Kanserojen ve Mutajen Maddeler: Riskli İşler, Korunma Yolları ve Meslek Hastalıkları
Kanserojen ve mutajen madde nedir, etiketten nasıl tanınır, hangi işlerde karşınıza çıkar, tespit edilince ne yapılır, hangi hastalıklara yol açar ve çalışan nasıl korunur?
Kanserojen ve Mutajen Maddeler Neden Ayrı Ele Alınır?
Kimyasalların çoğunda etki doza bağlıdır ve belirli bir düzeyin altında zarar beklenmez. Kanserojen ve mutajen maddelerde bu varsayım geçerli kabul edilmez. Hasar hücrenin kalıtım materyalinde başlar ve düşük maruziyet de riski sıfırlamaz.
İkinci fark zamandır. Hastalık, maruziyetten yıllar sonra, çoğu zaman çalışan o işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkar. Çalışan maruziyet anında hiçbir belirti hissetmeyebilir.
Bu iki özellik yüzünden mevzuat bu maddeler için genel kimyasal rejiminden daha sıkı bir düzen kurar. Hedef, maruziyeti sınır değerin altında tutmak değil, önlemek veya mümkün olan en az düzeye indirmektir.
| Özellik | Genel kimyasal | Kanserojen veya mutajen madde |
|---|---|---|
| Hedef | Maruziyeti sınır değerin altında tutmak | Maruziyeti önlemek, olmuyorsa mümkün olan en az düzeye indirmek |
| İlk önlem | İkame ve mühendislik kontrolü | İkame; mümkün değilse kapalı sistem |
| Etkinin ortaya çıkışı | Çoğunlukla kısa veya orta vadede | Yıllar, bazen on yıllar sonra |
| Kayıt saklama | İlgili mevzuattaki süre | Maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl |
Bu sayfa saha uygulamasını anlatır. Yönetmeliğin madde madde özeti için kanserojen veya mutajen maddeler yönetmeliği özetine, ölçüm yöntemleri için kimyasal maruziyet rehberine bakın.
Kanserojen ve Mutajen Madde Nedir?
Tanımlar Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'te (RG: 06.08.2013, S: 28730) yer alır.
| Kavram | Yönetmelikteki tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Kanserojen madde | Solunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde kanser oluşumuna neden olabilecek ya da kanser oluşumunu hızlandırabilecek madde veya müstahzar | m.4/1-b-1 |
| Kanserojen sayılan işlemler | Ek-1'de belirtilen maddeler, işlemler ve bu işlemler sırasında ortaya çıkan madde veya müstahzar | m.4/1-b-2 |
| Mutajen madde | Solunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde kalıtımsal genetik hasarlara yol açabilecek ya da bu etkinin oluşumunu hızlandırabilecek madde veya müstahzar | m.4/1-c |
| Sınır değer | Maddenin, çalışanın solunum bölgesindeki havada, Ek-2'deki referans zaman aralığındaki zaman ağırlıklı ortalama konsantrasyonu | m.4/1-ç |
| Solunum bölgesi | Merkezi, kulakları birleştiren çizginin orta noktası olan 30 cm yarıçaplı kürenin başın ön kısmında kalan yarısı | m.4/1-d |
Tanımların ortak noktası üç giriş yoludur: solunum, sindirim ve deri. Risk değerlendirmesinde deri yolu dâhil vücuda giriş yollarının tümü dikkate alınır (m.5/2).
Satın alınmayan, işlem sırasında oluşan kanserojenler
Kanserojen her zaman etiketli bir bidonla işyerine girmez. Yönetmeliğin Ek-1 listesi, işlemin kendisinden doğan maruziyetleri sayar:
- Üreamin üretimi
- Kömür kurumu, kömür katranı ve ziftinde bulunan polisiklik aromatik hidrokarbonlara maruziyete neden olan işler
- Bakır-nikel cevherinin kavrulması ve elektro rafinasyonunda açığa çıkan toz, serpinti ve dumana maruziyete neden olan işler
- Kuvvetli asit işlemi ile izopropil alkol üretimi
- Sert odun tozuna maruziyete neden olan işler
Bu maddelerin güvenlik bilgi formu yoktur, çünkü satın alınmazlar. Kaynak dumanı, dizel egzozu ve taş kesiminde çıkan silis tozu da aynı mantıkla işlemden doğar. Envanter yalnız depodaki kimyasallara bakılarak çıkarılırsa bu maruziyetler gözden kaçar.
Hangi sınıflandırma esas alınır?
Yönetmelik, bir maddenin kanserojen veya mutajen sayılmasında tehlikeli maddelerin sınıflandırılması ve etiketlenmesine ilişkin mevzuattaki sınıflandırmayı esas alır. Dünya Sağlık Örgütü tarafından yayımlanan listeler de dikkate alınabilir (m.18/1).
Kanserojen ve Mutajen Madde Etiketten Nasıl Tanınır?
Sahada ilk kaynak ürünün etiketi ve güvenlik bilgi formudur. Sınıflandırma güvenlik bilgi formunun 2. bölümünde, toksikolojik bilgi 11. bölümünde yer alır. Aşağıdaki zararlılık ifadeleri bu maddelerin işaretidir.
| Zararlılık ifadesi | Anlamı | Kategori |
|---|---|---|
| H350 | Kansere yol açabilir | Kanserojen, Kategori 1A veya 1B |
| H351 | Kansere yol açma şüphesi var | Kanserojen, Kategori 2 |
| H340 | Genetik hasara yol açabilir | Mutajen, Kategori 1A veya 1B |
| H341 | Genetik hasara yol açma şüphesi var | Mutajen, Kategori 2 |
Kategori 1A insandaki kanıta, Kategori 1B ağırlıklı olarak hayvan deneylerine dayanır. Kategori 2 şüpheli maddeleri kapsar. Bu ürünlerin etiketinde sağlık zararlılığı piktogramı (insan gövdesi üzerinde yıldız biçimli işaret) bulunur.
Karışımlarda dikkat edilecek nokta eşiktir. Bir boya veya yapıştırıcı, içindeki kanserojen bileşen belirli bir oranın altındaysa kanserojen olarak etiketlenmeyebilir. Güvenlik bilgi formunun bileşen bölümü (3. bölüm) bu yüzden ayrıca okunur. Form hakkında ayrıntı için güvenlik bilgi formu sayfasına bakın.
Kanserojen ve Mutajen Maddeler Hangi İşlerde Bulunur?
Aşağıdaki tablo şüphelenilmesi gereken işleri ve maddeleri eşleştirir. Tablo bir tarama listesidir; hangi maddenin kapsamda olduğu, işyerinin kendi envanterinden ve güvenlik bilgi formlarından belirlenir.
| Sektör veya iş | Öne çıkan madde | Maruziyetin doğduğu işlem | İlgili sayfa |
|---|---|---|---|
| Petrokimya ve akaryakıt | Benzen | Dolum, numune alma, tank temizliği, bakım | Kimya sektörü, akaryakıt örneği |
| Plastik hammadde üretimi | Vinil klorür monomeri | Reaktör temizliği, transfer, bakım | Kimya sektörü |
| Mobilya ve ahşap | Sert ağaç tozu, formaldehit | Kesme, zımparalama, pres, temizlik | Mobilya atölyesi örneği |
| Kaynak ve metal işleme | Krom (VI) ve nikel bileşikleri, kaynak dumanı | Paslanmaz çelik kaynağı, taşlama, kesme | Kaynak işleri örneği |
| Metal kaplama | Krom (VI), nikel, kadmiyum bileşikleri | Banyo başında çalışma, banyo hazırlama | Metal atölyesi örneği |
| Taş, beton, döküm, seramik | Solunabilir kristal silis | Kesme, kırma, kumlama, kalıp bozma | Toz maruziyeti |
| Yıkım ve tadilat | Asbest | Söküm, kırma, moloz yükleme | Asbest maruziyeti |
| Asfalt, çatı yalıtımı, kok üretimi | Polisiklik aromatik hidrokarbonlar | Sıcak uygulama, fırın başı, katran işleme | Şantiye iş güvenliği |
| Garaj, depo, maden, tünel | Dizel motor egzozu | Kapalı alanda araç ve iş makinesi çalıştırma | Lojistik sektörü |
| Hastane ve laboratuvar | Formaldehit, etilen oksit, kanser ilaçları | Patoloji, sterilizasyon, ilaç hazırlama ve uygulama | Hastane örneği |
| Boya, matbaa, lastik | Bazı pigmentler, çözücüler ve aromatik aminler | Karıştırma, püskürtme, temizlik | Matbaa örneği |
Kapsamı sektörün adı veya işyerinin büyüklüğü belirlemez, kullanılan ya da ortaya çıkan madde belirler. Beş kişilik bir mobilya atölyesi ile büyük bir petrokimya tesisi aynı yönetmeliğe tabidir.
İki özel durum yönetmelikte ayrıca yazılıdır. Asbestle çalışmalarda asbest yönetmeliğiyle birlikte bu yönetmelik de uygulanır (m.2/2). Yalnız radyasyona maruziyetin olduğu işlerde ise bu yönetmelik uygulanmaz (m.2/3).
Kanserojen veya Mutajen Madde Tespit Edildiğinde Ne Yapılır?
Aşağıdaki sıra yönetmelik maddelerini saha akışına çevirir.
- Envanteri çıkarın. Güvenlik bilgi formları taranır; H350, H351, H340 ve H341 ifadeli ürünler listelenir. İşlem sırasında oluşan maddeler ayrıca yazılır.
- Maruziyeti görev bazında tanımlayın. Maruziyetin türü, düzeyi ve süresi belirlenir; deri dâhil tüm giriş yolları değerlendirilir (m.5/1, m.5/2).
- İkameyi araştırın ve sonucu yazın. Teknik olarak mümkünse tehlikesiz veya daha az tehlikeli madde ya da işlem kullanılır (m.6/1-a).
- Kapalı sistemi değerlendirin. İkame mümkün değilse üretim ve kullanım teknik imkânlara göre kapalı sistemde yapılır (m.7/1-b).
- Maruziyeti en aza indirin. Kapalı sistem de mümkün değilse maruziyet mümkün olan en az düzeye indirilir (m.7/1-c).
- Miktarı ve kişi sayısını sınırlayın. İş için gereken miktardan fazla madde bulundurulmaz; maruz kalan çalışan sayısı en azda tutulur (m.7/1-d).
- Alanı işaretleyin ve girişi sınırlayın. Riskli alana yalnız görevi gereği girmesi gerekenler girer (m.11).
- Ölçüm yaptırın. Maruziyet düzeyi yetkili laboratuvarın kişisel örneklemesiyle belirlenir ve Ek-2 değerleriyle karşılaştırılır.
- Çalışanı eğitin, sağlık gözetimini başlatın. Eğitim ve sağlık gözetimi maruziyet başlamadan önce yapılır (m.13, m.16/1).
- Listeyi ve kayıtları tutun. Riskli işlerde çalışanların güncel listesi ve maruziyet durumları kayda geçer (m.14/4).
İlk üç adımın sırası değiştirilemez. İkame değerlendirilmeden kapalı sisteme, kapalı sistem değerlendirilmeden maske dağıtımına geçilmez. Her basamakta neden bir sonrakine geçildiği risk değerlendirmesine gerekçesiyle yazılır.
Uzman ve hekim tespit ve önerilerini işverene yazılı bildirir; kayıt için tespit ve öneri defteri rehberine, değerlendirmenin genel akışı için risk değerlendirmesi rehberine bakın.
Çalışma istemeyen çalışan
Yönetmelikte az bilinen bir hüküm vardır. Risk değerlendirmesinde, belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu ile kanserojen veya mutajen maddelerle çalışmak istemeyenlerin bu istekleri özel olarak dikkate alınır (m.5/3). Gebe ve emziren çalışanlar için ilgili rehbere bakın.
Beklenmedik ve öngörülebilir yüksek maruziyet
| Durum | Örnek | Ne yapılır | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Öngörülemeyen | Sızıntı, dökülme, kapalı sistemin açılması, emiş arızası | Çalışanlara derhal bilgi verilir. Alana yalnız onarım ve zorunlu işleri yapacaklar, koruyucu giysi ve solunum koruyucuyla girer. Koruması olmayan alanda çalıştırılmaz. | m.9 |
| Öngörülebilir | Bakım, onarım, filtre değişimi, tank ve reaktör temizliği | Çalışanlara danışılarak önlemler belirlenir, süre asgariye indirilir, alan işaretlenir ve yetkisiz giriş önlenir. | m.10 |
İki durumda da ortak kural aynıdır: koruyucuyla çalışma mümkün olduğunca kısa tutulur ve süreklilik arz etmesi engellenir. Acil durum planında yüksek düzeyde maruziyete neden olabilecek durumlara yönelik eylemler ayrıca planlanır (m.7/1-d-11); ayrıntı için acil durum planı rehberine bakın.
Sınır Değerler Nedir, Nasıl Okunur?
Çalışanların maruziyeti yönetmeliğin Ek-2 tablosundaki sınır değerleri aşamaz (m.7/1-ç). Yönetmeliğin Resmî Gazete'de yayımlanan metnindeki Ek-2 üç madde içerir.
| Madde | CAS No | Sınır değer (8 saat) | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Benzen | 71-43-2 | 3,25 mg/m³ (1 ppm) | Deri: deri yoluyla da maruziyet olabilir |
| Vinil klorür monomeri | 75-01-4 | 7,77 mg/m³ (3 ppm) | - |
| Sert ağaç tozları | - | 5,0 mg/m³ | Diğer ağaç tozlarıyla karışıksa karışımın tümüne uygulanır |
Değerler sekiz saatlik referans zamanına göre hesaplanır veya ölçülür. Ek değişiklikle güncellenebilir; çalıştığınız maddenin değerini her zaman yürürlükteki Ek-2 metninden doğrulayın.
Bu tablo nasıl okunur?
Tabloda olmamak kapsam dışı olmak demek değildir. Ek-2 yalnız üç madde için sayı verir. Krom (VI), formaldehit veya kristal silis gibi maddeler tabloda yer almasa da kanserojen sınıfındaysa yönetmeliğin ikame, kapalı sistem ve kayıt hükümlerine tabidir.
Tabloda olmayan maddenin değeri başka yerde aranır. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Ek-1 ve Tozla Mücadele Yönetmeliği Ek-1 bazı maddeler için sınır değer içerir. Mevzuatta değer yoksa uluslararası kuruluşlarca yayımlanmış sınır değer kullanılır (İş Hijyeni Ölçüm Yönetmeliği m.19/4).
Sınır değer bir tavandır, hedef değildir. Sonuç sınırın altında çıksa da ikame ve kapalı sistem yükümlülüğü sürer. Yönetmelik maruziyetin mümkün olan en az düzeye indirilmesini ister (m.7/1-c).
Deri işareti hava ölçümünün dışındadır. Benzende olduğu gibi deriden emilen miktar hava sonucuna yansımaz. Eldiven ve hijyen düzeni ayrıca değerlendirilir.
Ölçümün nasıl planlanacağı ve raporun nasıl okunacağı kimyasal maruziyet rehberinde, laboratuvar yetkisi iş hijyeni ölçüm yönetmeliği özetinde anlatılır.
Kanserojen ve Mutajen Maddelerden Korunma Yolları Nelerdir?
Yönetmeliğin 7. maddesi önlemleri sırasıyla sayar. Kişisel koruyucu donanım, toplu korumanın sağlanamadığı veya maruziyetin önlenemediği durumlar içindir (m.7/1-d-7).
| Kademe | Örnek | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| İkame | Benzen içermeyen çözücü, krom (VI) içermeyen kaplama, formaldehitsiz yapıştırıcı, su bazlı boya | İkame araştırmasının sonucu yazılır; istenirse Bakanlığa verilir (m.6/1-b) |
| Kapalı sistem | Kapalı dolum ve transfer, kapalı reaktör, eldivenli kabin | Bakım ve numune alma sırasında sistem açılır; o an ayrıca planlanır (m.10) |
| Miktar ve kişi sınırı | Günlük ihtiyaç kadar madde, işin belirli ekiple yapılması | Gereğinden fazla madde çalışma alanında bulundurulmaz (m.7/1-d-1) |
| İşlem tasarımı ve mühendislik kontrolü | Kaynağında emiş, davlumbaz, ıslak kesim, otomatik besleme | Emiş ağzı kaynağa yakın konumlanır; atılan hava çevreye zarar vermemelidir (m.7/1-d-4) |
| Erken tespit | Sızıntı dedektörü, sabit gaz algılama, alarm | Kaza ile yayılmanın erken tespiti için ölçüm sistemi bulunur (m.7/1-d-5) |
| Temizlik | Zemin, duvar ve yüzeylerin düzenli temizliği | Kuru süpürme ve basınçlı hava tozu yeniden havalandırır; ıslak yöntem veya uygun filtreli emiş kullanılır |
| İşaretleme ve giriş kontrolü | İkaz levhası, sigara ve yeme içme yasağı levhası, giriş yetkisi | Depo ve kullanım alanına görevli olmayanların girişi kontrol altında tutulur (m.7/1-d-12) |
| Depolama ve atık | Açıkça etiketlenmiş, sızdırmaz kapalı kaplar | Aynı kural atıkların toplanması ve uzaklaştırılması için de geçerlidir (m.7/1-d-13) |
| Hijyen | Ayrı elbise dolabı, yıkanma yeri, temizlik malzemesi | İş giysisi günlük kıyafetten ayrı saklanır (m.12/1-b) |
| Kişisel koruyucu donanım | Maddeye uygun solunum koruyucu, kimyasala dayanıklı eldiven, koruyucu giysi | Her kullanımdan sonra kontrol edilir ve temizlenir (m.12/1-ç) |
Hijyen ve kişisel korunma tedbirlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz (m.12/2). Donanım seçimi için KKD seçim rehberine, toplu korumanın önceliği için toplu koruma uygulamalarına bakın.
Eğitimde neler anlatılır?
Yönetmelik eğitimin asgari içeriğini sayar (m.13/1):
- Kullanılan maddelerin riskleri ve etkileri
- Tütün kullanımının getirebileceği ek riskler dâhil sağlığı etkileyebilecek riskler
- Maruziyeti önlemek için alınan ve alınacak önlemler
- Hijyen kuralları
- Kişisel koruyucu donanımların kullanılması
- Kazaların önlenmesi ve kaza hâlinde yapılması gerekenler
- Kap ve tesislerin üzerindeki etiketler ile uyarı ve tehlike işaretleri
Yeni bir risk ortaya çıktığında veya mevcut riskler değiştiğinde eğitim yenilenir (m.13/2). Güvenlik bilgi formları temin edilir ve çalışanların bunlara kolayca ulaşması sağlanır (m.14/3). Eğitim süreleri için İSG eğitimi süreleri rehberine bakın.
Kanserojen ve Mutajen Maddelere Bağlı Meslek Hastalıkları Nelerdir?
Aşağıdaki tablo, mesleki maruziyetle ilişkisi yaygın olarak kabul edilen madde ve kanser eşleşmelerini özetler. Meslek hastalıkları listesinde kimyasal kaynaklı hastalıklar A Grubunda, solunum sistemi hastalıkları C Grubunda yer alır (Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği m.18).
| Madde veya etken | İlişkilendirilen hastalık | Riskli işler |
|---|---|---|
| Benzen | Lösemi, kan yapımında bozulma | Petrokimya, akaryakıt, laboratuvar |
| Vinil klorür monomeri | Karaciğer anjiyosarkomu | Plastik hammadde üretimi |
| Sert ağaç tozu | Burun boşluğu ve sinüs kanseri | Mobilya, parke, doğrama |
| Krom (VI) bileşikleri | Akciğer kanseri | Krom kaplama, paslanmaz çelik kaynağı |
| Nikel bileşikleri | Akciğer, burun boşluğu ve sinüs kanseri | Nikel rafinasyonu, kaplama, kaynak |
| Solunabilir kristal silis | Akciğer kanseri, silikoz | Taş, beton, döküm, kumlama |
| Asbest | Mezotelyoma, akciğer kanseri, asbestoz | Yıkım, söküm, eski yalıtımın bakımı |
| Polisiklik aromatik hidrokarbonlar | Akciğer ve deri kanseri | Kok üretimi, katran ve zift işleri |
| Aromatik aminler | Mesane kanseri | Boyar madde ve lastik üretimi |
| Formaldehit | Nazofarenks kanseri | Patoloji, mobilya ve levha üretimi |
| Dizel motor egzozu | Akciğer kanseri | Maden, tünel, kapalı garaj ve depo |
Tablo bir tanı aracı değildir. Bu kanserlerin mesleki olmayan nedenleri de vardır ve tanıyı hekim koyar. Hastalığın mesleki olup olmadığı, maruziyet öyküsü ve kayıtlarla birlikte değerlendirilir.
Sigara bu tablonun görünmeyen satırıdır. Tütün kullanımı bazı maddelerin yol açtığı riski ayrıca artırır. Yönetmeliğin eğitim konuları arasında tütünün ek riskini ayrıca sayması bu yüzdendir (m.13/1-b).
Mutajen etki ne demek?
Mutajen maddeler hücrenin kalıtım materyalinde kalıcı değişikliğe yol açabilir. Bu değişiklik vücut hücresinde olursa kanser gelişimine zemin hazırlayabilir. Üreme hücresinde olursa sonraki kuşağa aktarılabilir. Yönetmeliğin tanımındaki "kalıtımsal genetik hasar" ifadesi bu ikinci olasılığı anlatır (m.4/1-c).
Sağlık gözetimi ve bildirim
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Zamanlama | Sağlık gözetimi maruziyet öncesinde ve sonra düzenli aralıklarla yapılır | m.16/1 |
| İçerik | Mesleki ve tıbbi özgeçmiş, sağlık muayenesi, mümkünse biyolojik izleme | Ek-3 |
| Maruziyete bağlı sorun saptanırsa | Risk değerlendirmesi ve önlemler gözden geçirilir; çalışan maruz kalmayacağı başka işte görevlendirilebilir | m.16/2-c |
| Benzer maruziyeti olanlar | Hekim gerekli görürse benzer biçimde maruz kalan çalışanlar da gözetime alınır | m.16/2-c-4 |
| Maruziyet sonrası | Çalışana, maruziyet sonrasında takip edilmesi gereken sağlık gözetimi hakkında bilgi verilir | m.16/2-b |
| Kanser vakalarının bildirimi | Maruziyet nedeniyle oluştuğu ön tanısı konulan tüm kanser vakaları bildirilir | m.16/5 |
| Kayıtların saklanması | Liste, maruziyet ve sağlık kayıtları maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır | m.17/1 |
| Faaliyetin sona ermesi | Kayıtlar sosyal güvenlik il müdürlüğüne teslim edilir | m.17/2 |
Bildirim akışı için meslek hastalığı bildirimi rehberine, muayene düzeni için periyodik sağlık muayenesi rehberine ve sağlık gözetimi özetine bakın.
Örnek Senaryo: Paslanmaz Çelik Kaynağı Yapan Atölye
Aşağıdaki işletme ve olaylar yöntemi göstermek için kurgulanmış bir örnektir. Gerçek bir işyerinde karar, o işyerinin kendi ölçüm raporuna ve risk değerlendirmesine dayanır.
Tespit. Gıda makineleri üreten bir atölyede dört kaynakçı paslanmaz çelik kaynağı yapar. Kimyasal envanterinde kanserojen sınıfında ürün görünmez. Uzman saha turunda kaynak dumanının emişsiz çalışıldığını görür ve dumanın krom (VI) ile nikel bileşikleri içerebileceğini kaydeder.
Değerlendirme. Maruziyet bir üründen değil işlemden doğmaktadır. Uzman görevleri ayırır: kaynak, taşlama ve yüzey temizliği. Atölyede çalışan montaj ekibinin de aynı havayı soluduğunu not eder.
İkame ve kapalı sistem. Malzeme müşteri şartnamesiyle belirlendiği için değiştirilemez. Daha az duman çıkaran kaynak yöntemi ve dolgu teli araştırılır; bir iş kaleminde uygulanabilir bulunur. Elle yapılan kaynak kapalı sisteme alınamaz. İki gerekçe de risk değerlendirmesine yazılır.
En aza indirme. Her kaynak tezgâhına kaynağında emiş kolu takılır. Kaynak bölümü perdeyle montajdan ayrılır ve giriş sınırlanır. Taşlama tozu için ıslak temizlik düzeni kurulur. Yemek ve dinlenme alanı atölye dışına taşınır.
Ölçüm ve sağlık gözetimi. Yetkili laboratuvardan kaynakçılar için kişisel örnekleme istenir. İşyeri hekimi kaynakçıların muayene içeriğini gözden geçirir. Dört kaynakçı, görev ve maruziyet bilgisiyle birlikte listeye yazılır.
Kapanış. Önlemlerden sonra ölçüm tekrarlanır. Bulgular sorumlu ve terminle DÖF kaydına bağlanır. Liste ve ölçüm raporları 40 yıllık saklama düzenine alınır.
Kanserojen ve Mutajen Madde Yönetiminde Sık Yapılan Hatalar
| Hata | Sonucu | Doğrusu |
|---|---|---|
| Yalnız satın alınan ürünleri envantere yazmak | Kaynak dumanı, ağaç tozu, egzoz gibi işlemden doğan maddeler atlanır | Ek-1'deki işlemler ve işlem sırasında oluşan maddeler ayrıca değerlendirilir |
| Ek-2'de olmayan maddeyi kapsam dışı saymak | İkame, kapalı sistem ve kayıt hükümleri uygulanmaz | Kapsamı sınıflandırma belirler, sınır değer tablosu değil (m.18/1) |
| Doğrudan maske dağıtmak | Kaynak aynı kalır, ikame ve kapalı sistem hiç değerlendirilmez | Sıra ikame, kapalı sistem, en aza indirmedir (m.6, m.7) |
| "Sınırın altında" sonucunu yeterli görmek | Önlem ertelenir | Maruziyet mümkün olan en az düzeye indirilir (m.7/1-c) |
| Karışımın bileşenlerine bakmamak | Etikette görünmeyen kanserojen bileşen atlanır | Güvenlik bilgi formunun bileşen bölümü okunur |
| Bakım işini normal iş gibi planlamak | En yüksek maruziyet anı korumasız geçer | Bakım ve temizlik ayrıca planlanır, süre asgariye indirilir (m.10) |
| İş giysisini günlük kıyafetle aynı dolapta tutmak | Madde işyeri dışına ve eve taşınır | Birbirinden ayrı elbise dolapları bulundurulur (m.12/1-b) |
| Çalışan ayrılınca kaydı kapatmak | Yıllar sonra çıkan hastalıkta maruziyet kanıtlanamaz | Kayıtlar en az 40 yıl saklanır (m.17/1) |
Bu sayfa bilgilendirme amaçlı bir uygulama rehberidir ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Bağlayıcı çerçeve yürürlükteki yönetmelik metni ve güncel ekleridir; tanı ve tedavi kararını hekim verir.
Kanserojen ve mutajen maddeler, korunma ve meslek hastalıkları hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Kanserojen madde nedir?
Yönetmeliğe göre kanserojen madde, solunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde kanser oluşumuna neden olabilecek ya da kanser oluşumunu hızlandırabilecek madde veya müstahzardır (m.4/1-b). Ek-1'de sayılan işlemler ve bu işlemler sırasında ortaya çıkan maddeler de kanserojen sayılır. Sert odun tozuna maruziyete neden olan işler bunlardan biridir.
Mutajen madde nedir?
Mutajen madde, solunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde kalıtımsal genetik hasarlara yol açabilecek ya da bu etkinin oluşumunu hızlandırabilecek madde veya müstahzardır (m.4/1-c). Hasar vücut hücresinde olursa kanser gelişimine zemin hazırlayabilir. Üreme hücresinde olursa sonraki kuşağa aktarılabilir.
Kanserojen ile mutajen arasındaki fark nedir?
Kanserojen madde kanser oluşumuna neden olabilen veya bunu hızlandırabilen maddedir. Mutajen madde ise hücrenin kalıtım materyalinde kalıcı değişikliğe yol açabilen maddedir. İki özellik aynı maddede birlikte bulunabilir. Yönetmelik ikisine aynı koruma rejimini uygular: ikame, kapalı sistem, maruziyetin en aza indirilmesi ve 40 yıllık kayıt.
Bir ürünün kanserojen olduğu etiketten nasıl anlaşılır?
Etikette ve güvenlik bilgi formunda şu zararlılık ifadeleri aranır: H350 (kansere yol açabilir), H351 (kansere yol açma şüphesi var), H340 (genetik hasara yol açabilir) ve H341 (genetik hasara yol açma şüphesi var). Sınıflandırma formun 2. bölümünde yazar. Karışımlarda bileşen bölümü de okunur, çünkü düşük orandaki kanserojen bileşen etikete yansımayabilir.
Kanserojen maddeler hangi işlerde bulunur?
Sahada öne çıkanlar şunlardır: petrokimya ve akaryakıtta benzen, mobilya ve ahşapta sert ağaç tozu ile formaldehit, paslanmaz çelik kaynağı ve kaplamada krom (VI) ile nikel bileşikleri, taş ve dökümde kristal silis, yıkımda asbest, kapalı alanlarda dizel egzozu. Kapsamı sektörün adı değil, kullanılan veya işlem sırasında ortaya çıkan madde belirler.
Kanserojen madde tespit edilince ilk ne yapılır?
Sıra yönetmelikte bellidir. Önce ikame araştırılır: teknik olarak mümkünse tehlikesiz veya daha az tehlikeli madde ya da işlem kullanılır (m.6/1-a). İkame mümkün değilse kapalı sistem kullanılır (m.7/1-b). Kapalı sistem de mümkün değilse maruziyet mümkün olan en az düzeye indirilir (m.7/1-c). Her basamağın gerekçesi risk değerlendirmesine yazılır.
Kanserojen maddelerin sınır değerleri nedir?
Yönetmeliğin Resmî Gazete'de yayımlanan Ek-2 tablosu üç madde için sekiz saatlik sınır değer verir: benzen 3,25 mg/m³ (1 ppm), vinil klorür monomeri 7,77 mg/m³ (3 ppm), sert ağaç tozları 5,0 mg/m³. Maruziyet bu değerleri aşamaz (m.7/1-ç). Değerler güncellenebilir; yürürlükteki Ek-2 metninden doğrulayın.
Sınır değerin altında kalmak yeterli mi?
Hayır. Sınır değer bir tavandır, hedef değildir. Ölçüm sonucu sınırın altında çıksa da ikame ve kapalı sistem yükümlülüğü sürer. Yönetmelik, kapalı sistemin mümkün olmadığı hâllerde maruziyetin mümkün olan en az düzeye indirilmesini ister (m.7/1-c). Ek-2'de yer almayan kanserojen maddeler de yönetmeliğin diğer hükümlerine tabidir.
Kanserojen maddelerden korunma yolları nelerdir?
Yönetmeliğin 7. maddesi önlemleri sayar: ikame, kapalı sistem, madde miktarının ve maruz kalan çalışan sayısının sınırlanması, kaynağında emiş ve mühendislik kontrolü, sızıntının erken tespiti, düzenli temizlik, ikaz levhaları, etiketli sızdırmaz kaplarda depolama. Kişisel koruyucu donanım, toplu korumanın sağlanamadığı durumlar içindir (m.7/1-d-7).
Kanserojen maddeler hangi meslek hastalıklarına yol açar?
Yaygın kabul gören eşleşmeler şunlardır: benzen ile lösemi, vinil klorür ile karaciğer anjiyosarkomu, sert ağaç tozu ile burun boşluğu ve sinüs kanseri, krom (VI) ile akciğer kanseri, aromatik aminler ile mesane kanseri, asbest ile mezotelyoma. Tanıyı hekim koyar. Maruziyete bağlı ön tanılı tüm kanser vakaları bildirilir (m.16/5); akış için bildirim rehberine bakın.
Kanserojen maddelerle çalışanların kayıtları kaç yıl saklanır?
Riskli işlerde çalışanların listesi, maruziyet kayıtları ve sağlık gözetimi kayıtları, maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır (m.17/1). İşyerinde faaliyet sona ererse işveren bu kayıtları sosyal güvenlik il müdürlüğüne teslim eder (m.17/2). Her çalışan kendisiyle ilgili kayıtlardaki bilgileri alma hakkına sahiptir (m.14/6).
Çalışan kanserojen maddeyle çalışmak istemezse ne olur?
Yönetmelik bu isteğin dikkate alınmasını ister. Risk değerlendirmesi yapılırken, belirli risklerden etkilenecek çalışanların sağlık ve güvenlikleri ile kanserojen veya mutajen maddelerle çalışmak istemeyenlerin bu istekleri özel olarak dikkate alınır (m.5/3). Sağlık gözetiminde sorun saptanırsa çalışan, maruz kalmayacağı başka bir işte görevlendirilebilir (m.16/2-c).
Ölçüm, Muayene ve DÖF Tarihlerini Tek Yerde Tutun
Hangi grubun ölçümü ne zaman yapıldı, muayene ne zaman yenilenecek, emiş sistemi bulgusu kapandı mı? FirstİSG uygulamasında ölçüm ve muayene tarihleri ajandaya işlenir, yaklaşan tarihlerde otomatik hatırlatma gelir. Saha bulguları sorumlu ve terminle DÖF olarak takip edilir.
Ölçüm, muayene ve bulgu takibini kaçırmayın
FirstİSG uygulamasında ölçüm, sağlık gözetimi ve önlem sonrası doğrulama tarihleri ajandada izlenir; yaklaşan tarihlerde otomatik hatırlatma alırsınız.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın