Tehlike Nedir, Risk Nedir? Aradaki Fark
Tehlike, zarar verme potansiyeli olan kaynaktır; risk ise o tehlikeden kaynaklanacak zararın gerçekleşme olasılığı ile şiddetinin birleşimidir.
Kısa Tanım
6331 sayılı Kanun m.3 iki kavramı ayrı bentlerde tanımlar. Tehlike (m.3/1-p), işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar ya da hasar verme potansiyelidir. Risk (m.3/1-o), tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonucun meydana gelme ihtimalidir. Tehlike vardır veya yoktur; risk ölçülür, derecelendirilir ve önlemle düşürülür.
Tehlike ile risk farkı: Ayrıntılı Açıklama
Tehlike nedir? Zarar verme potansiyeli taşıyan kaynaktır. Risk nedir? O potansiyelin gerçek zarara dönüşme olasılığı ile zararın şiddetinin birleşimidir. Tehlike bir nesne veya durumdur, risk ise bir ölçüdür. Bu yüzden tehlike "vardır/yoktur", risk ise "yüksektir/düşüktür" diye konuşulur.
Ayrımı kaçıran en yaygın hata, risk değerlendirmesi tablosunun "tehlike" sütununa sonucu yazmaktır: "düşme" bir tehlike değil, korkuluksuz kenar tehlikesinin olası sonucudur. Doğru zincir şudur: tehlike → maruz kalan kişi → olası sonuç → mevcut önlem → risk puanı.
Mevzuattaki Tanımlar; 6331 Sayılı Kanun m.3
İki kavram da 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun (RG: 30.06.2012, S: 28339) tanımlar maddesinde ayrı bentlerde geçer. Kanun metni aynen şöyledir:
| Kavram | Kanundaki tanım (aynen) | Bent |
|---|---|---|
| Tehlike | "İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyelini" | m.3/1-p |
| Risk | "Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalini" | m.3/1-o |
| Risk değerlendirmesi | "İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmaları" | m.3/1-ö |
Dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı: Kanun riski yalnızca ihtimal üzerinden tanımlar; tanımda "şiddet" geçmez. Sahada kullanılan "risk = olasılık × şiddet" formülü kanun hükmü değil, 5x5 matris ve Fine-Kinney gibi derecelendirme yöntemlerinden gelir. Kanun bu yöntemleri, riskin "analiz edilerek derecelendirilmesi" ifadesiyle (m.3/1-ö) zaten kapsar. Kısacası: kanuni tanım riskin ne olduğunu, yöntemler ise nasıl puanlanacağını söyler. Sınav sorularında kanunun lafzı, saha uygulamasında yöntemin formülü esas alınır.
Örneklerle tehlike ve risk
| Tehlike (kaynak) | Risk (olasılık × şiddet olarak okunur) |
|---|---|
| Korkuluksuz kat kenarı | Kenardan geçiş sıklığı ve düşme yüksekliğine göre ağır yaralanma/ölüm riski |
| Koruyucusuz dönen makine mili | Bakım sıklığına ve durdurma prosedürüne göre uzuv kaptırma riski |
| Zeminde serili uzatma kablosu | Geçiş yoğunluğuna göre takılıp düşme, hafif-orta yaralanma riski |
| 85 dB(A) üzeri gürültülü hat | Maruziyet süresine göre kalıcı işitme kaybı riski (bkz. maruziyet sınır değeri) |
| Etiketsiz kimyasal bidonu | Yanlış kullanım olasılığına göre kimyasal yanık veya solunum riski |
| Bakımsız yangın tüpü | Yangın anında çalışmama olasılığına göre yangının büyüme riski |
Risk değerlendirmesi tam da bu ayrım üzerine kuruludur: önce tehlikeler tek tek listelenir, sonra her tehlikenin riski 5x5 matris veya Fine-Kinney gibi yöntemlerle puanlanır. Kabul edilebilir risk düzeyinin üzerindeki her satır için sorumlusu ve termini belli bir kontrol önlemi planlanır.
Önlem, riski düşürür; tehlikeyi çoğu zaman ortadan kaldırmaz. Kenara korkuluk takıldığında yükseklik tehlikesi yerinde durur, ancak düşme olasılığı düştüğü için risk puanı iner. Bu yüzden risk kontrol hiyerarşisinde ilk basamak tehlikeyi kaynağında yok etmek, kişisel koruyucu donanım ise son basamaktır.
İlgili Terimler
- Kabul edilebilir risk: Mevzuat ve işyeri ölçütleri çerçevesinde katlanılabilir kabul edilen, ek kontrol önlemi gerektirmeyecek kadar düşürülmüş risk düzeyi.
- Ağır ve tehlikeli işler: Sağlık ve güvenlik açısından özel önlem, eğitim veya nitelik gerektiren iş grupları için kullanılan kavram. Bugün bu ayrım büyük ölçüde tehlike sınıfı sistemiyle yürütülür.
Sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Tehlike mi risk mi daha geniş kavramdır?
İkisi aynı ölçekte karşılaştırılmaz. Tehlike zarar verebilecek kaynaktır; risk ise o tehlikeden zarar oluşma olasılığı ve şiddetidir. Bir tehlike kontrol altına alınsa da tehlike olarak var olmayı sürdürebilir; düşen şey riskidir.
Tehlike ile risk arasındaki farkı bir cümlede nasıl anlatırım?
"Tehlike zarar verme potansiyelidir; risk o potansiyelin gerçekleşme olasılığı ile şiddetinin birleşimidir." Kısa hatırlatıcı: tehlike vardır, risk ölçülür.
Tehlikeyi ortadan kaldırmak mümkün mü?
Mümkün olduğunda en etkili yöntem tehlikenin kaynağında giderilmesidir (yok etme veya daha az tehlikeliyle ikame). Giderilemeyen tehlikeler için toplu koruma, en son da kişisel koruyucu donanımla risk kabul edilebilir düzeye indirilir.
Risk nasıl hesaplanır?
Kanuni tanımda "ihtimal" geçer; puanlama ise yöntemden gelir. Uygulamada risk genellikle olasılık ile şiddetin çarpımı olarak puanlanır. 5x5 matriste skor 1–25 aralığındadır; Fine-Kinney'de ise olasılık × frekans × şiddet ile hesaplanır ve maruziyet sıklığı ayrı puanlanır.
Risk değerlendirmesi tablosunda tehlike sütununa ne yazılır?
Sonuç değil, kaynak yazılır. "Düşme", "yaralanma", "yangın" birer sonuçtur; tehlike bunları doğuran korkuluksuz kenar, koruyucusuz makine ya da uygunsuz depolanan yanıcı maddedir. Sonucu tehlike sütununa yazmak, önlemin de yanlış yere planlanmasına yol açar.
Tehlike ve risk tanımları hangi mevzuatta geçer?
Her ikisi de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun (RG: 30.06.2012, S: 28339) 3'üncü maddesinde tanımlanır: tehlike m.3/1-p bendinde "zarar veya hasar verme potansiyeli", risk m.3/1-o bendinde "tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali" olarak geçer; risk değerlendirmesi ise m.3/1-ö bendindedir. Özet için 6331 sayılı Kanun özetine bakın.
Tehlikeyi sahada tespit edin, riski puanıyla raporlayın
FirstİSG uygulamasında saha fotoğrafından tehlikeyi tespit eder, olası sonuç ve önlem önerisiyle birlikte Fine-Kinney veya 5x5 puanına dönüştürüp rapora aktarırsınız.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın