:

• İşyeri hekimi / sağlık hizmeti sunucusu: Meslek hastalığı ön tanısı koyduğu vakayı, SGK tarafından yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucusuna sevk eder (m.14/2) — kendisi tanı koyamaz.
• Yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucusu: Meslek hastalığı tanısı koyduğu vakayı en geç 10 gün içinde SGK'ya bildirir (m.14/4).
• İşveren: Sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalığını, öğrendiği tarihten itibaren 3 iş günü içinde SGK'ya bildirir (m.14/2).

Pratikte genellikle tanıyı koyan hastane doğrudan SGK'ya bildirir, işverene de bilgi verir. İşverenin 3 iş günlük süresi tanı tarihinden değil, kendisinin öğrendiği tarihten işlemeye başlar; çalışan da hak kaybını önlemek için sürece kendisi başvurarak dahil olabilir.

5.2. Bildirim Sistemi

e-SGK elektronik sistemi üzerinden — iş kazasıyla aynı modül, farklı form.

5.3. Gerekli Belgeler

• Tanı raporu (yetkili kurum onaylı)
• Çalışanın iş maruziyet geçmişi (hangi işyerinde, ne kadar süre, hangi ajana maruz)
• Periyodik sağlık muayene kayıtları
• Ortam ölçüm raporları (gürültü, toz, kimyasal — son 5 yıl)
• KKD tahsis kayıtları
• İşyeri risk değerlendirmesi kopyası

5.4. Bildirmemenin Yaptırımı

Meslek hastalığı kaydını tutmamak veya gerekli raporu düzenlememek (6331 m.14/1) ve meslek hastalığını 3 iş günü içinde SGK'ya bildirmemek (m.14/2) ayrı ayrı idari para cezasına tabidir; 2026 tarifesinde bildirmeme cezası 44.443 TL'den başlar ve tehlike sınıfı ile çalışan sayısına göre 133.329 TL'ye kadar artırımlı uygulanır. Kalem kalem tutarlar 2026 İSG cezaları tablosunda; kendi işyeriniz için tutarı İSG ceza hesaplayıcısıyla dökümlü hesaplayabilirsiniz. Geç bildirimde SGK, o döneme ait ödenekleri işverene rücu edebilir.

6. Yükümlülük Süresi: İşten Ayrıldıktan Sonra Ortaya Çıkan Hastalık

Meslek hastalığının en kritik özelliği gecikmesidir: hastalık, sigortalı işten ayrıldıktan yıllar sonra da ortaya çıkabilir. 5510 sayılı Kanun m.14 bunun için yükümlülük süresi kavramını kullanır: hastalığın meslek hastalığı sayılabilmesi için, sigortalının hastalığa yol açan işinden fiilen ayrıldığı tarih ile hastalığın ortaya çıktığı tarih arasındaki sürenin, o hastalık için mevzuatta belirlenen süreyi aşmaması gerekir.

Bu süre tek bir rakam değildir; hastalığa göre listede ayrı ayrı belirlenir ve birkaç günden on yıla kadar değişir (asbest kaynaklı hastalıklar gibi uzun latensli tablolarda en uzun süreler geçerlidir). İki pratik sonucu var:

• Çalışan tarafı: İşten ayrılmış olmak hak kaybı demek değildir — hastalık yükümlülük süresi içinde ortaya çıktıysa başvuru yapılabilir. Süre aşılmış olsa bile, hastalığın klinik/laboratuvar bulgularla belirlendiği ve etkenin işyeri incelemesiyle tespit edildiği hâllerde Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla hastalık yine meslek hastalığı sayılabilir.
• İşveren tarafı: Maruziyet kayıtları, periyodik muayene sonuçları ve ortam ölçüm raporları, çalışan ayrıldıktan yıllar sonra açılabilecek bir dosyanın delilleridir — bu yüzden uzun süre saklanır (aşağıdaki 9.5 bölümü).

7. Çalışanın Hakları ve Tazminatlar

Meslek hastalığı tanısı onaylandığında çalışanın hakları aşağıdadır; SGK edimlerinin işleyişi, kusur incelemesi ve dava süreci iş kazasıyla büyük ölçüde ortaktır — ayrıntılı anlatım için iş kazası sonrası haklar rehberine bakın.

7.1. Geçici İş Göremezlik Ödeneği

Tedavi süresince SGK tarafından günlük ödenek. Normal hastalıktan farklı — meslek hastalığında oran daha yüksek ve süre uzun.

7.2. Sürekli İş Göremezlik Geliri

Kalıcı iş göremezlik oranı %10 ve üzerindeyse SGK tarafından aylık gelir bağlanır. Oran ne kadar yüksekse gelir o kadar yüksek.

7.3. Ölüm ve Yakınlarına Gelir

Meslek hastalığı nedeniyle ölen sigortalının geride kalanlarına (eş, çocuk, ana-baba) SGK'dan aylık gelir bağlanır.

7.4. İşverene Tazminat Davası

Çalışan veya geride kalanlar, işverenin kusurunun kanıtlandığı durumda (yetersiz önlem, koruma eksiği, eğitim vermeme) maddi ve manevi tazminat davası açabilir. Bu dava SGK süreci dışında, iş mahkemelerinde görülür.

7.5. Meslek Hastalığı Sebebiyle İş Değişikliği

Tanı konulduğunda çalışan, ilgili maruziyetin olmadığı bir göreve atanmak zorundadır. İşveren uygun görev sağlayamazsa iş akdi haklı sebeple sona erdirilebilir — çalışan kıdem ve ihbar tazminatı alır.

8. İşyeri Hekiminin Rolü

İşyeri hekimi meslek hastalığı sürecinde kilit rol oynar:

1. Periyodik muayene: Maruziyet gözetim programı uygular — spirometri, odyometri, cilt muayenesi, idrar testleri
2. Şüphe tespiti: Anormal bulguları yakalar, meslek ile bağlantı şüphesi kurar
3. Sevk: Yetkili kuruma resmi sevk yazısı düzenler
4. Maruziyet dokümantasyonu: Çalışanın işyerindeki maruziyet geçmişini belgelemek
5. İş değişikliği önerisi: Tanı sonrası uygun göreve yönlendirme
6. Çalışan takibi: Tanı sonrası klinik durumun izlenmesi
7. Önleme önerileri: Aynı hastalığın diğer çalışanlarda gelişmesini önlemek için işyerinde değişiklik önerileri

Detaylı bilgi için: İşyeri Hekimi için FirstİSG.

9. Önleme ve Sürekli İzleme

Meslek hastalığı, iş kazasından farklı olarak zaman içinde önlenebilir. Sürekli izleme sistemli bir programla yapılır:

9.1. Maruziyet Ölçümü

Gürültü, toz, kimyasal, titreşim — yıllık/altı aylık akredite laboratuvar ölçümleri. Sınır değer aşılıyorsa derhal önlem.

9.2. Periyodik Sağlık Muayeneleri

Maruziyet profiline göre — akciğer filmi, kan testleri, spirometri, odyometri, görme-işitme muayeneleri. Anormal bulgu erken yakalanırsa hastalık kalıcı hasar vermeden önlenebilir. Muayene sıklığı ve Ek-2 raporu için periyodik sağlık muayenesi rehberine, yükümlülüğün mevzuat çerçevesi için sağlık gözetimi yönetmelik özetine bakın.

9.3. Mühendislik Kontrolleri

KKD son çaredir. Asıl koruma havalandırma, izolasyon, otomasyon, makine siperi ile yapılır. KKD sadece bu önlemler yetersiz kaldığında tamamlayıcıdır.

9.4. Çalışan Eğitimi

Risk farkındalığı, KKD doğru kullanımı, erken belirti tanıma. Bir çalışan kendi sağlığını izleyebildiği kadar önleme etkili olur.

9.5. Maruziyet Kayıtları

Her çalışanın hangi göreve ne süre maruz kaldığı kayıt altında. Yıllar sonra bir meslek hastalığı başvurusunda bu kayıt belirleyici olur. İşveren bu kayıtları 40 yıl süreyle saklamak zorundadır.