Gebe ve Emziren Çalışan: Çalışma Yasakları, Kontrol İzni ve Süt İzni
Günlük 7,5 saat sınırı, gece çalışma yasağı, hamilelikte periyodik kontrol izni, analık ve süt izni, emzirme odası eşikleri
Gebe Çalışanın Hakları — Kısa Cevap
Gebeliğini bildiren çalışan; günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz, doğuma kadar gece çalıştırılamaz, sağlığına uygun daha hafif işe geçirilmesi gerekebilir ve gebelik süresince periyodik kontrolleri için ücretli izin alır. Dayanak: İş Kanunu m.74 ile Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik (RG: 16.08.2013, S: 28737).
İSG tarafında gebe ve emziren çalışanlar, 6331 m.10'un özel politika gerektiren grupları arasındadır: gebelik bildirimi alındığında çalışanın maruziyetleri (kimyasal, radyasyon, ağır yük, titreşim, vardiya) risk değerlendirmesinde özel olarak yeniden ele alınır; gerekiyorsa görev veya çalışma koşulu değiştirilir.
Hamilelikte Periyodik Kontrol İzni Kaç Saat?
Mevzuat sabit bir saat belirlemez: yönetmeliğe göre gebe çalışana, gebeliği süresince periyodik kontrolleri (hekim muayeneleri) için ücretli izin verilir. İzin, kontrolün gerektirdiği süre kadardır — yol dâhil makul süre esas alınır ve ücretten kesinti yapılamaz. İşveren randevu belgesi isteyebilir; iznin "yıllık izinden düşülmesi" veya telafi çalışması istenmesi mevzuata aykırıdır.
Bu izin, doğum sonrası bebeğin muayeneleri için tanınmış genel bir izin değildir; gebelik dönemindeki anne kontrollerine özgüdür. Doğum sonrası haklar (süt izni, gece yasağı) aşağıdaki bölümlerdedir.
Çalışma Süresi ve Gece Çalışması Kuralları
| Kural | Dönem | İçerik |
|---|---|---|
| Günlük süre sınırı | Gebelik + emzirme dönemi | Günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz; fazla mesai yaptırılamaz |
| Gece çalışma yasağı (gebe) | Gebeliğin tespitinden doğuma kadar | Gece postasında çalıştırılamaz; gündüz postasına alınır |
| Gece çalışma yasağı (yeni doğum yapan) | Doğumu izleyen 1 yıl | Gece çalıştırılamaz; sağlık raporu gerekli görürse süre uzar |
| Tehlikeli maruziyetler | Gebelik + emzirme dönemi | Yönetmelik eklerindeki kimyasal/fiziksel/biyolojik etkenlere ve ağır yük taşımaya karşı koruma; gerekirse iş değişikliği |
İş değişikliği mümkün değilse ve hekim raporu çalışmanın sakıncalı olduğunu belirtiyorsa, çalışanın isteği hâlinde ücretsiz izin gündeme gelir; bu dönemde iş sözleşmesi feshedilemez — gebelik nedeniyle fesih, ayrımcılık tazminatı ve kötü niyet tazminatı riskleri doğurur.
Analık İzni ve Süt İzni
- Analık (doğum) izni: Doğumdan önce 8 + doğumdan sonra 8 hafta olmak üzere toplam 16 hafta; çoğul gebelikte doğum öncesine 2 hafta eklenir (İş K. m.74). Hekim onayıyla doğuma 3 hafta kalana kadar çalışılabilir; çalışılan süre doğum sonrasına eklenir.
- Süt izni: Çocuk 1 yaşına gelene kadar günde toplam 1,5 saat ücretli süt izni verilir; iznin hangi saatlerde ve kaça bölünerek kullanılacağını çalışan belirler. Süt izni günlük çalışma süresinden sayılır.
- Emzirme odası ve yurt: Yaş ve medeni hâl aranmaksızın 100-150 kadın çalışanı olan işyerlerinde emzirme odası; 150'den çok kadın çalışanı olanlarda 0-6 yaş için yurt (kreş) kurulması zorunludur. Yükümlülük hizmet satın alarak da karşılanabilir.
- Analık ödeneği: Analık izni süresince SGK'dan geçici iş göremezlik ödeneği alınır; şartlar ve tutar 5510 sayılı Kanun'a tabidir.
İşyeri Hekimi ve İSG Ekibinin Rolü
Gebelik bildirimi geldiğinde işleyecek asgari süreç: (1) işyeri hekimi çalışanın görev tanımını ve maruziyetlerini değerlendirir; (2) risk değerlendirmesinin ilgili bölümü gebe çalışan özelinde gözden geçirilir; (3) gerekiyorsa görev/vardiya değişikliği yazılı yapılır; (4) periyodik kontrol izinleri ve süre sınırları vardiya planına işlenir. Bu adımların kayıt altına alınması, hem çalışan sağlığının hem işverenin güvencesidir — denetimde "gebe çalışan için ne yaptınız?" sorusunun cevabı bu kayıtlardır.
Gebe ve emziren çalışanlar hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa [email protected] — 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Hamilelikte periyodik kontrol izni kaç saat?
Mevzuat sabit saat belirlemez: gebe çalışana, gebeliği süresince periyodik kontrolleri (hekim muayeneleri) için ücretli izin verilir (Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartları Yönetmeliği). İzin, kontrolün gerektirdiği süre kadardır; ücretten kesilemez ve yıllık izinden düşülemez.
Gebe çalışan günde kaç saat çalışabilir?
Gebe ve emziren çalışan günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz ve fazla mesai yaptırılamaz. Bu sınır, işyerindeki genel çalışma düzeninden bağımsız olarak uygulanır; vardiya planı buna göre düzenlenir.
Gebe çalışan gece vardiyasında çalışabilir mi?
Hayır — gebeliğin hekim raporuyla tespitinden doğuma kadar gece çalıştırılamaz; gündüz postasına alınır. Yeni doğum yapan çalışan da doğumu izleyen 1 yıl gece çalıştırılamaz; sağlık raporu gerekli görürse bu süre uzar.
Süt izni günde kaç saattir, nasıl kullanılır?
Çocuk 1 yaşına gelene kadar günde toplam 1,5 saat ücretli süt izni verilir (İş Kanunu m.74). Hangi saatlerde ve kaça bölünerek kullanılacağını çalışan belirler; süre günlük çalışma süresinden sayılır.
Emzirme odası ve kreş kaç kadın çalışanda zorunlu?
Yaş ve medeni hâl aranmaksızın 100-150 kadın çalışanı olan işyerlerinde emzirme odası, 150'den çok kadın çalışanı olanlarda 0-6 yaş çocuklar için yurt (kreş) kurulması zorunludur; yükümlülük dışarıdan hizmet alınarak da karşılanabilir.
Gebelik bildiriminde İSG tarafında ne yapılmalı?
Gebe/emziren çalışanlar 6331 m.10'daki özel politika gruplarındandır: işyeri hekimi maruziyetleri değerlendirir, risk değerlendirmesinin ilgili bölümü gözden geçirilir, gerekiyorsa görev/vardiya değişikliği yazılı yapılır. Bu adımların kaydı denetimde istenir.
Özel Politika Gruplarını Kayıtla Yönetin
First İSG'de çalışan kayıtları, görev değişiklikleri ve sağlık gözetimi takvimi tek yerde tutulur; gebe/emziren çalışana ilişkin önlemler risk değerlendirmesine ve saha denetim kayıtlarına bağlanır. Denetim dosyanız kendiliğinden oluşur.