Kimyasal Maruziyet: Ölçüm Yöntemleri, Detektör Tüpü, VOC ve Sonuç Değerlendirmesi
Hangi ölçüm neyi söyler, anlık tüp sonucu neden sınır değerle kıyaslanmaz, uygunluk kararı hangi ölçümle verilir ve aşım çıktığında uzman ne yapar?
Kimyasal Maruziyet Nedir, Ortam Konsantrasyonundan Farkı Ne?
Kimyasal maruziyet, çalışanın işi gereği bir kimyasal maddeyle solunum, deri veya sindirim yoluyla temas etmesidir. İSG'de maruziyet tek başına "temas var" bilgisi değildir. Maddenin miktarı ile temasın süresi birlikte değerlendirilir.
İki kavram sahada sık karıştırılır. Ortam konsantrasyonu, havadaki madde miktarının belirli bir noktada ve belirli bir anda aldığı değerdir. Maruziyet ise o maddenin çalışanın solunum bölgesine vardiya boyunca ulaşan miktarının zaman ağırlıklı ortalamasıdır.
Aynı bölümde çalışan iki kişinin maruziyeti, kaynağa uzaklık ve görev süresi farkı yüzünden belirgin ayrılabilir. Bu yüzden "bölümün havası" ile "çalışanın maruziyeti" farklı ölçümlerle belirlenir.
| Giriş yolu | Nasıl olur | Tipik örnek | Hava ölçümü yakalar mı? |
|---|---|---|---|
| Solunum | Gaz, buhar, duman, sis ve aerosolün solunması | Çözücü buharı, kaynak dumanı, boya sisi, asit buharı | Evet, kişisel örnekleme ile |
| Deri | Sıvının veya buharın deriden emilmesi, deride tahriş veya alerji | Tinerle el yıkama, eldivensiz çözücü kullanımı, epoksi reçine | Hayır; deriden emilen miktar hava sonucuna yansımaz |
| Sindirim | Kirli elle yeme, içme, sigara; bulaşık yüzeyden ağıza taşınma | Kurşunlu boya sökümü, pestisit, ağır metal tozu | Hayır; hijyen kuralları ve biyolojik izlem ile değerlendirilir |
Sonuç birimleri de iki türlüdür. Gaz ve buharlar hacimce ppm (milyonda bir kısım) veya kütlece mg/m³ olarak verilir. Toz, duman ve aerosol yalnız mg/m³ ile ifade edilir.
Bu sayfa saha uygulamasını anlatır. İşverenin yükümlülükleri, güvenlik bilgi formu ve envanter için kimyasal maddelerle çalışma yönetmeliği özetine bakın.
Kimyasal Ölçüm Yöntemleri Nelerdir?
Sahada beş yöntem ailesi kullanılır. Yöntemler cihazın türüyle değil, verdikleri sonucun türüyle ayrılır. Uygunluk kararına girebilen sonuç ile tarama sonucu arasındaki ayrım bu tablodan okunur.
| Yöntem | Ne ölçer | Sonuç türü | Laboratuvar analizi | Sınır değer kıyasına uygun mu? |
|---|---|---|---|---|
| 1. Kişisel pompalı örnekleme | Solunum bölgesine takılan örnekleyiciyle (sorbent tüp, filtre) madde bazlı konsantrasyon | Vardiya ağırlıklı ortalama veya 15 dakikalık kısa süreli değer | Gerekir (GC, HPLC, ICP gibi yöntemler) | Evet, örnekleme stratejisine uygun planlanırsa |
| 2. Pasif (difüzyon) örnekleyici | Pompasız rozetle, difüzyon yoluyla madde bazlı konsantrasyon | Örnekleme süresi boyunca ortalama | Gerekir | Evet, madde için doğrulanmış örnekleme hızı varsa |
| 3. Detektör tüpü (anlık tüp) | Tek madde veya madde grubu için renk değişimiyle okunan konsantrasyon | Birkaç dakikalık anlık değer | Gerekmez, sahada okunur | Hayır, tarama ve karar desteği içindir |
| 4. Gerçek zamanlı cihaz | PID ile toplam VOC; elektrokimyasal sensörle CO, H₂S, NH₃ gibi tek gazlar | Saniye düzeyinde anlık değer ve zaman profili | Gerekmez | Genel olarak hayır; kaynak ve tepe noktası bulmaya yarar |
| 5. Sabit nokta (ortam) ölçümü | Belirli bir konuma yerleştirilen örnekleyiciyle alan konsantrasyonu | Konuma ait ortalama | Örnekleyiciye göre değişir | Kişisel maruziyet yerine geçmez; havalandırma ve sızıntı kontrolüne yarar |
Kişisel pompalı örnekleme
Örnekleme başlığı veya sorbent tüp çalışanın yakasına, solunum bölgesine takılır. Kemere bağlı pompa sabit debiyle hava çeker. Madde tüpteki tutucu malzemede veya filtrede birikir.
Solunum bölgesinin tanımı yönetmelikte yazılıdır. Merkezi, kişinin kulaklarını birleştiren çizginin orta noktası olan 30 cm yarıçaplı kürenin, başın ön kısmında kalan yarısıdır (Kimyasal Maddeler Yönetmeliği m.4/1-f). Kişisel maruziyet ölçülürken örnekleyici bu bölgeye yerleştirilir (İş Hijyeni Ölçüm Yönetmeliği m.16/7).
Numune laboratuvarda çözülür veya ısıyla salınır ve madde madde analiz edilir. Çözücü buharlarında gaz kromatografisi, bazı aldehit ve izosiyanatlarda sıvı kromatografisi, metallerde spektroskopik yöntemler kullanılır. Sonuç, çekilen hava hacmine bölünerek mg/m³ olarak verilir.
Pasif (difüzyon) örnekleyiciler
Pompa yoktur. Madde, örnekleyicinin tutucu yüzeyine difüzyonla ulaşır ve her madde için bilinen bir örnekleme hızıyla toplanır. Çalışanı rahatsız etmediği için uzun vardiyada kullanımı kolaydır.
Kısıtı, örnekleme hızının madde ve örnekleyici çiftine özgü olmasıdır. Hava akımının çok düşük olduğu ortamlarda veya çok kısa sürede sonuç yanıltıcı olabilir. Kısa süreli tepe değerini ölçmek için genellikle uygun değildir.
Gerçek zamanlı cihazlar
Fotoiyonizasyon dedektörü (PID), havadaki organik buharların toplamına tepki veren taşınabilir bir cihazdır. Elektrokimyasal sensörler ise karbon monoksit, hidrojen sülfür, amonyak veya klor gibi tek bir gaza duyarlıdır. İkisi de sonucu anında gösterir.
Asıl değerleri zaman profilidir. Cihaz bir operatörle birlikte gezdirildiğinde maruziyetin hangi işlemde yükseldiği dakika dakika görünür. Bu bilgi, laboratuvar örneklemesinin hangi görevde ve hangi sürede yapılacağını belirler.
Sabit nokta ölçümü
Sabit nokta ölçümü, kaynak çevresinde veya bölüm ortasında alan konsantrasyonunu gösterir. Havalandırmanın etkisini görmeye, sızıntı yerini bulmaya ve kapalı sistemin sızdırmazlığını izlemeye yarar. Kaynağın başındaki operatörün gerçek maruziyetini temsil etmez.
Mevzuat bu ayrımı açıkça yazar. Kişisel maruziyeti ölçtüğü kabul edilmeyen sabit nokta ölçümü, ortam ölçümü sayılır. Ortam ölçümünün sonuçları kişisel maruziyet seviyesini göstermez ve kişisel maruziyet sınır değerleriyle kıyaslanmaz (İş Hijyeni Ölçüm Yönetmeliği m.16/8).
Detektör Tüpü (Anlık Tüp) ile Ölçüm Nasıl Yapılır, Belirsizliği Ne Kadar?
Detektör tüpü, içinde belirli bir maddeyle tepkimeye giren kimyasal dolgu bulunan, iki ucu kapalı cam bir tüptür. Sahada kullanımı hızlıdır, laboratuvar gerektirmez ve sonucu birkaç dakikada verir. Bu kolaylık, sonucun sınırlarını unutturduğu için yanlış kullanımın da en sık görüldüğü yöntemdir.
Tüp nasıl çalışır?
- Tüp seçilir. Ölçülecek maddeye ve beklenen aralığa uygun tüp, son kullanma tarihi kontrol edilerek alınır.
- Pompa sızdırmazlığı kontrol edilir. Açılmamış bir tüp takılıp pompa sıkılır; körük açılıyorsa pompa sızdırıyordur. ISO 17621, pompanın sızıntısını dakikada en fazla 3 ml ile sınırlar.
- Tüpün iki ucu kırılır ve pompaya takılır. Tüp üzerindeki ok, havanın akış yönünü gösterir.
- Belirtilen strok sayısı çekilir. Her strok, pompanın tanımlı bir hava hacmini tüpten geçirmesidir; standart bu hacmi (100 ± 5) ml olarak tanımlar. Strok sayısı tüpün üzerinde veya kullanım talimatında yazar.
- Renk değişimi hemen okunur. Ölçek doğrudan ppm veya mg/m³ değerini verir. Renk sınırı eğikse ortalama alınır, dağınıksa rengin hafifçe görüldüğü nokta okunur; doğrudan güneş ışığından kaçınılır.
- Düzeltmeler uygulanır ve kayda geçer. Tüpler çoğunlukla 20 °C ve 1013 hPa için kalibre edilir. Sıcaklık, nem ve basınç düzeltmesi talimata göre yapılır; yer, saat ve görev not edilir.
Sonucu bozan hata kaynakları
| Hata kaynağı | Ne olur | Nasıl sınırlanır |
|---|---|---|
| Çapraz duyarlılık | Ortamdaki başka maddeler de dolguyla tepkimeye girer ve sonucu yükseltir veya düşürür | Kullanım talimatındaki çapraz duyarlılık listesi, ortamdaki diğer maddelerle karşılaştırılır |
| Sıcaklık, nem, basınç | Tepkime hızı ve çekilen havanın yoğunluğu değişir | Her tüpün sıcaklık ve nem sınırı talimatında yazar; ISO 17621 bu aralığın en az 10-30 °C ve yüzde 20-80 bağıl nemi kapsamasını ister |
| Raf ömrü ve saklama | Süresi geçmiş veya sıcakta saklanmış tüpte dolgu bozulur | Son kullanma tarihi ambalajda yazar; üreticinin saklama sıcaklığına ve ışıktan koruma şartına uyulur |
| Pompa ve strok hatası | Sızdıran pompa veya tam açılmadan çekilen strok, eksik hava hacmi geçirir | Her ölçüm öncesi sızdırmazlık testi, strok sonu göstergesinin beklenmesi |
| Okuma hatası | Renk sınırı düz değil, eğik veya dağınık ilerler; okuyan kişiye ve bekleme süresine göre değer değişir | Ölçüm biter bitmez okuma; eğik sınırda ortalama, dağınık uçta rengin hafifçe görüldüğü nokta; doğrudan güneşten uzak iyi ışık |
Ölçüm belirsizliği ve ilgili standartlar
Kısa süreli detektör tüpü sistemlerinin şartları ve deney yöntemleri ISO 17621:2015 standardındadır. Avrupa'da EN ISO 17621 olarak yayımlanan bu standart, eski EN 1231'in yerini almıştır. Kimyasal ölçüm prosedürlerinin temel performans şartları ise EN 482 standardındadır; güncel baskısı EN 482:2021'dir.
ISO 17621 iki önemli şey söyler. Tüp ve pompa sisteminin ölçüm aralığı içindeki genişletilmiş belirsizliği yüzde 50 olmalıdır. Standart ayrıca, referans süresi 15 dakikadan uzun sınır değerlere uygunluğu göstermek için yapılan ölçümlere uygulanmaz.
EN 482, sınır değerle karşılaştırma ve periyodik ölçüm için üst sınırlar koyar. Uzun süreli ölçümde sınır değerin 0,5 ile 2 katı arasında izin verilen genişletilmiş belirsizlik yüzde 30'dur. Sınır değerin 0,1 ile 0,5 katı arasında ve 15 dakikalık ölçümde yüzde 50'dir. Tarama ölçümü için sayı verilmez, belirsizliğin amaca uygun olması istenir.
Üreticiler de tüp tipine göre bağıl standart sapma beyan eder; el kitaplarında örneğin yüzde 10-15 veya yüzde 15-20 gibi değerler yer alır. Pratik sonuç şudur: tüpte okunan tek bir değer, gerçek konsantrasyonun geniş bir aralık içinde olduğunu gösterir, kesin sayısını değil.
Detektör tüpü gerçekte ne için kullanılır?
- Tarama: Bir maddenin ortamda bulunup bulunmadığını ve kabaca hangi düzeyde olduğunu görmek.
- Kaynak ve sızıntı tespiti: Vana, flanş, dolum ağzı veya kabin kapısı çevresinde yükselen noktayı bulmak.
- Kontrol önleminin anlık etkinliği: Havalandırma açıkken ve kapalıyken değeri karşılaştırmak.
- Acil durum ve giriş kararı: Dökülme, sızıntı veya kapalı alana giriş öncesinde hızlı karar vermek.
- Örnekleme stratejisine ön bilgi: Laboratuvar örneklemesinin hangi görevde, hangi maddede ve hangi aralıkta yapılacağını belirlemek.
Tüp sonucu yasal uygunluk kanıtı değildir. Denetimde geçerli olan, yetkilendirilmiş iş hijyeni laboratuvarının kişisel örnekleme ve laboratuvar analiziyle düzenlediği rapordur. Kapalı alana girişten önce yapılan gaz ölçümünün sırası için kapalı alanda güvenli çalışma rehberine bakın.
VOC Ölçümü ile VOC Maruziyet Ölçümü Arasındaki Fark
VOC, uçucu organik bileşik demektir. Tiner, çözücü, boya, yapıştırıcı ve temizlik ürünlerinden buharlaşan organik maddelerin genel adıdır. Sahada "VOC ölçümü" denince iki ayrı işlem kastedilebilir ve ikisi farklı soruya cevap verir.
| Özellik | Toplam VOC ölçümü | VOC maruziyet ölçümü |
|---|---|---|
| Cihaz veya yöntem | Taşınabilir PID cihazı | Kişisel pompalı veya pasif örnekleme, laboratuvarda kromatografik analiz |
| Sonuç | Tüm organik buharlar için tek bir sayı | Toluen, ksilen, etil asetat gibi her madde için ayrı sonuç |
| Birim ve referans | Çoğunlukla izobütilen eşdeğeri ppm | Her maddenin kendi mg/m³ veya ppm değeri |
| Zaman tabanı | Anlık | Vardiya ağırlıklı ortalama veya 15 dakikalık değer |
| Ne için kullanılır | Kaynak bulma, sızıntı ve havalandırma kontrolü, örnekleme planı | Mesleki maruziyet sınır değeriyle karşılaştırma |
Toplam VOC (PID) nasıl ölçer?
PID, havayı ultraviyole lambanın önünden geçirir. Lamba enerjisi, iyonlaşma enerjisi bu değerin altında kalan molekülleri iyonlaştırır. Oluşan akım okunur ve cihazın kalibre edildiği referans gaza göre sayıya çevrilir.
Referans gaz çoğunlukla izobütilendir. Her madde lambaya farklı güçte tepki verdiği için cihazın gösterdiği sayı, gerçek madde miktarı değil izobütilen eşdeğeridir. Üreticiler madde bazlı düzeltme katsayısı yayımlar. Örneğin bir üreticinin tablosunda 10,6 eV lambada bütil asetat katsayısı 2,6'dır; 10 ppm izobütilen okuması yaklaşık 26 ppm bütil asetata karşılık gelir.
Bu katsayı yalnız ortamda tek bir maddenin bulunduğu biliniyorsa işe yarar. PID maddeleri birbirinden ayırmaz ve iyonlaşma enerjisi lamba enerjisinden yüksek olan maddeleri görmez. Su buharı ve metan da sinyali baskılayabilir. Karışık çözücü kullanılan bir boyahanede ekrandaki sayı, hangi maddeden ne kadar olduğunu söylemez.
Madde bazlı VOC maruziyet ölçümü nasıl yapılır?
Örnekleme, çalışanın solunum bölgesinden sorbent tüple yapılır. Tüpte biriken maddeler laboratuvarda iki yoldan biriyle geri alınır: çözücüyle çözme (solvent desorpsiyonu) veya ısıyla salma (termal desorpsiyon). Ardından gaz kromatografisinde her madde ayrı ayrı belirlenir.
Bu iş için kullanılan başlıca yöntem standartları şunlardır. Sorbent tüp, termal desorpsiyon ve pompalı örnekleme için TS EN ISO 16017-1, pasif örnekleme için TS EN ISO 16017-2 kullanılır. Solvent desorpsiyonunda pompalı örnekleme için TS ISO 16200-1, pasif örnekleme için TS ISO 16200-2 kullanılır.
Laboratuvarın hangi maddede hangi metotla yetkili olduğu, yetki belgesinin kapsamında yazar. Teklif alırken madde adı ile metot standardının birlikte belirtilmesi istenir.
Toplam VOC değeri neden hiçbir maddenin sınır değeriyle kıyaslanamaz?
Mevzuattaki sınır değer madde bazındadır. Toluenin, ksilenin ve etil asetatın sınırları birbirinden farklıdır. Tek sayılık toplam VOC sonucunun hangi maddenin sınırıyla karşılaştırılacağı sorusunun cevabı yoktur.
İkinci sorun referans gazdır. İzobütilen eşdeğeri bir sayı, ortamdaki gerçek toluen miktarından yüksek de düşük de olabilir. Üçüncü sorun zaman tabanıdır: anlık bir değer, sekiz saatlik ortalamaya dayanan bir sınırla aynı büyüklük değildir.
Toplam VOC sonucunun doğru kullanımı yön göstermektir. Değerin yükseldiği görev, madde bazlı kişisel örneklemenin yapılacağı yerdir.
Mevzuattaki Sınır Değerler Hangi Ölçüm Sonucuyla Kontrol Edilir?
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG: 12.08.2013, S: 28733), mesleki maruziyet sınır değerlerini madde bazında Ek-1 tablosunda verir. Ek-1, 20.10.2023 tarihli değişiklikle (S: 32345) yenilenmiştir. Tabloda bir madde için uzun süreli, kısa süreli ve tavan değer ayrı kolonlardadır; karşılaştırılacak ölçüm değerin zaman tabanından okunur.
Yönetmelik mesleki maruziyet sınır değerini, belirli bir referans sürede solunum bölgesindeki konsantrasyonun zaman ağırlıklı ortalamasının üst sınırı olarak tanımlar. Tanım, çalışma süresinin herhangi bir anında aşılmaması gereken tavan değeri de kapsar (m.4/1-d). Referans süreler İş Hijyeni Ölçüm Yönetmeliği'nde de yazılıdır: uzun süreli için bir vardiyada 8 saat, kısa süreli için esas olarak 15 dakika (m.16/6).
| Değer türü | Zaman tabanı | Karşılaştırılacak ölçüm sonucu |
|---|---|---|
| Uzun süreli (TWA, 8 saat) | Sekiz saatlik zaman ağırlıklı ortalama | Vardiyayı temsil eden kişisel örneklemeden hesaplanan 8 saatlik ortalama |
| Kısa süreli (STEL, 15 dakika) | Başka süre belirtilmedikçe 15 dakika | Maruziyetin en yüksek olduğu 15 dakikada alınan kişisel numune |
| Tavan değer (CEILING) | Çalışma süresinin herhangi bir anı | En yüksek maruziyet anını yakalayan kişisel ölçüm; değer hiçbir anda aşılmamalıdır |
| "Deri" işareti | Sayı değil, uyarı | Maddenin deri yoluyla önemli miktarda vücuda geçebileceğini gösterir; hava ölçümü bunu yakalamaz |
| Biyolojik sınır değer (Ek-2) | Kan veya idrarda ölçülen düzey | Biyolojik örnek; Ek-2'de kurşun için bağlayıcı değer 70 μg Pb/100 ml kandır |
Örnek olarak toluenin Ek-1 değerleri 8 saat için 192 mg/m³ (50 ppm), 15 dakika için 384 mg/m³ (100 ppm) olup "Deri" işaretlidir. Ksilen karışık izomerlerinde değerler 221 mg/m³ (50 ppm) ve 442 mg/m³ (100 ppm), yine "Deri" işaretlidir. mg/m³ değerleri 20 °C ve 101,3 kPa için verilir.
Sınır değerler güncellenebilir ve Ek-1'de bazı maddeler birden fazla satırda geçebilir. Çalıştığınız maddenin değerini her zaman yürürlükteki Ek-1 metninden, CAS numarasıyla eşleştirerek doğrulayın.
Kanserojen veya mutajen maddelerde ayrıca Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği (RG: 06.08.2013, S: 28730) uygulanır. Bu yönetmeliğin Ek-2 tablosunda benzen için 8 saatlik değer 3,25 mg/m³ (1 ppm) ve "Deri" işaretidir. İkame teknik olarak mümkün değilse kapalı sistem kullanılır, o da mümkün değilse maruziyet mümkün olan en az düzeye indirilir. Maruziyet hiçbir durumda Ek-2 değerlerini aşamaz (m.7/1-b, c, ç).
Sınır değer aşıldığında yükümlülük de yazılıdır. İşveren, aşımın en kısa sürede giderilmesi için koruyucu ve önleyici tedbirleri alır (Kimyasal Maddeler Yönetmeliği m.7/1-ı).
Uygunluk kararı tek ölçümle verilmez: TS EN 689
Sınır değere uygunluğun hangi ölçüm stratejisiyle test edileceği TS EN 689 standardında tanımlanır. İş Hijyeni Ölçüm Yönetmeliği, solunum yoluyla maruziyette numune alma ve değerlendirme stratejisi belirlenirken TS EN 689:2018+AC'nin dikkate alınmasını ister (m.16/5). Standart, tek bir numuneyi sınır değerle karşılaştırmak yerine bir çalışan grubunun maruziyetinin istatistiksel olarak değerlendirilmesini ister. Akış dört adımda özetlenebilir.
- Temel karakterizasyon. İşlemler, kullanılan maddeler, görevler, vardiya düzeni, mevcut kontrol önlemleri ve önceki ölçümler toplanır.
- Benzer maruziyet grubu (SEG). Aynı işi, aynı koşulda ve benzer maruziyetle yapan çalışanlar bir grup olarak tanımlanır. Numuneler bu gruptan rastgele alınır.
- Ön test. Gruptan 3 ila 5 numune alınır. Numunelerden biri sınır değeri aşarsa uygunsuzluk sonucuna varılır. Tüm sonuçlar sınır değerin çok altındaysa uygunluk kabul edilir: 3 numunede 0,1, 4 numunede 0,15, 5 numunede 0,2 katının altı.
- İstatistiksel test. Ön test sonuç vermezse en az 6 numuneyle, grubun sınır değeri aşma olasılığının yüzde 5'in altında olduğu yüzde 70 güvenle gösterilmeye çalışılır.
Numune süresi de standartta yazılıdır. 8 saatlik sınır değer için maruziyet vardiya boyunca sabitse numune en az 2 saat alınır; değilse süre vardiyaya olabildiğince yakın tutulur. Kısa süreli sınır değer için numune süresi 15 dakikadır.
Uygunluk sonucu kalıcı değildir. Standart periyodik yeniden değerlendirme ister ve Ek I'de bir sonraki ölçüm için 12 ile 36 ay arasında aralıklar önerir. Grubun maruziyeti sınır değere yaklaştıkça aralık kısalır. Proses, madde veya kontrol önlemi değişirse değerlendirme süre beklenmeden yenilenir.
Karışımlarda toplam etki
Yönetmelik, birden fazla kimyasalla çalışılan işlerde risk değerlendirmesinin maddelerin her birini ve birbirleriyle etkileşimlerini kapsamasını ister (m.6/2-g). Aynı sağlık etkisini gösteren maddeler birlikte bulunuyorsa, her birinin tek tek sınırın altında kalması yeterli sayılmayabilir.
TS EN 689, eş zamanlı maruziyeti Ek C'de ele alır ve toplam etki için bir maruziyet indeksi tanımlar. İş hijyeni kılavuzlarında yaygın kullanılan hesap, maddelerin sınır değere oranlarını toplamaktır:
C1/SD1 + C2/SD2 + … < 1
C: maddenin ölçülen ortalama konsantrasyonu, SD: aynı zaman tabanındaki sınır değeri
Hesabın iki ön şartı vardır. Sınır değerler aynı sağlık etkisine ve aynı referans süreye dayanmalıdır. Kanserojen veya solunum yolu duyarlılaştırıcı maddelerde bu toplam kullanılmaz; o maddeler ayrı değerlendirilir.
Bu hesap yalnız madde bazlı sonuçla yapılabilir. Toplam VOC sayısıyla karışım hesabı kurulamaz, çünkü C değerleri bilinmez.
Ölçümü kim yapar?
Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, maruziyetin türü, düzeyi ve süresinin yetkilendirilmiş bir laboratuvarca tespit edilmesini ister (m.6/2-c). Çerçeve, İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik'tir (RG: 27.01.2023, S: 32086). Yeterlik veya ön yeterlik belgesi olmayan laboratuvarın sonuçları geçersizdir (m.5/3).
Yetki parametre bazlıdır: yetkilendirilmiş laboratuvarın belgesinde ölçülecek maddenin ve yöntemin yer alıp almadığı ayrıca kontrol edilir. Ölçüm planının genel akışı için ortam ölçümü rehberine bakın.
Uygunluk kararını laboratuvar vermez. Rapor kullanılan standartları, ölçüm belirsizliğini, sonuçları ve varsa sınır değerleri gösterir; uygunluk değerlendirmesi laboratuvarca yapılmaz (m.19/4). Değerlendirmeyi işveren yapar ve ek tedbir kararında İSG kurulunun, kurul yoksa işyeri hekimi ile iş güvenliği uzmanının yazılı görüşü esastır (m.6).
Anlık veya Kısa Süreli Sonuç Neden Mevzuattaki Değerle Kıyaslanamaz?
Detektör tüpü veya PID ekranında okunan sayıyı doğrudan Ek-1 değeriyle karşılaştırmak, sahada en sık yapılan yorum hatasıdır. Karşılaştırmayı geçersiz kılan beş neden vardır.
| Neden | Açıklama |
|---|---|
| Zaman tabanı uyuşmazlığı | Birkaç dakikalık okuma, ne 8 saatlik ortalamaya ne de 15 dakikalık referans süreye eşittir |
| Temsil sorunu | Tek nokta ve tek an, vardiya içindeki iniş çıkışları ve günden güne değişkenliği göstermez |
| Solunum bölgesi dışı örnekleme | Tüp çoğunlukla ölçümü yapan kişinin elinde, çalışanın yüzünden uzakta çekilir |
| Belirsizlik bandı | Tüp sonucunun sapma aralığı, sınır değerin hemen altındaki veya üstündeki bir değeri ayırt edemez |
| Madde seçiciliği | Çapraz duyarlılık veya toplam VOC ölçümü, sonucun hangi maddeye ait olduğunu belirsiz bırakır |
İki yönde de yanlış karar çıkar
"Düşük çıktı, uygun" hatası. Tüp, boya kabininde fırın bekleme sırasında veya kapı açıkken çekilir ve düşük okunur. Oysa çalışanın maruziyeti püskürtme sırasında yükselir. Sonuç dosyaya "uygun" diye girer ve önlem ertelenir.
"Yüksek çıktı, aşım var" hatası. Tüp, dolum ağzının hemen üstünde ve kapak açıldığı anda çekilir. Okunan değer sınırın üstündedir. Oysa çalışan bu noktada vardiyanın küçük bir bölümünü geçirir ve 8 saatlik ortalaması sınırın altında kalabilir.
İkinci hata zararsız görünür ama öyle değildir. Ölçülmemiş bir aşım yüzünden yanlış yere kaynak harcanır, gerçek maruziyetin kaynağı ise çözülmeden kalır.
Sayısal örnek: aynı vardiyanın üç farklı sonucu
Karşılaştırma değeri olarak toluenin Ek-1 değerleri kullanılmıştır: 8 saat için 50 ppm, 15 dakika için 100 ppm. Konsantrasyon ve süreler ise yöntemi göstermek için seçilmiş örnek değerlerdir.
Bir boyacı, 8 saatlik vardiyada toplam 2 saat püskürtme yapar. Püskürtme sırasında solunum bölgesindeki ortalama toluen konsantrasyonu 90 ppm, kalan 6 saatte 10 ppm'dir.
| Ölçüm | Sonuç | Yanlış yorum | Doğru okuma |
|---|---|---|---|
| Mola sırasında bölüm ortasında tüp | 10 ppm | "Sınırın beşte biri, uygun" | Püskürtme anını içermez, maruziyeti temsil etmez |
| Püskürtme anında tabanca yanında tüp | 120 ppm | "8 saatlik sınırın iki katı, aşım" | Anlık değerdir; 8 saatlik değerle kıyaslanamaz, kısa süreli değer için de 15 dakikalık numune gerekir |
| Vardiya boyunca kişisel örnekleme | (90 × 2 + 10 × 6) / 8 = 30 ppm | - | 8 saatlik değerin altında; tek numunedir, uygunluk kararı TS EN 689 stratejisiyle verilir |
Aynı örnekte belirsizliği de hesaba katalım. ISO 17621'in tüp sistemi için öngördüğü yüzde 50 genişletilmiş belirsizlikle, 120 ppm okuma 60 ile 180 ppm arasında bir gerçek değere karşılık gelebilir. Bu aralık kısa süreli sınır değer olan 100 ppm'i içine alır. Yani tüp tek başına ne "aşım var" ne de "aşım yok" diyebilir.
Vardiya ortalaması 30 ppm çıkmıştır. TS EN 689 ön testinde bu tek sonuç, 3 numunelik uygunluk eşiği olan 50 × 0,1 = 5 ppm'in üstündedir. Uygunluk ancak daha fazla numune ve istatistiksel testle gösterilebilir.
Kimyasallar Hangi Meslek Hastalıklarına Yol Açabilir?
Kimyasal kaynaklı hastalıkların bir kısmı kısa sürede, bir kısmı yıllar sonra ortaya çıkar. Çözücü buharının baş dönmesi yapması akut etkidir. Benzen maruziyetine bağlı kan hastalıkları ise uzun süreli maruziyetten sonra görülebilir.
| Madde veya grup | Tipik kaynak | Öne çıkan sağlık etkisi |
|---|---|---|
| Organik çözücüler (toluen, ksilen, stiren) | Boya, tiner, yapıştırıcı, kompozit üretimi | Akut dönemde baş ağrısı, baş dönmesi, dikkat azalması; uzun sürede merkezi sinir sistemi etkileri, deride kuruma ve dermatit |
| n-Heksan | Ayakkabı ve deri yapıştırıcıları, bazı temizleyiciler | Periferik nöropati (el ve ayaklarda uyuşma, güçsüzlük) |
| Benzen | Petrokimya, akaryakıt, laboratuvar | Kan yapımında bozulma, aplastik anemi, akut miyeloid lösemi; insanda kanserojen olarak sınıflandırılır |
| İzosiyanatlar | Poliüretan boya, köpük, iki bileşenli vernik | Mesleki astım (başlıca nedenlerinden biri), dermatit |
| Krom (VI) bileşikleri | Krom kaplama, paslanmaz çelik kaynağı, bazı çimento ve boyalar | Tahriş edici ve alerjik kontakt dermatit, burun iç duvarında yara ve delinme, akciğer kanseri |
| Nikel bileşikleri | Nikel kaplama, kaynak, alaşım işleme | Duyarlı kişilerde kontakt dermatit; nikel bileşiklerinde akciğer, burun boşluğu ve sinüs kanseri |
| Kurşun | Akü geri dönüşümü, eski boya sökümü, lehim, döküm | Kansızlık, periferik nöropati, böbrek hasarı; düşük düzeyde tansiyon ve bilişsel etkiler |
| Formaldehit | Mobilya ve suntalam, patoloji laboratuvarı, dezenfeksiyon | Göz ve solunum yolu tahrişi, deri duyarlılığı ve dermatit, nazofarenks kanseri |
| Kristal silis ve diğer tozlar | Taş, beton, döküm, seramik | Silikoz ve akciğer kanseri; ayrıntı toz maruziyeti rehberinde |
Tablo bir tanı aracı değildir. Belirtilerin başka nedenleri de olabilir ve ayırıcı tanıyı hekim koyar. Kimyasalla çalışan birinde şikâyet başlarsa bir sonraki periyodik muayene beklenmeden işyeri hekimine başvurulması istenir.
Sağlık gözetiminin içeriğini işyeri hekimi, risk değerlendirmesi ve ölçüm sonuçlarını dikkate alarak belirler. Kurşun gibi biyolojik izlemi olan maddelerde kan veya idrar tetkiki hava ölçümünü tamamlar. Muayene düzeni için periyodik sağlık muayenesi rehberine, çerçeve için sağlık gözetimi özetine bakın.
Meslek hastalıkları listesinde kimyasal kaynaklı tablolar ayrı bir grupta toplanır: "A Grubu: Kimyasal maddelerle olan meslek hastalıkları". Deri hastalıkları B, solunum sistemi hastalıkları ise C grubundadır (Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği m.18).
Meslek hastalığı şüphesi doğduğunda bildirim yükümlülüğü işler. Kanserojen veya mutajen maddelerde maruziyet ve sağlık gözetimi kayıtları, maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır (Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği m.17). Akış için meslek hastalığı bildirimi rehberine bakın.
Sonuç Referans Değerin Üstünde Çıkarsa Uzman Ne Yapar?
Yüksek bir sonuç iki farklı anlama gelebilir. Bir tarama sonucu yüksek çıktıysa önce doğru ölçüm planlanır. Yetkili laboratuvarın uygunluk ölçümü aşım gösterdiyse önlem beklemeden başlar. Aşağıdaki sıra iki durumu da kapsar.
- Sonucun türünü ve geçerliliğini sorgulayın. Tarama mı, uygunluk ölçümü mü; kişisel mi, sabit nokta mı; doğru madde ve doğru zaman tabanı mı kontrol edilir.
- Maruziyeti görev bazında tarif edin. Kim, hangi işlemde, günde ne kadar süre ve hangi maddeye maruz kalıyor, kayda geçer.
- Uygunluk ölçümünü planlatın. Tarama sonucu yüksekse yetkili laboratuvardan, benzer maruziyet gruplarına dayanan kişisel örnekleme istenir.
- İşverene yazılı bildirin. Bulgu ve öneri onaylı deftere işlenir; ciddi ve yakın tehlike varsa işin durdurulması önerilir.
- Kaynağı ortadan kaldırın veya ikame edin. Daha az tehlikeli madde, su bazlı ürün veya maruziyeti azaltan yöntem değerlendirilir.
- Kapalı sistem ve lokal egzoz havalandırması kurun. Kaynak kapatılır, emiş ağzı buharın çıktığı noktaya yakın konumlandırılır; genel havalandırma tek başına yeterli sayılmaz.
- İdari önlemleri uygulayın. Maruz kalan kişi sayısı ve süre azaltılır, kap kapakları kapalı tutulur, yeme içme yasağı ve el yıkama düzeni kurulur.
- Doğru solunum koruyucuyu seçin ve uyum testi yapın. Buhar için toz maskesi değil, maddeye uygun gaz filtreli maske gerekir; yüze oturma kontrolü yapılır.
- Risk değerlendirmesini, sağlık gözetimini ve eğitimi güncelleyin. Bulgu risk değerlendirmesine işlenir, işyeri hekimi gözetimi planlar, çalışanlar önlemler hakkında eğitilir.
- Yeniden ölçümle doğrulayın. Önlem sonrası ölçüm tekrarlanır ve bulgu sorumlu ile terminle DÖF kaydı üzerinden kapatılır.
Yazılı bildirimin dayanağı açıktır. İş güvenliği uzmanı alınması gereken tedbirleri işverene yazılı olarak bildirir. Onaylı deftere yazılan tespit ve öneriler işverene tebliğ edilmiş sayılır (İSG Hizmetleri Yönetmeliği m.7/4).
Kimyasal sızıntı gibi hayati tehlike içeren bir durum giderilmezse bildirim işverende kalmaz. İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı bu durumu Bakanlığın yetkili birimine de bildirir (6331 sayılı Kanun m.8/2).
Defter kaydının biçimi ve işveren onayı için tespit ve öneri defteri rehberine, düzeltici faaliyet kaydı için DÖF örneklerine bakın.
Kontrol hiyerarşisine göre önlem örnekleri
| Kademe | Kimyasal maruziyet örneği | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Eleme ve ikame | Çözücü bazlı boyadan su bazlı boyaya geçiş, daldırma yerine fırça veya rulo, daha az uçucu temizleyici | İkame maddenin kendi tehlikesi güvenlik bilgi formundan ayrıca değerlendirilir |
| Kapalı sistem | Kapalı dolum ve transfer, kapaklı karıştırma kazanı, pompalı aktarma | Bakım ve numune alma sırasında sistem açılır; o anın maruziyeti ayrıca değerlendirilir |
| Lokal egzoz havalandırması | Boya kabini, davlumbaz, tezgâh üstü emiş, kaynak dumanı emiş kolu | Hava hızı ve filtre durumu periyodik kontrol edilir; kabin kapısı açık çalışılırsa kazanç kaybolur |
| Genel havalandırma | Bölüm havasının seyreltilmesi, temiz hava beslemesi | Kaynağı kontrol etmez, lokal emişin yerine geçmez |
| İdari önlem | Süre ve kişi sınırı, iş sırası düzenlemesi, hijyen kuralları, eğitim | Kaynak aynı kaldığı sürece maruziyet riski de sürer |
| Kişisel koruyucu | Maddeye uygun gaz filtreli yarım veya tam yüz maske, kimyasala dayanıklı eldiven, göz koruyucu | Filtre değişim takvimi, yüze oturma kontrolü ve eldiven malzemesinin maddeye uygunluğu |
Toz maskesi, organik buhara karşı koruma sağlamaz. Filtre tipi maddeye göre seçilir ve değişim takvimi kayda geçer. Seçim ölçütleri için KKD seçim rehberine, toplu korumanın önceliği için toplu koruma uygulamalarına bakın.
Örnek senaryo: boyahanede toluen ve ksilen
Aşağıdaki ölçüm değerleri yöntemi göstermek için seçilmiş örnek değerlerdir. Gerçek bir işyerinde karar, o sahanın kendi ölçüm raporuna ve yürürlükteki Ek-1 değerlerine dayanır.
Tarama. On iki çalışanlı bir metal eşya boyahanesinde uzman, çalışan şikâyeti üzerine boya kabini önünde detektör tüpüyle toluen ölçer. İki maddenin de Ek-1'de "Deri" işareti vardır; bu yüzden eldiven kullanımı da ayrıca gözlenir. Püskürtme sırasında okunan değer yüksektir. Uzman bu sonucu uygunsuzluk kararına dayanak yapmaz, ölçüm ihtiyacının göstergesi olarak kaydeder.
Doğru değerlendirme. Uzman güvenlik bilgi formlarından boyada toluen ve ksilen bulunduğunu doğrular. Görevleri ayırır: iki boyacı püskürtme yapar, bir kişi boya hazırlar, diğerleri montajdadır. Kabinin emiş fanı çalışmakta ama filtreleri tıkalıdır ve kabin kapısı açık çalışılmaktadır.
Ölçüm planı. Yetkili laboratuvardan iki benzer maruziyet grubu için kişisel örnekleme istenir: boyacılar ve boya hazırlayıcı. Toluen ve ksilen madde bazlı analiz edilir. Hem vardiya ortalaması hem püskürtme dönemini kapsayan 15 dakikalık numuneler alınır.
Sonuç. Boyacı grubunda vardiya ortalamaları sınır değerin altında çıkar, ancak ön test eşiğinin üstündedir. Toluen ve ksilenin sınır değere oranları toplandığında sonuç 1'e yaklaşır. 15 dakikalık numunelerden biri ise kısa süreli sınır değeri aşar.
Önlem. Uzman bulguyu tespit ve öneri defterine yazar. Kabin filtreleri değiştirilir ve filtre fark basıncı haftalık kontrole bağlanır. Kabin kapısının kapalı çalışması talimata yazılır ve boya hazırlama tezgâhına lokal emiş eklenir. Boyacılara geçici olarak organik buhara uygun filtreli yarım yüz maske verilir ve uyum kontrolü yapılır.
Yeniden değerlendirme. İşveren su bazlı astar denemesini başlatır. Risk değerlendirmesi güncellenir ve işyeri hekimi boyacıların muayene içeriğini gözden geçirir. Önlemlerden sonra aynı gruplarda örnekleme tekrarlanır; kısa süreli aşım kaybolur ve toplam oran belirgin düşer. Bulgu DÖF kaydında kapatılır, maske zorunluluğu püskürtme işlemiyle sınırlandırılır.
Kimyasal Ölçüm Raporu Nasıl Değerlendirilir?
Rapordaki sonucu sınır değerle yan yana koymak değerlendirmenin son adımıdır. Önce sonucun hangi koşulda üretildiği okunur. Aşağıdaki alanlardan biri eksikse sonuç, sınır değerle güvenle karşılaştırılamaz.
| Rapor alanı | Neye bakılır | Atlanırsa ne olur |
|---|---|---|
| Laboratuvar yetkisi | Yetki belgesi ölçüm tarihinde geçerli mi, madde ve yöntem kapsamda mı | Kapsam dışı parametre için rapor denetimde geçersiz sayılır |
| Örnekleme stratejisi | Benzer maruziyet grupları tanımlı mı, kaç numune alınmış, neden o görev seçilmiş | Tek numuneyle uygunluk kararı verilir |
| Kişisel mi, sabit nokta mı | Numunenin kimin üzerinde veya hangi konumda alındığı | Alan sonucu kişisel maruziyet sanılır |
| Örnekleme süresi | Vardiyanın ne kadarını kapsıyor, en yüksek maruziyetli işlem süreye girmiş mi | Kısa numune tüm vardiyaya genellenir, aşım gizlenir |
| Analiz yöntemi ve tespit sınırı | Yöntem standardı, tespit ve tayin sınırı sınır değerin yeterince altında mı | "Tespit edilemedi" sonucu, aslında sınır değere yakın bir konsantrasyonu gizleyebilir |
| Belirsizlik beyanı | Genişletilmiş belirsizlik yazılı mı (m.19/4), EN 482 sınırlarına uyuyor mu, sınıra yakın sonuçta aşımı kapsıyor mu | Sınırın hemen altındaki sonuç kesin uygunluk sayılır |
| Kıyaslanan sınır değer | Doğru madde, doğru zaman tabanı (8 saat veya 15 dakika) ve yürürlükteki Ek-1 değeri mi | Kısa süreli sonuç 8 saatlik değerle kıyaslanır veya eski değer kullanılır |
| Karışım etkisi | Birlikte bulunan maddelerin oranları toplanmış mı | Tek tek uygun maddeler, birlikte sınıra yaklaşır ve görünmez |
| Vardiya süresi | Vardiya 8 saatten uzunsa hesap gerçek süreye göre yapılmış mı; TS EN 689 bu durumu Ek G'de ayrıca ele alır | Uzun vardiyanın ek maruziyeti ve azalan toparlanma süresi hesaba girmez |
| Değerlendirme ve sonraki ölçüm | Uygunluk değerlendirmesini işveren adına kim yaptı, yazılı görüş alındı mı, bir sonraki değerlendirme tarihi belirlendi mi | Laboratuvar uygunluk kararı vermez (m.19/4); değerlendirme yazılmazsa rapor klasörde kalır |
Sık yapılan yorum hataları
Sahada tekrar eden altı hata öne çıkar.
Birincisi, "sınırın altında" sonucunu "güvenli" diye okumaktır. Sınır değer bir tavan çizer, hedef değildir. Kanserojen maddelerde maruziyet teknik olarak mümkün olan en düşük düzeye indirilir.
İkincisi, tek bir ölçüm gününü yıl boyu geçerli saymaktır. Üretim yoğunluğu, mevsim ve kapı açık çalışma maruziyeti değiştirir.
Üçüncüsü, sabit nokta sonucunu kişisel maruziyet yerine koymaktır. Bölüm ortası, kaynağın başındaki çalışanı temsil etmez.
Dördüncüsü, "tespit edilemedi" ifadesini sıfır saymaktır. Yöntemin tespit sınırı sınır değere yakınsa bu ifade bilgi taşımaz.
Beşincisi, deri notasyonu olan maddede yalnız hava sonucuna bakmaktır. Eldivensiz çalışan birinin maruziyeti, düşük hava sonucuna rağmen yüksek olabilir.
Altıncısı, önlem sonrası ölçümü yaptırmadan bulguyu kapatmaktır. Doğrulama ölçümü yoksa önlemin işe yaradığı kanıtlanmış sayılmaz.
Hangi Sektör ve İşlerde Kimyasal Maruziyet Riski Yüksek Çıkar?
Aşağıdaki tablo, hangi görevlerin öncelikle ölçülmesi gerektiğini planlamaya yarar. Bağlayıcı değildir ve ölçüm yerine geçmez. Hangi maddenin ölçüleceği, işyerinin kimyasal envanterinden ve güvenlik bilgi formlarından çıkarılır.
| Sektör veya işlem | Öne çıkan madde | İlgili sayfa |
|---|---|---|
| Kimya, boya ve petrokimya üretimi | Çözücüler, benzen, izosiyanat, asit ve baz buharları | Kimya iş güvenliği |
| Oto boya, kaporta ve servis | Toluen, ksilen, izosiyanatlı vernik, egzoz gazı | Otomotiv iş güvenliği |
| Matbaa ve ambalaj baskı | Mürekkep çözücüleri, temizleyici solventler | Matbaa örneği |
| Mobilya ve ahşap | Vernik ve cila çözücüleri, formaldehit, izosiyanat | Mobilya atölyesi örneği |
| Metal kaplama ve galvaniz | Krom (VI), nikel, asit buharı, siyanür | Metal atölyesi örneği |
| Kaynak işleri | Kaynak dumanı, paslanmaz çelikte krom (VI) ve nikel, ozon, azot oksitler | Kaynak işleri örneği |
| Akaryakıt istasyonu | Benzin buharı ve içindeki benzen | Akaryakıt istasyonu örneği |
| Hastane, laboratuvar ve sterilizasyon | Formaldehit, glutaraldehit, etilen oksit, laboratuvar çözücüleri | Hastane örneği |
| Tekstil boyama ve apre | Boyar madde, apre kimyasalları, formaldehit | Tekstil iş güvenliği |
| Kuaför ve güzellik salonu | Saç boyası ve açıcılar, keratin ürünleri, aseton | Berber ve kuaför örneği |
Kimyasal ölçüm çoğu zaman diğer etkenlerle aynı planda yapılır. Kaynak ve taşlama işlerinde toz, pres ve kompresör çevresinde gürültü, el aletlerinde titreşim ölçümü aynı laboratuvar teklifine eklenebilir.
Bu sayfa bilgilendirme amaçlı bir uygulama rehberidir; bağlayıcı çerçeve yürürlükteki yönetmelik metni ve ilgili standartlardır.
Kimyasal maruziyet ölçümü, detektör tüpü ve sınır değerler hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Kimyasal maruziyet nedir?
Kimyasal maruziyet, çalışanın işi gereği bir kimyasal maddeyle solunum, deri veya sindirim yoluyla temas etmesidir. Maddenin miktarı ile temas süresi birlikte değerlendirilir. Ortam konsantrasyonu belirli bir nokta ve andaki değerdir; maruziyet ise maddenin çalışanın solunum bölgesine vardiya boyunca ulaşan miktarının zaman ağırlıklı ortalamasıdır. Deriden emilen miktar hava ölçümüne yansımaz.
Kimyasal maruziyet ölçümü nasıl yapılır?
Uygunluk için kullanılan yöntem kişisel örneklemedir. Örnekleyici çalışanın solunum bölgesine takılır, pompa veya difüzyonla madde sorbent tüpte ya da filtrede toplanır. Numune laboratuvarda madde madde analiz edilir ve sonuç 8 saatlik veya 15 dakikalık değer olarak verilir. Ölçümü yeterlik veya ön yeterlik belgesi olan laboratuvar yapar; belgesiz laboratuvarın sonuçları geçersizdir (İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik m.5/3).
Detektör tüpü (anlık tüp) sonucu sınır değerle karşılaştırılabilir mi?
Hayır. Tüp birkaç dakikalık anlık bir değer verir; Ek-1 değerleri ise 8 saatlik ortalama veya 15 dakikalık referans süreye dayanır. Tüp çoğunlukla solunum bölgesi dışında çekilir, çapraz duyarlılık gösterebilir ve sapma bandı sınır değere yakın sonuçları ayırt edemez. Doğru kullanımı tarama, sızıntı tespiti, önlemin anlık kontrolü ve örnekleme planına ön bilgidir.
Detektör tüpüyle ölçümün belirsizliği ne kadardır?
Kısa süreli detektör tüpü sistemlerini düzenleyen ISO 17621:2015, ölçüm aralığı içinde yüzde 50 genişletilmiş belirsizlik öngörür. Aynı standart, referans süresi 15 dakikadan uzun sınır değerlere uygunluk ölçümlerine uygulanmaz. Karşılaştırma için EN 482, 8 saatlik ölçümde sınır değerin 0,5 ile 2 katı arasında yüzde 30 üst sınır koyar. Örneğin 120 ppm tüp okuması 60 ile 180 ppm arasında bir gerçek değere karşılık gelebilir.
VOC ölçümü ile VOC maruziyet ölçümü arasındaki fark nedir?
Toplam VOC ölçümü PID cihazıyla yapılır ve tüm organik buharlar için, çoğunlukla izobütilen eşdeğeri olarak tek bir anlık sayı verir. VOC maruziyet ölçümü ise solunum bölgesinden sorbent tüple örnekleme ve laboratuvarda kromatografik analizle yapılır; toluen, ksilen gibi her madde için ayrı sonuç verir. Sınır değerle karşılaştırılabilen yalnız ikincisidir.
Toplam VOC değeri için bir sınır değer var mı?
Mesleki maruziyet açısından yoktur. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Ek-1'deki değerler madde bazındadır. Toplam VOC sayısının hangi maddenin sınırıyla karşılaştırılacağı belli değildir ve cihazın referans gazına göre gerçek miktardan yüksek ya da düşük çıkabilir. Karışım hesabı da madde bazlı sonuç gerektirir. Toplam VOC, kişisel örneklemenin nerede yapılacağını gösteren bir yön işaretidir.
Kimyasal maruziyet sınır değerleri nerede yazar?
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-1 tablosunda yazar (RG: 12.08.2013, S: 28733; Ek-1 RG: 20.10.2023, S: 32345 ile yenilendi). Tabloda uzun süreli (TWA, 8 saat), kısa süreli (STEL, 15 dakika) ve tavan değer kolonları ile "Deri" işareti bulunur. Örneğin toluen için 8 saatlik değer 192 mg/m³ (50 ppm), kısa süreli değer 384 mg/m³ (100 ppm)'dir. Kanserojenlerde Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği Ek-2 uygulanır.
TS EN 689 nedir, uygunluk için kaç ölçüm gerekir?
TS EN 689, solunum yoluyla kimyasal maruziyetin sınır değere uygunluğunu test etme stratejisidir. İş Hijyeni Ölçüm Yönetmeliği m.16/5, numune alma ve değerlendirme stratejisinde bu standardın dikkate alınmasını ister. Standart benzer maruziyet grupları tanımlar ve önce 3 ila 5 numunelik ön test öngörür. Bir sonuç sınır değeri aşarsa uygunsuzluk vardır. Tüm sonuçlar 3 numunede sınırın 0,1, 4 numunede 0,15, 5 numunede 0,2 katının altındaysa uygunluk kabul edilir. Karar çıkmazsa en az 6 numuneyle, aşım olasılığının yüzde 5'in altında olduğu yüzde 70 güvenle test edilir.
Sabit nokta (ortam) ölçümü sonucu kişisel sınır değerle kıyaslanır mı?
Kıyaslanmaz. Mevzuat, kişisel maruziyeti ölçtüğü kabul edilmeyen sabit nokta ölçümünü ortam ölçümü sayar. Ortam ölçümü sonuçlarının kişisel maruziyet seviyesini göstermediğini ve kişisel maruziyet sınır değerleriyle kıyaslanmayacağını açıkça yazar (İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik m.16/8). Sabit nokta ölçümü havalandırma, sızıntı ve kaynak kontrolü için kullanılır.
Kimyasal ölçüm raporunda uygunluk kararını kim verir?
Laboratuvar vermez. Rapor kullanılan standartları, ölçüm belirsizliğini, sonuçları ve varsa sınır değerleri gösterir; uygunluk değerlendirmesi laboratuvarca yapılmaz (m.19/4). Değerlendirmeyi işveren yapar. Ek tedbir kararında İSG kurulunun, kurul yoksa işyeri hekimi ile iş güvenliği uzmanının yazılı görüşü esastır (İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik m.6).
Kimyasal ölçüm sonucu sınır değeri aşarsa ne yapılır?
İşveren aşımın en kısa sürede giderilmesi için koruyucu ve önleyici tedbirleri alır (Kimyasal Maddeler Yönetmeliği m.7/1-ı). Sıra önce ikamedir. İkame mümkün değilse öncelik sırasıyla proses ve mühendislik kontrolü, toplu koruma ve en son kişisel korunma uygulanır (m.7/1-g). Bulgu onaylı deftere yazılır, risk değerlendirmesi ve sağlık gözetimi güncellenir, önlem sonrası ölçüm tekrarlanır. Adımlar için bu sayfadaki listeye bakın.
Kimyasallar hangi meslek hastalıklarına yol açar?
Meslek hastalıkları listesinde kimyasal kaynaklı tablolar "A Grubu: Kimyasal maddelerle olan meslek hastalıkları" başlığında toplanır; deri hastalıkları B, solunum sistemi hastalıkları C grubundadır. Sahada öne çıkanlar çözücülerin sinir sistemi etkileri, benzene bağlı kan hastalıkları ve lösemi, izosiyanatlarla mesleki astım, krom (VI) ile dermatit ve akciğer kanseri, kurşunla kansızlıktır. Tanıyı hekim koyar; şüphede bildirim akışı işler.
Ölçüm, Muayene ve DÖF Tarihlerini Tek Yerde Tutun
Hangi grubun kimyasal ölçümü ne zaman yapıldı, bir sonraki değerlendirme ne zaman, aşım bulgusu kapandı mı? FirstİSG uygulamasında ölçüm ve muayene tarihleri ajandaya işlenir, yaklaşan tarihlerde otomatik hatırlatma gelir. Aşım bulguları sorumlu ve terminle DÖF olarak takip edilir.
Kimyasal ölçüm ve muayene tarihlerini kaçırmayın
FirstİSG uygulamasında kimyasal ölçüm, sağlık gözetimi ve önlem sonrası doğrulama tarihleri ajandada izlenir; yaklaşan tarihlerde otomatik hatırlatma alırsınız.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın