Asbest Maruziyeti: Riskli İşler, Tespit Halinde Yapılacaklar, Hastalıklar ve Korunma
Asbest hangi malzemelerde ve hangi işlerde karşınıza çıkar, asbest tespit edilince işveren ve uzman ne yapar, hangi hastalıklara yol açar ve çalışan nasıl korunur?
Asbest Nedir, Asbest Maruziyeti Ne Demek?
Asbest, lifli yapıdaki altı silikat mineralinin ortak adıdır. Yönetmelik bu altı türü CAS numaralarıyla sayar: aktinolit, antofilit, grünerit (amosit), krizotil, krosidolit ve tremolit (m.4/1-a). Sahada krizotil beyaz asbest, amosit kahverengi asbest, krosidolit mavi asbest olarak da bilinir.
Asbest maruziyeti, malzemeden kopan liflerin havaya karışması ve çalışanın bu lifleri solumasıdır. Sağlam ve dokunulmamış bir asbestli levha kendiliğinden lif saçmaz. Tehlike, malzeme kırıldığında, kesildiğinde, delindiğinde, zımparalandığında veya yıprandığında başlar.
Bu yüzden sahada iki malzeme tipi ayrılır. Yönetmelik de istisna hükmünde aynı ayrımı kullanır (m.6/3).
| Malzeme tipi | Özelliği | Tipik örnek | Lif salma eğilimi |
|---|---|---|---|
| Kolay kırılan, gevşek bağlı | Elle ufalanabilir, lifler bağlayıcıya zayıf tutunur | Püskürtme yalıtım, boru ve kazan izolasyonu, eski ısı yalıtım şilteleri | Yüksek; hafif müdahalede bile lif salar |
| Kolay kırılmayan, sıkı bağlı | Lifler çimento, vinil veya reçine içinde sıkı şekilde bağlıdır | Asbestli çimento çatı levhası ve boru, vinil yer karosu, conta | Sağlamken düşük; kırma, kesme ve delmede yükselir |
Asbestin her türünün çıkarılması, işlenmesi, satılması ve ithalatı yasaktır. Asbest içeren ürünlerin üretimi, ithalatı ve satışı da yasak kapsamındadır (m.5). Bugünkü maruziyet yeni üretimden değil, eski yapı ve tesislerde yerinde duran malzemeden kaynaklanır.
Bu sayfa maruziyetin kendisini anlatır. Söküm işinin satır satır risk tablosu ve indirilebilir şablon için asbest söküm risk değerlendirmesi örneğine bakın.
Asbest Yönetmeliği Neyi Düzenler?
Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG: 25.01.2013, S: 28539), asbest tozuna maruziyetin önlenmesini ve sınır değeri düzenler. Yönetmelik, asbest veya asbestli malzemeyle yapılan ve toza maruziyetin olabileceği tüm işlerde uygulanır (m.2).
Kapsamdaki işler beş başlıkta sayılır: söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma (m.1). Yönetmeliğin kilit cümlesi şüpheyle ilgilidir. Çalışma yapılan yapıda asbest bulunduğu şüphesi varsa yönetmelik maddeleri uygulanır (m.7/1).
| Konu | Yönetmelik ne ister | Dayanak |
|---|---|---|
| Risk değerlendirmesi | Asbestin türü, fiziksel özellikleri ve maruziyet derecesi dikkate alınır; çalışan görüşü alınır | m.6/1, m.6/2 |
| İşe başlamadan önce inceleme | Tesis, bina ve gemide asbest içerebilecek malzeme ve yerleri belirlenir | m.7/1 |
| Yetkili kişiler | İşler asbest söküm uzmanı nezaretinde, asbest söküm çalışanı tarafından yapılır | m.8/1 |
| Bildirim ve iş planı | İşe başlamadan önce iş planıyla birlikte çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne bildirim yapılır | m.9/1 |
| Ölçüm | Numune alma ve lif sayımı akredite ve yetkilendirilmiş laboratuvarca yapılır | m.10 |
| Sınır değer | Sekiz saatlik zaman ağırlıklı ortalama 0,1 lif/cm³'ü geçemez | m.11 |
| Sağlık gözetimi | İlk muayene ve tekrarlar; akciğer radyografisi aralığı 2 yılı aşamaz | m.16, Ek-I |
| Kayıt | Maruziyet kayıtları, maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır | m.17 |
Hangi işlerde bazı yükümlülükler uygulanmayabilir?
Risk değerlendirmesi, ortam havasındaki asbest miktarının sınır değerin altında olduğunu ortaya koyarsa dört iş türünde istisna vardır. Bu işlerde bildirim ve iş planı (m.9), sağlık gözetimi (m.16) ve kayıt (m.17) hükümleri uygulanmayabilir (m.6/3):
- Yalnız kolay kırılmayan malzemeyle çalışılan, geçici ve kısa süreli tamir ve bakım işleri
- Liflerin sıkı bağlı olduğu malzemenin bozulmadan ve parçalanmadan uzaklaştırılması
- İyi durumdaki asbestli malzemenin paketlenmesi
- Ortam havasının izlenmesi ve asbest tespiti için örnek alınması
İstisna, ölçüme dayanan bir sonuçtur, varsayım değildir. Farklı bir asbestli malzemeyle karşılaşılırsa risk değerlendirmesi yeniden yapılır (m.6/4). Sınır değer, genel önlemler ve bilgilendirme yükümlülükleri bu işlerde de geçerlidir.
Asbest Hangi Malzemelerde ve Hangi İşlerde Karşınıza Çıkar?
Asbest ısıya, aşınmaya ve kimyasallara dayanıklı olduğu için geçmişte çok sayıda yapı ve sanayi ürününde kullanılmıştır. Aşağıdaki tablo şüphelenilmesi gereken malzemeleri ve bu malzemelerle temas eden işleri eşleştirir.
| Sektör veya iş | Şüpheli malzeme | Maruziyetin doğduğu işlem | İlgili sayfa |
|---|---|---|---|
| Yıkım ve kentsel dönüşüm | Çatı levhası, boru, yalıtım, yer karosu, baca ve havalandırma kanalı | Tespitsiz yıkım, kırma, moloz yükleme | Asbest söküm örneği |
| Tadilat ve çatı işleri | Asbestli çimento oluklu levha, su deposu, yağmur borusu | Kesme, delme, levha üzerinde yürüme, basınçlı yıkama | Şantiye örneği |
| Tesisat ve bakım onarım | Boru ve kazan izolasyonu, conta, salmastra, ip fitil | İzolasyonu sökme, conta kazıma, flanş açma | Fabrika iş güvenliği |
| Enerji santrali ve kazan dairesi | Türbin, kazan ve buhar hattı yalıtımı | Revizyon, yalıtım yenileme | Enerji sektörü |
| Gemi söküm ve tersane | Makine dairesi ve boru yalıtımı, bölme panelleri | Kesme, söküm, yalıtım kaldırma | Metal sektörü |
| Eski araç ve makine bakımı | Eski fren balatası, debriyaj diski, conta | Kampana temizliği, basınçlı havayla toz üfleme | Otomotiv sektörü |
| Elektrik ve mekanik montaj | Asansör kuyusu, pano arkası, yangın durdurucu dolgu | Eski yapıda delme ve kanal açma | Asansör bakım örneği |
| Atık ve hafriyat | Yıkıntı atığı içindeki asbestli parçalar | Yükleme, taşıma, ayırma, döküm | Toz maruziyeti |
Tablo bir şüphe listesidir, tespit yerine geçmez. Bir malzemenin asbest içerip içermediği gözle kesinleşmez; numune analiziyle belirlenir. Yapının yaşı ve malzemenin türü yalnız nereden numune alınacağını gösterir.
En sık görülen maruziyet, asıl işi asbest olmayan ekiplerde yaşanır. Tesisatçı, elektrikçi, çatı ustası veya bakım ekibi, eski bir yapıda çalışırken malzemenin asbestli olduğunu bilmeden müdahale eder. Bu yüzden tespit, söküm firmasının değil, işi veren işverenin ilk adımıdır.
Asbest Tespit Edildiğinde veya Şüphe Doğduğunda Ne Yapılır?
Aşağıdaki sıra, yönetmelik maddelerini saha akışına çevirir. İlk üç adım şüphe anında, kalan adımlar asbest doğrulandıktan sonra uygulanır.
- İşi durdurun ve malzemeye dokunmayın. Şüpheli malzeme kırılmaz, süpürülmez, basınçlı havayla temizlenmez. Alan, görevli olmayanların girişine kapatılır.
- Yapıyı inceleyin. İşe başlamadan önce asbest içerebilecek malzemeler ve yerleri belirlenir (m.7/1).
- Numuneyi yetkili laboratuvara aldırın. Numune alma ve analiz, akredite ve yetkilendirilmiş laboratuvarca yapılır (m.10/1).
- Risk değerlendirmesini yapın. Asbestin türü, malzemenin durumu ve maruziyet derecesi değerlendirilir; çalışanların görüşü alınır (m.6).
- Yerinde bırakma ile sökümü karşılaştırın. İş planı, malzemenin yerinde kalmasının daha büyük risk oluşturup oluşturmadığını ele alır (m.9/2-f).
- Yetkili ekibi belirleyin. İş, asbest söküm uzmanı nezaretinde ve asbest söküm çalışanı tarafından yapılır (m.8/1).
- İş planını hazırlayın ve bildirimi yapın. İşe başlamadan önce iş planıyla birlikte çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne bildirim verilir (m.9/1).
- Alanı hazırlayın. Çalışma sistemi tecrit edilir, uyarı levhaları konur, tozun alan dışına yayılması önlenir (m.7/3, m.12, m.14).
- Ölçün, izleyin, çalışanı bilgilendirin. Ortamdan düzenli numune alınır; sonuçlar çalışanlara ve temsilcilerine açıklanır (m.10, m.15/2).
- İş bitince temizlik belgesini alın ve kayıtları saklayın. Maruziyet riskinin kalmadığını gösteren ölçümlü belge düzenlenir ve il müdürlüğüne teslim edilir (m.9/3, m.9/4).
Uzman ve hekim tespit ve önerilerini işverene yazılı bildirir; kayıt için tespit ve öneri defteri rehberine bakın. Asbest söküm uzmanı ve çalışanı belgelerinin nasıl alındığı asbest söküm örneği sayfasında anlatılır.
Bildirimde ve iş planında neler yer alır?
| Belge | İçerik | Dayanak |
|---|---|---|
| Bildirim | İşyerinin unvanı ve adresi, asbestin türü ve miktarı, yapılacak işler, çalışan sayısı, başlama tarihi ve tahmini süre, uzman ve çalışan belgeleri | m.9/1-a |
| İş planı | İşin çeşidi, süresi ve yeri; uzaklaştırma metodu; ekipman özellikleri; çalışanların korunması ve arındırılması; çevredeki kişilerin korunması | m.9/2 |
| İş sonu belgesi | Asbest tozuna maruziyet riskinin kalmadığını belirten ve ölçüm sonuçlarını içeren belge | m.9/3, m.9/4 |
| Maruziyet kayıtları | Görev alanların yaptıkları iş, çalışma süresi ve maruziyet düzeyi | m.17/1-a |
Çalışanlar ve temsilcileri, il müdürlüğüne yapılan bildirimle ilgili tüm belgeleri talep etme ve görme hakkına sahiptir (m.9/5).
Asbest Ölçümü Nasıl Yapılır, Sınır Değer Nedir?
Asbestin sınır değeri tektir. Çalışanın maruz kaldığı havadaki asbest konsantrasyonunun sekiz saatlik zaman ağırlıklı ortalaması 0,1 lif/cm³'ü geçemez (m.11). Değer kütle olarak değil, birim hacimdeki lif sayısı olarak verilir.
| Ölçüm unsuru | Yönetmelikteki kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kim ölçer | Akredite olmuş ve yetkilendirilmiş laboratuvar; numuneyi de laboratuvar çalışanı alır | m.10/1, m.10/1-ç |
| Ne ölçülür | Çalışanın kişisel maruziyetini gösterecek şekilde alınan numune | m.10/1-b |
| Süre | Sekiz saatlik çalışma süresindeki (bir vardiya) maruziyeti belirleyecek şekilde | m.10/1-d |
| Yöntem | Faz-kontrast mikroskobuyla lif sayımı veya eşdeğer sonuç veren başka bir metot | m.10/1-e |
| Hangi lif sayılır | Uzunluğu 5 mikrondan büyük, eni 3 mikrondan küçük ve boyu eninin üç katından büyük lifler | m.10/2 |
| Numune yeri | Belirlenirken çalışanların veya temsilcilerinin görüşü alınır | m.10/1-c |
Ölçüm ve laboratuvar hükümleri 20.08.2015 tarihinde yürürlüğe girmiştir (m.22, RG: 16.01.2014 değişikliği). Laboratuvar yetkisinin genel çerçevesi için iş hijyeni ölçüm yönetmeliği özetine, ölçüm planlaması için ortam ölçümü rehberine bakın.
Sınır değer aşılırsa ne olur?
- Neden bulunur ve önlem derhal alınır. Aşımın nedeni tespit edilir ve konsantrasyonun sınır değerin altına inmesi için önlem alınır (m.13/1-a).
- Etkilenen alanda çalışma durur. Uygun önlemler alınıncaya kadar etkilenmiş alanda çalışma yapılamaz (m.13/1-a).
- Çalışanlar derhal haberdar edilir. Aşım, nedenleri ve alınacak önlemler çalışanlara ve temsilcilerine bildirilir (m.15/2-b).
- Yeniden ölçüm yapılır. Önlemlerin yeterli olup olmadığı tekrar ölçümle belirlenir (m.13/1-b).
- Solunum koruyucuyla çalışma sınırlanır. Sınır değere ancak koruyucuyla uyulabiliyorsa çalışma süreklilik arz edemez; azami süre önceden belirlenir ve aşılamaz (m.13/1-c).
Sınır değerin altında kalmak maruziyetin zararsız olduğu anlamına gelmez. Yönetmelik, maruziyetin her durumda en aza indirilmesini ister (m.12). Asbest kanserojen bir etken olduğu için hedef, sınırın altı değil mümkün olan en düşük düzeydir.
Asbest Hangi Meslek Hastalıklarına Yol Açar?
Yönetmeliğin Ek-I bölümü, serbest asbest liflerine maruziyetin yol açabileceği dört hastalığı sayar. Aşağıdaki tablo bu listeyi esas alır.
| Hastalık | Ne olur | Öne çıkan belirti |
|---|---|---|
| Asbestoz | Solunan liflerin akciğer dokusunda yol açtığı sertleşme; bir pnömokonyoz türüdür | Eforla artan nefes darlığı, kuru öksürük |
| Mezotelyoma | Akciğer zarının (plevra) veya karın zarının kötü huylu tümörü | Göğüs ağrısı, nefes darlığı, akciğer zarında sıvı toplanması |
| Akciğer kanseri (bronşiyal karsinom) | Akciğerde kötü huylu tümör; sigara riski ayrıca artırır | Geçmeyen öksürük, kanlı balgam, kilo kaybı |
| Mide-bağırsak kanseri | Sindirim sisteminde kötü huylu tümör | Belirtiler özgül değildir; değerlendirme hekime aittir |
Tablo bir tanı aracı değildir. Belirtilerin başka nedenleri olabilir ve tanıyı hekim koyar. Asbeste maruz kalmış bir çalışanda nefes darlığı veya geçmeyen öksürük başlarsa periyodik muayene beklenmez.
Asbest hastalıklarının ortak özelliği uzun gecikme süresidir. Hastalık, maruziyetten yıllar sonra, çoğu zaman çalışan o işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkar. Kayıtların en az 40 yıl saklanmasının ve hekimin maruziyet sonrası izlem süresi belirleyebilmesinin nedeni budur (m.17/1-b, m.16/1-c).
Meslek hastalıkları listesinde pnömokonyozlar ve diğer mesleki solunum sistemi hastalıkları C Grubunda yer alır (Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği m.18). Tespit edilen veya bildirilen asbestoz ve mezotelyoma vakalarının kayıtları Sosyal Güvenlik Kurumunca tutulur (m.18). Bildirim akışı için meslek hastalığı bildirimi rehberine bakın.
Sağlık gözetimi nasıl yürür?
| Aşama | Ne yapılır | Dayanak |
|---|---|---|
| İşe başlamadan önce | Genel sağlık durumu değerlendirilir; solunum sistemi başta olmak üzere fizik muayene yapılır | m.16/1-a |
| Asgari muayene içeriği | Mesleki ve tıbbi özgeçmiş, fizik muayene, akciğer radyografisi, solunum fonksiyon testi | Ek-I (c) |
| Tekrar | Akciğer radyografisi hekimin belirlediği aralıkla tekrarlanır; bu süre 2 yılı aşamaz | m.16/1-a |
| İleri tetkik | Hekim balgam sitolojisi veya bilgisayarlı tomografi gibi ileri tetkik isteyebilir | Ek-I (e) |
| Hekimin önerisi | Çalışanın asbeste maruz kalacağı işte çalıştırılmaması dâhil önlemleri işverene önerir | m.16/1-b |
| Maruziyet bittikten sonra | Çalışana sonraki sağlık değerlendirmeleri hakkında bilgi verilir; hekim izlem süresini belirleyebilir | m.16/1-c |
Muayene düzeninin geneli için periyodik sağlık muayenesi rehberine ve sağlık gözetimi özetine bakın.
Asbestten Korunma Yolları Nelerdir?
Korunmanın ilk kuralı malzemeye gereksiz yere dokunmamaktır. Müdahale gerekiyorsa önlemler toz çıkışını kaynağında keser; solunum koruyucu bu zincirin son halkasıdır.
| Kademe | Asbest için örnek | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Müdahaleden kaçınma | İyi durumdaki malzemeyi yerinde bırakma, işaretleme ve envantere kaydetme | Malzemenin durumu düzenli kontrol edilir; yıpranma başlarsa karar yenilenir |
| Maruz kalan sayısını azaltma | İşin mümkün olan en az sayıda çalışanla yapılması | Alana görevli olmayanların girmesi önlenir (m.12/1-a, m.14/1-a) |
| Tecrit ve yöntem | Çalışma alanının kapatılması, ıslak yöntem, levhanın kırılmadan bütün hâlinde sökülmesi, el aletiyle çalışma | Kuru süpürme ve basınçlı hava kullanılmaz; tozun alan dışına yayılması önlenir (m.12/1-b) |
| Temizlik ve bakım | Çalışma yerinin ve ekipmanın düzenli ve etkili temizliği | Temizlik de maruziyet yaratan bir iştir; aynı önlemlerle yapılır (m.12/1-c) |
| Atık | Sızdırmaz paket, asbest etiketi, ayrı depolama, en kısa sürede uzaklaştırma | Atık derhal toplanır; diğer malzemelerden ayrı tutulur (m.12/1-ç, m.12/1-d) |
| Hijyen | El ve yüz yıkama yeri, tozlu işlerde duş, iş giysisi ile kişisel giysinin ayrı saklanması | Yeme içme yeri kirlenme riski olan alanın dışında seçilir; sigara yasağı uygulanır (m.14) |
| Kişisel koruyucu donanım | İşe uygun solunum koruyucu, tek kullanımlık veya temizlenebilir koruyucu giysi | Donanım işyeri dışına çıkarılmaz; giysi yalnız kapalı kap içinde çıkarılır (m.14/1-b) |
| Bilgilendirme | Sağlık riskleri, sınır değer, hijyen kuralları, koruyucu kullanımı ve özel önlemler | Bilgiyi asbest söküm uzmanı verir; diğer çalışanlar da kapsamdadır (m.15/1) |
Bu önlemler için çalışanlara herhangi bir mali yük getirilemez (m.14/2). Solunum koruyucunun türü iş planında, ölçüm sonucuna ve işin yöntemine göre belirlenir. Seçim ölçütleri için KKD seçim rehberine, toz tarafındaki genel ilkeler için toz maruziyeti rehberine bakın.
Lifin eve taşınmasını önlemek
Asbest lifleri giysiye, saça ve ayakkabıya tutunur. İş giysisiyle eve giden çalışan, lifleri ailesinin yaşadığı ortama taşır. Yönetmeliğin giysiyle ilgili üç kuralı bu yolu kapatır: donanım işyeri dışına çıkarılmaz, koruyucu giysi işyerinde temizlenir, iş giysisi ile kişisel giysi ayrı yerde saklanır (m.14/1-b).
Yerinde bırakılan asbest nasıl yönetilir?
İyi durumdaki sıkı bağlı malzeme her zaman sökülmez. Yerinde bırakma kararı verildiyse malzemenin yeri ve durumu kayda geçer, malzeme işaretlenir ve bakım ekibi bilgilendirilir. Yapıda çalışacak her yüklenici, işe başlamadan önce bu kayıttan haberdar edilir.
Yıkım söz konusuysa kural tersine döner. Yerinde kalması daha büyük risk oluşturmadıkça, asbestli malzeme yıkıma başlanmadan önce bina ve tesisten uzaklaştırılır (m.9/2-f).
Örnek Senaryo: Kazan Dairesinde Boru İzolasyonu
Aşağıdaki işletme ve olaylar yöntemi göstermek için kurgulanmış bir örnektir. Gerçek bir işyerinde karar, o işyerinin kendi tespit raporuna, ölçüm sonuçlarına ve risk değerlendirmesine dayanır.
Şüphe. Eski bir üretim tesisinde bakım ekibi, kazan dairesindeki buhar hattında vana değiştirecektir. Boruların üzerinde yer yer dökülmüş, beyaz gri renkte eski bir izolasyon vardır. Uzman saha turunda malzemeyi görür ve işi başlamadan durdurur.
Tespit. Alan kapatılır ve uyarı levhası asılır. Yetkili laboratuvar izolasyondan numune alır. Analiz, malzemenin asbest içerdiğini gösterir. Malzeme gevşek bağlıdır ve hasarlıdır; m.6/3'teki istisna kapsamına girmez.
Karar. Risk değerlendirmesi iki seçeneği karşılaştırır. Malzeme hasarlı olduğu ve hat üzerinde düzenli bakım yapıldığı için yerinde bırakma uygun bulunmaz. Söküm kararı verilir.
Planlama. İş, asbest söküm uzmanı nezaretinde belgeli ekibe verilir. İş planı hazırlanır ve il müdürlüğüne bildirim yapılır. Planda tecrit yöntemi, ıslak söküm, arındırma düzeni ve atık güzergâhı yer alır.
Uygulama ve ölçüm. Söküm sırasında kişisel numuneler alınır. Sonuçlar ekibe açıklanır. Atık sızdırmaz paketlerde etiketlenir ve ayrı alanda bekletilir.
Kapanış. İş bitince laboratuvar, maruziyet riskinin kalmadığını gösteren ölçümlü belgeyi düzenler. Görev alanların işi, süresi ve maruziyet düzeyi kayda geçer. Bakım ekibinin vana değişimi bundan sonra başlar.
Asbest Yönetiminde Sık Yapılan Hatalar
| Hata | Sonucu | Doğrusu |
|---|---|---|
| Malzemeye gözle karar vermek | Asbestli malzeme sıradan malzeme gibi kırılır | Şüphede yönetmelik maddeleri uygulanır; tespit numune analiziyle yapılır (m.7/1) |
| Küçük iş diye tespitsiz başlamak | Tek bir delik veya kesim, kapalı ortamda yoğun lif salar | İstisna yalnız ölçümle gösterilen ve m.6/3'te sayılan işler içindir |
| Kuru süpürmek, basınçlı havayla temizlemek | Yere çökmüş lif yeniden havaya kalkar | Islak yöntem ve uygun filtreli emiş kullanılır |
| Levhayı kırarak sökmek | Sıkı bağlı malzeme lif salan malzemeye dönüşür | Bağlantılar açılır, levha bütün hâlinde indirilir ve paketlenir |
| Belgesiz ekiple çalışmak | İş yetkisiz kişilerce yapılmış olur | Uzman nezareti ve belgeli çalışan zorunludur (m.8/1) |
| İş giysisiyle eve gitmek | Lif işyeri dışına ve aileye taşınır | Donanım işyerinde kalır, giysi kapalı kapta çıkarılır (m.14/1-b) |
| Atığı molozla karıştırmak | Taşıma ve döküm sırasında maruziyet sürer | Sızdırmaz paket, etiket ve ayrı depolama (m.12/1-ç, m.12/1-d) |
| Kayıtları iş bitince atmak | Yıllar sonra çıkan hastalıkta maruziyet kanıtlanamaz | Kayıtlar maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır (m.17/1-b) |
Bu sayfa bilgilendirme amaçlı bir uygulama rehberidir ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Bağlayıcı çerçeve yürürlükteki yönetmelik metnidir; tanı ve tedavi kararını hekim verir.
Asbest maruziyeti, sınır değer ve korunma hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Asbest nedir?
Asbest, lifli yapıdaki altı silikat mineralinin ortak adıdır: aktinolit, antofilit, grünerit (amosit), krizotil, krosidolit ve tremolit (m.4/1-a). Isıya ve aşınmaya dayanıklı olduğu için geçmişte çatı levhası, boru, yalıtım, conta ve balata gibi ürünlerde kullanılmıştır. Asbestin ve asbestli ürünlerin üretimi, işlenmesi, satışı ve ithalatı yasaktır (m.5).
Asbest maruziyeti nasıl olur?
Maruziyet, malzemeden kopan liflerin havaya karışması ve solunmasıyla olur. Sağlam ve dokunulmamış asbestli malzeme kendiliğinden lif saçmaz. Tehlike, malzeme kırıldığında, kesildiğinde, delindiğinde veya yıprandığında başlar. Gevşek bağlı yalıtım malzemeleri hafif müdahalede bile lif salar; sıkı bağlı çimento levhalar ise kırma ve kesmede tehlikeli hâle gelir.
Asbest hangi malzemelerde bulunur?
Eski yapı ve tesislerde şüphelenilecek başlıca malzemeler şunlardır: asbestli çimento çatı levhası ve boru, boru ve kazan izolasyonu, püskürtme yalıtım, vinil yer karosu, conta ve salmastra, eski fren balatası. Bir malzemenin asbest içerip içermediği gözle kesinleşmez. Tespit, yetkili laboratuvarın numune analiziyle yapılır.
Asbest hangi işlerde risk oluşturur?
Yönetmelik beş işi sayar: söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma (m.1). Sahada en sık maruziyet yıkım ve kentsel dönüşümde, çatı ve tadilat işlerinde, kazan ve boru bakımında, gemi sökümünde görülür. Asıl işi asbest olmayan tesisatçı, elektrikçi ve bakım ekipleri, malzemeyi tanımadan müdahale ettikleri için özellikle risk altındadır.
Asbest şüphesi varsa ne yapılır?
İş durdurulur ve malzemeye dokunulmaz. Yönetmelik, çalışılan yapıda asbest bulunduğu şüphesi varsa yönetmelik maddelerinin uygulanmasını ister (m.7/1). Yapı incelenir, numune yetkili laboratuvara aldırılır ve risk değerlendirmesi yapılır. Asbest doğrulanırsa iş planı hazırlanır, il müdürlüğüne bildirim yapılır ve iş asbest söküm uzmanı nezaretinde yürütülür (m.8, m.9).
Asbest için bildirim nereye ve ne zaman yapılır?
İşveren, çalışmalara başlamadan önce iş planı hazırlar ve iş planıyla birlikte çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne bildirimde bulunur (m.9/1). Bildirimde asbestin türü ve miktarı, yapılacak işler, çalışan sayısı, başlama tarihi ve tahmini süre ile uzman ve çalışan belgeleri yer alır. İş bitince ölçüm sonuçlarını içeren belge de il müdürlüğüne teslim edilir (m.9/4).
Asbest ölçümünü kim yapar, hangi yöntemle?
Numune alma ve ölçüm, akredite olmuş ve yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılır (m.10/1). Numune, çalışanın kişisel maruziyetini gösterecek şekilde ve bir vardiyayı temsil edecek sürede alınır. Lif sayımı faz-kontrast mikroskobuyla yapılır. Uzunluğu 5 mikrondan büyük, eni 3 mikrondan küçük ve boyu eninin üç katından büyük lifler sayılır (m.10/2).
Asbest hangi hastalıklara yol açar?
Yönetmeliğin Ek-I bölümü dört hastalığı sayar: asbestoz, mezotelyoma, akciğer kanseri (bronşiyal karsinom) ve mide-bağırsak kanseri. Bu hastalıklar maruziyetten yıllar sonra ortaya çıkabilir. Tanıyı hekim koyar; şüphede meslek hastalığı bildirimi akışı işler.
Asbestle çalışanlarda akciğer filmi ne sıklıkla çekilir?
İşyeri hekimi, risk değerlendirmesi ve ölçüm sonuçlarına göre akciğer radyografisini uygun sürelerle tekrarlar; bu süre 2 yılı aşamaz (m.16/1-a). Muayene en az mesleki ve tıbbi özgeçmişi, fizik muayeneyi, akciğer radyografisini ve solunum fonksiyon testini içerir (Ek-I). Hekim gerektiğinde ileri tetkik isteyebilir.
Asbest kayıtları kaç yıl saklanır?
Asbest sökümünde görev alanların yaptıkları iş, çalışma süresi ve maruziyet düzeyi kayda geçer. Kayıtlar, maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır (m.17/1-b). İşyeri çalışanlarıyla devredilirse kayıtlar devralan işletmeye verilir. İşyeri kapanırsa kayıtlar sosyal güvenlik il müdürlüğüne teslim edilir.
Her asbestli iş için bildirim ve sağlık gözetimi zorunlu mu?
Hayır, dört iş türünde istisna vardır. Risk değerlendirmesi maruziyetin sınır değerin altında olduğunu gösterirse bildirim, sağlık gözetimi ve kayıt hükümleri uygulanmayabilir (m.6/3). Bu işler kolay kırılmayan malzemeyle yapılan kısa süreli bakım, sıkı bağlı malzemenin bozulmadan uzaklaştırılması, iyi durumdaki malzemenin paketlenmesi ve numune almadır. Sınır değer ve genel önlemler bu işlerde de geçerlidir.
Asbestten nasıl korunulur?
İlk kural malzemeye gereksiz yere müdahale etmemektir. Müdahale gerekiyorsa çalışma alanı tecrit edilir, iş en az sayıda çalışanla ve toz çıkarmayan yöntemle yapılır (m.12). Atık sızdırmaz pakette etiketlenir. Koruyucu donanım işyeri dışına çıkarılmaz, iş giysisi kişisel giysiden ayrı saklanır ve tozlu işlerde duş imkânı sağlanır (m.14).
Ölçüm, Muayene ve DÖF Tarihlerini Tek Yerde Tutun
Hangi alanda asbest tespiti yapıldı, ölçüm ne zaman tekrarlanacak, çalışanın akciğer radyografisi ne zaman yenilenecek? FirstİSG uygulamasında ölçüm ve muayene tarihleri ajandaya işlenir, yaklaşan tarihlerde otomatik hatırlatma gelir. Saha bulguları sorumlu ve terminle DÖF olarak takip edilir.
Asbest ölçümü ve muayene tarihlerini kaçırmayın
FirstİSG uygulamasında ölçüm, sağlık gözetimi ve önlem sonrası doğrulama tarihleri ajandada izlenir; yaklaşan tarihlerde otomatik hatırlatma alırsınız.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın