Acil Durum Planı: Yasal Zorunluluk, Bileşenler ve Tatbikat Rehberi

Bu Rehberde Neler Var?

• Acil durum planı nedir?
• Yasal zorunluluk ve kapsam
• Planın 10 zorunlu bileşeni
• Senaryo bazlı müdahale — 6 tip
• Acil durum ekibi ve görevler
• Tatbikat — sıklık, senaryo, değerlendirme
• Belgelendirme ve güncelleme
• Acil durum planı örneği — Word iskelet şablonu (indir)

1. Acil Durum Planı Nedir?

Acil durum planı, işyerinde yangın, deprem, kimyasal kaçak, patlama, sağlık acili gibi ani ve ciddi durumlarda çalışanları, ziyaretçileri ve çevreyi korumak için önceden hazırlanmış yazılı belgedir. Amacı: panik ve kaosu azaltmak, doğru kararların otomatik alınmasını sağlamak.

İyi bir plan üç soruya cevap verir:

• Ne olduğunu kim tespit eder ve nasıl duyurur?
• Herkesin ne yapması gerekir — kim nerede, hangi sırada?
• Durum kontrol altına alındıktan sonra iyileşme süreci nasıl yönetilir?

2. Yasal Zorunluluk ve Kapsam

6331 sayılı İSG Kanunu'nun 11. ve 12. maddeleri ve İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (18 Haziran 2013) acil durum planını zorunlu kılar.

2.1. Hangi İşyerleri?

Tüm işyerleri — çalışan sayısı veya tehlike sınıfı fark etmez. Plan, işyeri büyüklüğüne ve risk profiline göre ölçeklenir ama varlığı zorunludur.

2.2. Acil Durum Planını Kim Hazırlar?

Planı hazırlama yükümlülüğü işverene aittir (6331 m.11); işveren bu çalışmayı iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin katkısıyla, çalışan temsilcisinin görüşünü alarak yürütür. İSG profesyoneli bulundurma yükümlülüğü olmayan küçük işyerlerinde bile plan zorunludur — işveren bu durumda çalışanları arasından görevlendirdiği kişilerle veya dışarıdan hizmet alarak hazırlatır. Büyük işyerlerinde hazırlık ve güncelleme işi bir Acil Durum Kurulu'na verilebilir; sorumluluk yine işverende kalır.

2.3. Kimlerin İmzası Olur?

İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (RG: 18.06.2013, S: 28681) gereği planda hazırlayanların adı, soyadı ve unvanı yer alır — pratikte plan; hazırlayan İSG uzmanı ve işyeri hekimi tarafından imzalanır, işveren veya işveren vekilince onaylanır. Destek elemanlarının (söndürme, kurtarma, koruma, ilk yardım) görevlendirme yazıları ve planın çalışanlara duyurulduğunu gösteren eğitim/ilan kayıtları planın ekidir. Denetimde imzasız veya "hazırlayanı belirsiz" plan, yok hükmünde değerlendirilebilir.

2.4. Süre ve Yenileme

Plan; çok tehlikeli işyerlerinde 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir (Yönetmelik m.14). Bu azami süredir — şu durumlarda süre beklenmeden güncellenir:

• İşyerinin taşınması, büyümesi, küçülmesi
• Yeni tehlike (ör. yeni makine, yeni kimyasal) eklenmesi
• Acil durum yaşanması (ders çıkarılır)
• Mevzuat değişikliği
• Tatbikat sonrası öğrenilen dersler

İyi uygulama, yenileme süresini beklemeden planı yılda bir gözden geçirip tarihli olarak kayıt altına almaktır.

3. Planın 10 Zorunlu Bileşeni

Yönetmeliğin gerektirdiği minimum bileşenler:

1. İşyeri tanımlaması: Ad, adres, faaliyet konusu, tehlike sınıfı, bölümler, çalışan sayısı
2. Olası acil durumlar listesi: Risk değerlendirmesinden türetilmiş — yangın, deprem, kimyasal kaçak, elektrik çarpması, kalp krizi vs.
3. Önleme önlemleri: Her acil durum için nasıl önlenir veya azaltılır
4. Tehlikenin erken tespiti: Alarm sistemleri, duman dedektörü, gaz dedektörü, insan denetim sistemi
5. Acil durum müdahale prosedürleri: Her senaryo için adım adım (5-10 aksiyon maks.)
6. Tahliye prosedürü ve yolları: Kat planında işaretlenmiş, yönlendirme levhaları, toplanma yeri — krokide nelerin işaretleneceği için tahliye krokisi rehberine bakın
7. Acil durum ekibi listesi: Kim, hangi görev, iletişim bilgisi
8. Dış kuruluş iletişim bilgileri: 112, itfaiye, zehir danışma, yakın hastane, AFAD
9. Eğitim programı: Çalışan bilgilendirme, ekip eğitimi, yıllık tatbikat programı
10. Belgelendirme: Plan güncelleme tarihi, onaylayan (İSG uzmanı + işveren imzası), sorumlu kişiler

4. Senaryo Bazlı Müdahale — 6 Ana Tip

4.1. Yangın

• İlk tespit: Duman/alev görülür → yangın alarmı çalınır
• Küçük yangın (el yangın söndürücü ile müdahale edilebilir): Yangın söndürücüsü kullan, yanıcı hattı kapat
• Büyük yangın: Tahliye başla — en yakın acil çıkıştan toplanma yerine; gazı kapat, itfaiye ara (112)
• Tahliye tamamlanınca sayım — eksik varsa arama-kurtarma

4.2. Deprem

• Sarsıntı anında: "Düş, Kapan, Tutun" — masa altı, dayanıklı mobilyanın yanı
• Sarsıntı durduktan sonra: Tahliye — merdivenlerden (asansör yasak), toplanma yerine
• Toplanma yerinde sayım ve yaralı kontrol
• Bina hasar kontrolü — uzman görüşü olmadan girilmez
• AFAD bildirim gerekirse (yaralı, bina hasarı)

4.3. Kimyasal Kaçak

• Bölgeyi boşalt — bölgedekiler KKD olmadan girmesin
• Havalandırma aç (eğer kapalı alansa)
• Ana vanayı kapat (kaçak kaynağı durdurulabilirse)
• MSDS'ye göre nötralizasyon — dökülme kiti kullan
• Etkilenen çalışanları güvenli alana al, 112 ara
• Olay sonrası risk değerlendirmesi güncelle

4.4. Patlama

• Derhal tahliye — ikinci patlama riski var
• 112 + itfaiye + jandarma/polis aynı anda
• Yaralılara uzak mesafeden yardım — uzman ekip gelene kadar
• Olay yerine girme — delil + güvenlik

4.5. Elektrik Çarpması

• Akım kaynağını derhal kes (şalter, fiş)
• Çarpılmışa metal/ıslak malzemeyle dokunma — yalıtkan kullan (kuru tahta, kauçuk)
• Nabız ve solunum kontrol — yoksa CPR başlat
• 112 ara, yanık varsa soğutma

4.6. Tıbbi Acil (Kalp Krizi, İnme, Yaralanma)

• İlk yardımcı tarafından durum tespiti
• 112 ara, olayın konumunu net tarif et
• Temel yaşam desteği (CPR, kanama kontrolü, duruş ayarlama)
• AED varsa kalp olgularında derhal kullan
• Hasta ulaşıncaya kadar monitör

5. Acil Durum Ekibi ve Görevler — Hangi Ekipler Zorunlu?

Yönetmeliğin (m.11, 2021 değişikliğiyle) zorunlu kıldığı asgari yapı; söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım ekiplerinin oluşturulmasıdır (ilk üçü uygulamada "yangınla mücadele" ile "arama, kurtarma ve tahliye" ekipleri olarak da adlandırılır). Söndürme, kurtarma ve koruma konularının her biri için asgari destek elemanı sayısı tehlike sınıfına bağlıdır: çok tehlikeli işyerlerinde her 30, tehlikeli işyerlerinde her 40, az tehlikeli işyerlerinde her 50 çalışana kadar en az birer kişi; 10'dan az çalışanı olan işyerlerinde ise tehlike sınıfı fark etmeksizin bu üç ekibin tamamı için özel eğitimli tek bir destek elemanı yeterlidir (m.11/4). Madde referanslı çerçeve için Acil Durumlar Yönetmeliği özetine bakın. İlkyardımcı sayısı ayrıca İlkyardım Yönetmeliği'ne göre belirlenir (az tehlikelide 20, tehlikelide 15, çok tehlikelide 10 çalışana kadar 1). Sayılar, eğitim ve donanım şartları için destek elemanı rehberine bakın. Aşağıdaki roller bu zorunlu çekirdeğin saha pratiğine açılmış halidir:

5.1. Tahliye Görevlisi

Her bölümden 1-2 kişi. Sorumluluğu: bölümündeki çalışanları tahliye yollarına yönlendirmek, arkada kimse kalmamasını sağlamak, toplanma yerinde sayım yapmak.

5.2. İlk Yardımcı

İlkyardım sertifikalı personel. Her vardiyada minimum 2 kişi. İlkyardım dolabı + temel yaşam desteği yetkinliği.

5.3. Söndürme Ekibi

Yangın söndürücü kullanım eğitimi almış 3-5 kişi. Küçük yangınlarda erken müdahale, itfaiye gelene kadar kontrol. Cihazların yıllık bakım ve dolum takibi de planın önleyici ayağıdır.

5.4. Koruma Görevlisi

Tahliye sonrası kimse binaya geri girmesin diye denetim. İtfaiye/polis geldiğinde rehberlik.

5.5. Medikal Koordinatör (Büyük İşyerlerinde)

İşyeri hekimi veya hemşire. Tıbbi acillerde liderlik, hastane koordinasyonu, ilaç/malzeme yönetimi.

5.6. Acil Durum Müdürü

Olay esnasında tek karar alıcı. Genellikle üst yönetimden. Tüm ekibin lideri, dış iletişimden sorumlu.

Her ekip üyesi rolünü yazılı olarak tanımlanmış görmeli. İlan panolarında, giriş yerlerinde ekip listesi + fotoğraflar asılı olmalı.

6. Tatbikat

6.1. Sıklık

Yönetmelik gereği tüm işyerlerinde yılda en az bir tatbikat yapılır ve sonucu raporlanır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde, senaryo çeşitliliği için yılda iki tatbikat (biri kapsamlı) iyi uygulamadır — yasal asgari değil, saha pratiğidir.

6.2. Senaryo Rotasyonu

Her tatbikat farklı senaryo üzerine kurulmalı:

• Yıl 1: Yangın + tahliye
• Yıl 2: Deprem + tahliye
• Yıl 3: Kimyasal kaçak + hastaneye müdahale
• Yıl 4: Tıbbi acil + AED + CPR

6.3. Tatbikat Türleri

• Masa üstü (tabletop): Teorik, ekip senaryo konuşur
• Fonksiyonel: Bir ekip gerçek rolünde, diğerleri normal işte
• Tam ölçek: Tüm işyeri katılır, gerçek tahliye

6.4. Değerlendirme

Her tatbikat sonrası 30 dakika içinde debrief:

• Tahliye süresi nedir? (Hedef: <5 dakika)
• Toplanma sayımı doğru yapıldı mı?
• Ekip rollerini bildi mi, uyguladı mı?
• Alarm sistemi duyuldu mu? Her noktadan duyulabildi mi?
• Tahliye yolları engelsiz miydi?
• İletişim (telsiz, telefon) çalıştı mı?

6.5. Belgelendirme

Her tatbikat yazılı kayıt altına alınır: tarih, senaryo, katılımcı listesi, tahliye süresi, tespit edilen eksiklikler, düzeltici aksiyonlar. Denetimde ilk istenen belgelerden.

7. Belgelendirme ve Güncelleme

• Plan yazılı, yönetim onaylı, tarihli
• Plan özeti ilan panolarında sergilenir
• Acil durum ekibi listesi görünür yerde
• Telefon numaraları (112, itfaiye, hastane, iç telefonlar) asılı
• Kat planları tahliye yollarıyla beraber her bölümde — asma yeri, oryantasyon ve işaret lejantı için tahliye krokisi rehberi
• Tatbikat kayıtları arşivlenir
• Eğitim katılım listeleri
• Her yıl gözden geçirme imzalı

8. Acil Durum Planı Örneği — Word İskelet Şablonu (İndir)

"Acil durum planı örneği PDF" aramalarında çıkan hazır planlar başka işyerinin senaryosunu taşır — denetimde sahayla karşılaştırıldığında geçersiz kalır. Doğru yaklaşım, yönetmeliğin asgari başlıklarını içeren bir iskeleti kendi risk değerlendirmenizle doldurmaktır. Aşağıdaki Word şablonu tam bunu yapar:

• İşyeri ve plan bilgileri (hazırlayan/onaylayan imza blokları, 2-4-6 yıl geçerlilik alanı)
• Olası acil durumlar + önleyici/sınırlandırıcı tedbir tabloları
• Erken uyarı, alarm, tahliye ve toplanma yeri bölümü
• Destek elemanı görevlendirme tablosu (30/40/50 kuralı ve ilkyardımcı sayısı notuyla)
• Acil durum iletişim listesi ve tatbikat kayıt tablosu
• İkinci sayfada doldurulmuş örnek satırlar (metal atölyesi senaryosu)

Acil durum planı şablonunu indir (.docx) Tüm şablonlar →

Kayıt gerektirmez. Kat krokisi ve tahliye planını ek olarak iliştirmeyi, destek elemanı görevlendirme yazılarını da plana eklemeyi unutmayın — krokide işaretlenmesi gerekenler, adım adım çizim süreci ve lejantlı kroki şablonu için tahliye krokisi rehberine bakın.

Acil durum planının beslendiği risk değerlendirmesi tarafında sektörünüze uygun örnek arıyorsanız: toplu tahliye senaryosunun öne çıktığı okul risk değerlendirmesi örneği ile gece yangını senaryolu öğrenci yurdu örneğine bakın. Konaklama ve bakım tarafında otel örneği (tahliye ve yangın riskleri) ile huzurevi örneği (tahliye refakat planı) da hazır.