Son güncelleme: · Hazırlayan:

Patlayıcı Ortam Yönetmeliği Nedir, Kimi Kapsar?

Patlayıcı ortam yönetmeliği, çalışanları işyerinde oluşabilecek patlayıcı ortamların tehlikelerinden korumak için alınacak önlemleri düzenler. Tam adı Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir (RG: 30.04.2013, S: 28633). Yönetmelik 6331 sayılı Kanun'un 30. maddesine dayanır ve 1999/92/EC sayılı AB Direktifine paralel hazırlanmıştır (m.3).

Kapsam geniştir: 6331 sayılı Kanun kapsamına giren ve patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan her işyerinde uygulanır (m.2/1). Kapsam dışı tutulanlar sınırlıdır (m.2/2). Bunlar tıbbi tedavi uygulanan yerler, gaz yakan cihazların kullanımı, patlayıcı maddelerin üretimi ve depolanması, maden çıkarma işleri ve uluslararası anlaşmalara tabi taşıma araçlarıdır.

Yönetmeliğin mevzuat.gov.tr'deki metninde 6 Ekim 2026 itibarıyla işlenmiş bir değişiklik bulunmaz. 26.12.2003 tarihli eski yönetmelik yürürlükten kaldırılmış, ona göre hazırlanan dokümanlar ise geçerli kabul edilmiştir (m.12, Geçici m.1).

"ATEX" adı iki ayrı AB düzenlemesinden gelir. İşyeri tarafı bu yönetmeliktir. Ekipman tarafı ise Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler İle İlgili Yönetmelik (2014/34/AB)'tir (RG: 30.06.2016, S: 29758). İşyeri yönetmeliğinin Ek-2 ve Ek-3'ü hâlâ eski 94/9/AT yönetmeliğini anar; o düzenlemenin yerini 2014/34/AB'ye dayanan yönetmelik almıştır.

Patlamadan korunma dokümanı nedir?

Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD), patlayıcı ortam tehlikelerinden çalışanları korumak için hazırlanan belgedir (m.4/1-b). İçinde patlama riskinin değerlendirmesi, bölge (zone) sınıflandırması ve alınacak önlemler yazılı olarak yer alır (m.10/2).

Doküman işin başlamasından önce hazırlanır. İşyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme ya da tadilat yapıldığında yeniden gözden geçirilip güncellenir (m.10/3). Hazırlık sırası ve indirilebilir şablon PKD hazırlama rehberindedir.

PKD tek başına bir kâğıt işi değildir. İçindeki bölge sınıflandırması, o alanda hangi ekipmanın kullanılabileceğini, hangi çalışmanın izin gerektirdiğini ve hangi kontrol periyodunun uygulanacağını belirler. Bu yüzden doküman güncel değilse, sahadaki uygulama da güncel olamaz.

Yönetmelik Madde Madde İşverenden Ne İster?

Yönetmeliğin işverene yüklediği yükümlülükler 5 ile 11. maddeler arasında ve dört ektedir. Tablo, her hükmün sahadaki karşılığını özetler; bağlayıcı olan Resmî Gazete'deki metindir.

Hüküm Konu İşverenden istenen
m.5Önleme ve korunma ilkeleriSırasıyla patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek, tutuşmasını önlemek, zararlı etkilerini azaltmak; gerektiğinde yayılmayı önlemek ve tedbirleri düzenli aralıklarla gözden geçirmek
m.6Patlama riskinin değerlendirilmesiOluşma ihtimali ve kalıcılık, statik elektrik dâhil tutuşturucu kaynaklar, tesis ve madde etkileşimi ile etkinin büyüklüğünü değerlendirmek; bu yerlere açık olan veya açılabilen yerleri de hesaba katmak
m.7İşyerinin güvenli hâle getirilmesiGüvenli çalışma şartlarını sağlamak ve tehlikeli kısımları çalışma süresince uygun teknik önlemlerle gözetim altında tutmak
m.8KoordinasyonHer işveren kendi kontrol alanından sorumludur; asıl işveren koordinasyonu kurar ve usulünü PKD'ye yazar; iş merkezi ve sitelerde yönetim koordine eder
m.9Sınıflandırma ve işaretlemeYerleri Ek-1'e göre sınıflandırmak, Ek-2 ve Ek-3'ü uygulamak, girişlere Ek-4 işaretini koymak
m.10Patlamadan korunma dokümanıDokümanı işe başlamadan hazırlamak, m.10/2'deki hususları yazmak, önemli değişiklikte güncellemek
m.11İşyeri ve ekipman için özel gereklerEski ekipmanda Ek-2'yi karşılamak, işyerini yönetmeliğe uygun kurmak, değişiklik ve tadilatta uyumu sürdürmek
Ek-1Yerlerin sınıflandırılmasıBölge 0, 1, 2 ve 20, 21, 22 tanımları; toz katmanının ayrı kaynak sayılması
Ek-2Asgari gereklerEğitim, yazılı talimat, çalışma izni, statik elektrik, bakım sonrası kontrol, uyarı, tahliye ve faaliyet öncesi güvenlik kanıtı
Ek-3Ekipman seçimiBölge 0/20'de kategori 1, Bölge 1/21'de kategori 1 veya 2, Bölge 2/22'de kategori 1, 2 veya 3
Ek-4Uyarı işaretiÜçgen, siyah kenarlı, sarı zemin üzerine siyah yazılı işaret; sarı zemin işaret alanının en az yarısı

Yönetmeliğe uyulmaması 6331 sayılı Kanun'un yaptırımlarına bağlanır. Kanun m.30'a dayanan yönetmeliklerdeki yükümlülüklere uymayan işverene, uyulmayan her hüküm için aylık idari para cezası uygulanır (m.26/1-n). Hayati tehlike tespit edilirse iş durdurulabilir (m.25/1). Güncel tutarlar için İSG cezaları rehberine bakın.

Hangi İşyerleri Patlamadan Korunma Dokümanı Hazırlamak Zorunda?

Parlayıcı gaz, buhar, sis veya yanıcı toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşma ihtimali olan tüm işyerleri kapsamdadır. "Patlayıcı madde üreticisi" olmak gerekmez; günlük hayattaki tipik örnekler şunlardır:

Şüphe hâlinde ölçüt şudur: işyerinde alt patlama limitine ulaşabilecek miktarda parlayıcı madde herhangi bir senaryoda havayla karışabiliyorsa, patlayıcı ortam değerlendirmesi ve dokümanı gerekir. Küçük atölyeler de bu kapsamın dışında değildir; kaynak yeri, boya kabini veya kimyasal deposu tek başına ölçek küçük olsa da riski doğurur.

Bölge (Zone) Sınıflandırması Nasıl Yapılır: 0/1/2 ve 20/21/22

Dokümanın teknik çekirdeği, patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süreyle mevcut olduğuna göre yapılan bölge sınıflandırmasıdır. Gaz/buhar ve toz için ayrı seriler kullanılır:

Bölge (gaz/buhar) Bölge (toz) Patlayıcı ortam ne zaman mevcut? Tipik örnek
Bölge 0Bölge 20Sürekli, uzun süreli veya sık sıkAkaryakıt tankının iç buhar boşluğu; silo içi
Bölge 1Bölge 21Normal çalışmada ara sıra oluşması muhtemelDolum ağzı çevresi; torbalama noktası
Bölge 2Bölge 22Normal çalışmada beklenmez; oluşursa kısa süreliPompa adası çevresi; toz birikebilen komşu alan

Bölge 0 ve Bölge 20, patlayıcı ortamın en uzun süre mevcut olduğu alanlardır ve en sıkı ekipman şartını taşır. Sınıflandırılan bölgeler yerleşim planı (kroki) üzerinde işaretlenir, girişlerine gerektiğinde "Ex" işareti konur ve her bölgede yalnızca o bölgeye uygun kategorideki ekipman kullanılır.

Bölge sınıfı yükseldikçe ekipman gereksinimi sıkılaşır. Bölge 0 ve 20'de yalnız kategori 1 ekipman kullanılır (Ek-3). Bu kategori, birbirinden bağımsız iki arıza durumunda bile tutuşturucu kaynak oluşturmayacak şekilde tasarlanır.

Salım kaynağı, havalandırmanın etkisi, kroki çizimi ve işletmelerden tipik örnekler tehlikeli bölge sınıflandırması rehberinde ayrıntılı anlatılır.

Kim, Neyi, Ne Zaman Yapar? Sorumluluk Tablosu

Yönetmelik yükümlülüğü işverene yükler, ama sahada iş birden fazla kişinin elinden geçer. Tablo, yönetmelikte ve 6331 sayılı Kanun'da adı geçen rolleri ve görev anlarını bir araya getirir.

Kim Neyi Ne zaman Dayanak
İşverenPatlama riskini değerlendirir, yerleri sınıflandırır, PKD'yi hazırlar, önlemleri öncelik sırasıyla alırİşe başlamadan önce; önemli değişiklik, genişleme ve tadilattam.5, m.6, m.9, m.10
Asıl işverenAlt işverenlerle tedbirlerin uygulanmasını koordine eder, koordinasyon usulünü PKD'ye yazarAlt işveren sahaya girmeden önce ve iş süresincem.8/2
Alt işveren ve yükleniciKendi kontrol alanındaki tüm hususlardan sorumludur, asıl işverenin usulüne uyarSahada çalıştığı sürecem.8/1
İş merkezi, iş hanı, sanayi sitesi yönetimiDiğer işyerlerini etkileyecek tehlikelerde işverenleri uyarır, uymayanı Bakanlığa bildirirTehlike fark edildiğindem.8/3
İş güvenliği uzmanıEksiklikleri ve tedbirleri işverene yazılı bildirir; patlama gibi hayati tehlikede tedbir alınmazsa Bakanlığa bildirirEksiklik tespit edildiğinde6331 m.8/2
Çalışma izni veren yetkili kişiPKD'de gerekli görülen hâllerde tehlikeli işe yazılı çalışma izni verirİşe başlamadan önceEk-2 madde 1.2
Ehil kişiİşyerinin patlama yönünden güvenli olduğunu kanıtlarFaaliyete başlamadan önceEk-2 madde 2.8
ÇalışanEğitim ve talimata uyar, güvenlik donanımını değiştirmez, ciddi tehlikeyi derhal bildirirHer zaman6331 m.19
Ekipman imalatçısıEkipmanı kategorisine uygun tasarlar, belgelendirir ve işaretlerPiyasaya arzdan önce2014/34/AB yönetmeliği

Bu rollerin sahada nasıl kesiştiğini altı kurgusal vakada görmek için patlayıcı ortam senaryolarına bakın.

Patlayıcı Ortamlar Kılavuz Kümesi: Hangi Sayfa Neyi Anlatır?

Bu sayfa yönetmeliğin çerçevesini verir. Uygulama ayrıntısı aşağıdaki kılavuzlarda, her biri tek bir soruya odaklanarak anlatılır.

PKD Nasıl Hazırlanır?

Kim hazırlar, ne zaman zorunlu, 15 bölümlük içindekiler, 8 adımda hazırlık, güncelleme tetikleyicileri ve Word şablonu.

Toz Patlaması

Yanıcı tozlar, patlama beşgeni, ikincil patlama, toz birikimi ve önlem hiyerarşisi.

Patlamadan Korunma Dokümanını Kim Hazırlar, Neleri İçerir?

Yükümlülük işverene aittir (m.10/1). Yönetmelik hazırlayan için ayrı bir belge şartı koymaz; yalnız faaliyet öncesi güvenlik kanıtının ehil kişilerce yapılmasını ister (Ek-2 madde 2.8). Uygulamada doküman, iş güvenliği uzmanı ile proses ve elektrik tarafını bilen mühendislerin katkısıyla hazırlanır.

Doküman, işyerinin risk değerlendirmesinin patlayıcı ortam başlığını derinleştirir; onun yerine geçmez. İki belge birbirine referans vermeli, aynı işyeri için çelişkili tehlike tanımı taşımamalıdır. İşveren bu belgeleri birlikte ele alabilir (m.10/4).

Dokümanda yazılı olarak bulunması gereken hususlar m.10/2'de sayılır:

  1. Patlama riskinin belirlendiği ve değerlendirildiği (a bendi).
  2. Yönetmelikteki yükümlülükler için alınacak önlemler (b bendi): teknik önlemler, örneğin havalandırma, gaz algılama, topraklama ve uygun elektrik tesisatı; organizasyonel önlemler, örneğin çalışma izni, eğitim ve işaretleme.
  3. Ek-1'e göre sınıflandırılmış yerler (c bendi): hangi alanın hangi bölge olduğu, kroki üzerinde.
  4. Ek-2 ve Ek-3'teki asgari gereklerin uygulanacağı yerler (ç bendi).
  5. Çalışma yerleri ve uyarı cihazları dâhil iş ekipmanının tasarımı, işletilmesi, kontrolü ve bakımının güvenlik kurallarına uygun sağlandığı (d bendi).
  6. İşyerindeki tüm ekipmanın İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'ne uygunluğu (e bendi).

Alt işveren çalışan işyerlerinde asıl işveren, koordinasyonun amacını ve usullerini de dokümanda belirtir (m.8/2). Bu altı husus ve koordinasyon bölümü, PKD içindekiler iskeletinde 15 bölüme dağıtılmıştır.

Dokümanı Hazırlayanın Yetkinliği Nasıl Sorgulanır?

Mevzuat, patlamadan korunma dokümanı için ayrı bir "yetki belgesi" rejimi getirmez. Yükümlülük işverendedir; yönetmelik yalnız faaliyet öncesi güvenlik kanıtı için eğitim almış ve/veya deneyimli ehil kişi arar (Ek-2 madde 2.8). Bu boşluk, saha görülmeden şablon doldurularak üretilen dokümanların önünü açar. Aşağıdaki sorular, işverenin veya uzmanın hazırlayıcıyı eleme ölçütleridir.

  • Sahaya gelindi mi? Bölge sınıflandırması masa başında yapılamaz. Kaç kez, hangi tarihlerde ve hangi bölümlerde keşif yapıldığı sorulmalı; keşif kaydı ve fotoğraf istenmelidir.
  • Sınıflandırma hangi veriye dayanıyor? Bölgenin büyüklüğü iki değişkenden çıkar: salınım kaynağının derecesi (sürekli, birincil veya ikincil salınım) ve havalandırmanın derecesi ile kullanılabilirliği. Doküman bu iki başlığı hiç kurmuyorsa bölge sınırları hesaplanmamış, tahmin edilmiştir. Yöntemin referans standartları EN 60079-10-1 (gaz) ve EN 60079-10-2'dir (toz).
  • Patlayıcı madde verileri nereden alınmış? Parlama noktası, patlama limitleri, tutuşma sıcaklığı ve buhar yoğunluğu gibi veriler maddenin güvenlik bilgi formundan alınır. İnternetteki genel bir tablodan kopyalanan değer, kullanılan ürünün gerçek verisi değildir.
  • Ekipman envanteri gerçek etiketlerden mi çıkarılmış? Envanterde yalnız marka ve model varsa yetersizdir. Her ekipman için sahadaki Ex etiketinin okunmuş olması; grup, kategori, koruma tipi, gaz grubu ve sıcaklık sınıfının kaydedilmiş olması beklenir.
  • Kroki gerçek yerleşimle uyuşuyor mu? Bölge krokisi işyerinin kendi yerleşim planı üzerine çizilmelidir. Şablondan gelen genel bir şema kabul edilmemelidir.
  • Referanslar yazılı mı? Hangi standart, hangi kılavuz ve hangi veri kaynağının kullanıldığı dokümanda görünmelidir. Kaynak göstermeyen teknik doküman denetimde savunulamaz.
  • Sorumluluk net mi? Hazırlayanın adı, unvanı, imzası ve tarihi dokümanda bulunmalıdır. Kurum kaşesiyle yetinilen, kimsenin imzalamadığı doküman sahipsizdir.
  • Disiplinler bir araya gelmiş mi? Proses, elektrik ve mekanik tarafı ayrı uzmanlık gerektirir. Tek disiplinli bir doküman karmaşık tesiste çoğu zaman eksik kalır.

Bu sorular hazırlayıcıyı sınamak için değil, dokümanın sahada işe yarayıp yaramayacağını önceden anlamak içindir. Sorulara yazılı cevap veremeyen bir doküman, denetimden önce işyerinin kendi güvenliği bakımından sorunludur.

Gaz Patlaması ile Toz Patlaması Arasındaki Fark Nedir?

Patlamadan korunma dokümanı iki farklı fizik üzerine kurulur. Aynı işyerinde ikisi birden bulunabilir: bir un fabrikasının kazan dairesinde doğal gaz, öğütme hattında tahıl tozu vardır. Bu yüzden doküman "patlayıcı ortam var" demekle yetinmez, hangi tür olduğunu ayrı ayrı yazar.

Fark en iyi üç kademeli bir merdivenle anlaşılır. Yangın için üç öge yeter: yakıt, oksijen ve tutuşturucu kaynak. Buna yangın üçgeni denir. Toz tarafında dördüncü öge dağılmadır: toz havada asılı bir bulut hâline gelmelidir. Beşinci öge ortamın kapalılığıdır: bulut kapalı bir hacimde tutuşursa basınç yükselir ve patlama olur. Bu beş ögeye toz patlama beşgeni denir; biri eksikse patlama olmaz.

Ölçüt Gaz, buhar ve sis Yanıcı toz
Patlayabilir aralıkAlt patlama limiti (LEL) ile üst patlama limiti (UEL) arasındaMinimum patlayıcı konsantrasyonun (MEC) üzerinde; tozda pratik bir üst limit tanımlanmaz
Tutuşma enerjisiÇoğu gazda çok düşük; hidrojen ve asetilen en düşük enerjiyle tutuşurGenellikle gazdan yüksek; minimum tutuşma enerjisi (MIE) ile ölçülür
Belirleyici fiziksel özellikParlama noktası, buhar yoğunluğu, kendiliğinden tutuşma sıcaklığıTane boyutu, nem ve dağılabilirlik; tane küçüldükçe risk artar
Ortamda kalıcılıkHavalandırmayla seyrelir ve dağılırYüzeylere çöker, orada birikir ve aylarca bekler
Şiddet göstergesiPatlama basıncı ve alev hızıKst değeri ve toz patlama sınıfı (St0, St1, St2, St3)
Asıl öldürücü mekanizmaİlk patlama ve basınç dalgasıİkincil patlama (aşağıda)

Toz patlama sınıfı (St0, St1, St2, St3), laboratuvarda ölçülen Kst değerine göre belirlenir. St0 ölçümde patlama göstermeyen tozdur; sınıf yükseldikçe patlama şiddetlenir. Değer, işyerinin kendi tozundan alınan numuneyle ölçülür ve patlama tahliye yüzeyinin hesabında kullanılır.

İkincil patlama: toz patlamalarının asıl tehlikesi

Toz patlamalarında ağır sonuç çoğu zaman ilk patlamadan değil, onun tetiklediği ikincisinden doğar. Ekipman içindeki küçük bir patlamanın basınç dalgası, kirişlerde ve kablo tavalarında birikmiş tozu havaya kaldırır. Havalanan toz ilk patlamanın alevleriyle buluşur ve çok daha büyük bir ikinci patlama olur.

Bu yüzden toz tarafında temizlik bir düzen işi değil, doğrudan patlama önlemidir. Yönetmelik de tabaka, tortu ve yığın hâlindeki tozu ayrı bir kaynak sayar (Ek-1 notu). Mekanizmanın ayrıntısı, yanıcı toz türleri ve önlem sırası toz patlaması rehberindedir.

Hangi sektörde hangi tür patlayıcı ortam görülür?

Gaz ve buhar tarafı. Akaryakıt ve LPG istasyonlarında dolum ağzı ile tank çevresi; boyahanelerde çözücü buharı. Doğal gaz dağıtım ve biyogaz tesislerinde hat ve kompresör çevresi. Atık su arıtmada metan biriken kapalı hacimler; kimya tesislerinde reaktör ve çözücü depoları.

Toz tarafı. Un, yem ve tahıl silolarında öğütme, eleme ve elevatör hatları; şeker ve nişasta üretimi. Ahşap ve mobilya atölyelerinde zımpara ve testere tozu. Kömür hazırlama tesisleri ve metal işlemede alüminyum ile magnezyum tozu.

Yanan metal tozuna su sıkmayın. Lityum, sodyum, potasyum, alüminyum ve magnezyum gibi hafif ve aktif metallerin yangını D sınıfı yangındır. Bu metaller suyla veya su bazlı söndürücüyle tepkimeye girebilir. Yangın sınıflarını Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik tanımlar (RG: 19.12.2007, S: 26735). Aynı yönetmelik, D sınıfı yangın çıkması muhtemel yerlerde öncelikle kuru metal tozlu söndürme cihazı bulundurulmasını ister.

Terimin kökeni ve genel çerçevesi için ATEX sözlük sayfasına, bölgeye uygun ekipmanın nasıl seçileceği ve etiketinin nasıl okunacağı için Ex-proof ekipman rehberine bakabilirsiniz.

Hazırlık Sürecinde Hangi Adımlar İzlenir?

Hazırlık madde envanteriyle başlar: hangi madde, ne miktarda, nerede depolanıyor veya işleniyor. Ardından salım kaynakları ve havalandırma belirlenir, bölgeler sınıflandırılır ve tutuşturucu kaynaklar her bölge için ayrı ayrı taranır.

Önlemler yönetmeliğin sırasıyla yazılır: önce patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek, mümkün değilse tutuşmasını önlemek, en son zararlı etkileri azaltmak (m.5/1). Faaliyete başlamadan önce güvenlik ehil kişilerce kanıtlanır, doküman imzalanır ve ilgili bölümleri sahaya dağıtılır.

Sekiz adımın her biri, içindekiler iskeleti ve Word şablonu PKD hazırlama rehberinde yönetmelik maddeleriyle birlikte anlatılır.

Denetimde En Sık Görülen Eksiklikler Nelerdir?

En sık rastlanan bulgu, dokümanın işyerindeki değişikliklerle güncellenmemesidir. Yeni bir tank eklenmiş, proses değişmiş ama doküman eski yerleşimi anlatıyorsa sahadaki gerçeği yansıtmaz. Yönetmelik bu durumda dokümanın yeniden gözden geçirilip güncellenmesini ister (m.10/3).

İkinci sık bulgu, bölge sınırlarının sahada işaretlenmemesidir. Doküman doğru sınıflandırma yapmış olsa bile, "Ex" işareti sahada yoksa veya silinmişse, çalışan hangi alanda hangi ekipmanı kullanabileceğini bilemez.

Üçüncü bulgu, Ex bölgesinde standart dışı ekipman kullanımıdır: Kategori uyumsuz aydınlatma armatürü, topraklaması eksik metal ekipman veya kişisel elektronik cihazların bölgeye sokulması. Dördüncü bulgu, sıcak çalışma izin sisteminin PKD'deki bölge bilgisiyle bağlantılı kurulmamasıdır; kaynak veya taşlama izni verilirken bölge sınıfı hiç sorulmuyorsa, izin sistemi kâğıt üzerinde kalır.

Bu dört bulgunun ortak noktası, dokümanın sahadan kopuk hazırlanmasıdır. Doküman yalnızca dosyada değil, ilgili sahayı yöneten ekiplerin elinde de bulunmalıdır.

PKD Okuyan Uzmanın 15 Dakikalık Kontrol Listesi

Bir önceki bölüm dokümanı hazırlayanın hatalarını sayar. Bu bölüm tersini yapar: dokümanı ilk kez eline alan iş güvenliği uzmanının, sahaya çıkmadan önce kısa sürede uygulayabileceği bir doğrulama sırası verir. Amaç dokümanı yeniden yazmak değil, güvenilir olup olmadığına karar vermektir.

Sıra bilinçli olarak kaba filtreden ince filtreye doğru kurulmuştur. İlk üç maddede takılan bir doküman için kalanını okumaya gerek kalmaz.

  1. Kapak ve imza bloğu. Hazırlayanın adı, unvanı ve tarihi var mı? İşveren onayı var mı? Tarih, işyerindeki son önemli değişiklikten sonraya mı ait? Tarihsiz veya imzasız doküman, içeriği ne olursa olsun eksiktir.
  2. Kroki var mı, gerçek yerleşimle uyuşuyor mu? Bölge sınıflandırması metinde anlatılıp krokide gösterilmemişse doküman sahada kullanılamaz. Krokiyi işyerinin yerleşim planıyla yan yana koyun; kapı, tank ve makine yerleri tutuyor mu?
  3. Madde envanteri gerçek mi? Listelenen parlayıcı maddeler işyerinde fiilen kullanılanlarla aynı mı? Envanterde olmayan bir çözücü sahada duruyorsa, o madde bölge hesabına hiç girmemiş olabilir.
  4. Bölge sınıfı gerekçelendirilmiş mi? Her bölge için "neden bu sınıf" sorusunun yazılı bir cevabı olmalı. Yalnız tablo doldurulmuş, gerekçe yazılmamışsa sınıflandırma tahmine dayanıyor olabilir.
  5. Havalandırma bölge hesabına girmiş mi? Bölgenin büyüklüğü havalandırmaya bağlıdır. Doküman havalandırmadan hiç söz etmiyorsa, bölge sınırları da dayanaksız kalır.
  6. Ekipman listesi etiketten mi çıkarılmış? Listede marka ve model var ama işaretleme bilgisi yoksa, ekipmanların bölgeye uygunluğu hiç kontrol edilmemiş demektir. Ex işaretlemesinin nasıl okunacağını bilen bir gözle bakın.
  7. Tutuşturucu kaynak taraması yapılmış mı? Statik elektrik, sıcak yüzey, mekanik kıvılcım ve elektrik arkı ayrı ayrı ele alınmış mı, yoksa tek cümleyle geçilmiş mi?
  8. Önlemler sorumlu ve terminli mi? "Havalandırma iyileştirilecek" cümlesi bir önlem değildir. Kim, ne zaman ve hangi ölçüyle sorularının cevabı yoksa önlem planı takip edilemez.
  9. Koordinasyon bölümü dolu mu? İşyerinde taşeron çalışıyorsa ortak alan önlemleri yazılmış mı, yoksa bölüm başlık olarak konulup boş mu bırakılmış?
  10. Risk değerlendirmesiyle çelişiyor mu? İki belgeyi aynı tehlike için karşılaştırın. Risk değerlendirmesinde yer almayan bir bölge PKD'de varsa ya da tersi geçerliyse, belgelerden biri güncellenmemiştir.
  11. Kaynaklar yazılı mı? Dokümanın hangi verilere ve hangi referanslara dayandığı belirtilmiş mi? Kaynağı yazılmayan bir bölge hesabı denetimde savunulamaz.
  12. Son test: rastgele bir bölge seçin. Krokiden bir bölge seçip sahaya gidin. İşaret yerinde mi, ekipman uygun mu, doküman ne diyorsa saha onu mu gösteriyor? Tek bir bölgenin tutmaması dokümanın tamamını şüpheli hale getirir.

Bu liste dokümanı onaylamaz, yalnızca elemeye yarar. Listeyi geçen bir doküman için sonraki adım, bölge sınıflandırmasının teknik olarak yeniden gözden geçirilmesidir.

Dokümandaki Uygunsuzluk Hangi Tedbirle Kapanır?

Aşağıdaki tablo, PKD incelemesinde en sık çıkan bulguları karşılık gelen tedbirle eşleştirir. Sıralama kontrol hiyerarşisini izler: önce kaynağında önleme ve toplu koruma, sonra organizasyonel önlemler, en sonda kişisel koruyucu donanım. Son sütun, tedbirin bulguyu kalıcı olarak mı kapattığını yoksa yalnızca geçici bir köprü mü kurduğunu gösterir; geçici önlem, kalıcı olanın planı yapılmadan kabul edilmemelidir.

Dokümandaki uygunsuzluk Alınacak tedbir Niteliği
Bölge sınıflandırması hiç yapılmamış veya eksikSaha etüdü tekrarlanır, madde envanteri ve salınım kaynakları yeniden çıkarılır, bölge krokisi yenilenirKalıcı
Bölgede kategori dışı ekipman kullanılıyorEkipman bölgeye uygun kategoriyle değiştirilir; alternatif olarak havalandırma artırılıp bölge küçültülür ve ekipman bölge dışında kalırKalıcı
Ekipman uygun ama etiketi okunamıyor veya belgesi yokÜreticiden belge temin edilir ve etiket yenilenir; belgelenemeyen ekipman bölgeden çıkarılırKalıcı
Topraklama ve eşpotansiyel bağlantı eksikStatik elektrik boşalmasına karşı topraklama yapılır, süreklilik ölçümü alınır ve rapor dokümana eklenir (bkz. topraklama ölçümü)Kalıcı
Havalandırma yetersiz veya doğrulanmamışLokal ya da genel havalandırma tasarlanır ve debi ölçümüyle doğrulanır; bölge sınıfı yeni debiye göre yeniden hesaplanırKalıcı
Toz birikimi kontrolsüzKaynakta toplama ve düzenli temizlik programı kurulur; ekipmanda patlama tahliyesi ve izolasyon tertibatı değerlendirilirKalıcı
Gaz algılama yokSabit veya portatif dedektör konumlandırılır, alarm eşiği ve müdahale talimatı yazılır, kalibrasyon takvimi kurulurKalıcı
Sıcak çalışma kontrolsüz yapılıyorİş izin sistemi kurulur; izin formu bölge sınıfını sorar ve çalışma öncesi ortam ölçümünü şart koşarKalıcı
Bölge sınırları sahada işaretlenmemişBölge girişlerine uyarı levhası asılır, sınırlar zeminde veya duvarda fiziksel olarak işaretlenirKalıcı
Personel patlayıcı ortam konusunda eğitimsizBölge tanıma, ekipman kontrolü ve acil durum davranışını kapsayan eğitim verilir; bölgeye giriş yetkilendirmeye bağlanırKalıcı
Kalıcı tedbir tamamlanana kadar risk sürüyorBölgeye erişim kısıtlanır, tutuşturucu kaynak getiren işler durdurulur, gözetim ve ölçüm sıklaştırılırGeçici
Antistatik kişisel koruyucu donanım kullanılmıyorBölge sınıfına uygun antistatik ayakkabı ve giysi sağlanır (bkz. KKD seçim rehberi)Tamamlayıcı

Tablodaki her satır dokümanda bir bulgu olarak kalmamalı; sorumlusu ve termini belirlenmiş bir düzeltici ve önleyici faaliyet kaydına dönüşmelidir. Denetimde sorulan soru "bulguyu gördünüz mü" değil, "bulgudan sonra ne yaptınız" sorusudur.

Örnek Senaryo: Bir Boyahanede PKD Nasıl Uygulanır?

Bir mobilya fabrikasının boyahane bölümünde, çözücü bazlı boya ile püskürtme yapılıyor olsun. Püskürtme sırasında kabin içinde çözücü buharı ve boya sisi normal çalışmada oluşur. Bu yüzden kabin içi çoğu değerlendirmede Bölge 1 çıkar; kesin sınıf havalandırmanın gücüne ve sürekliliğine bağlıdır. Kabin açıklıklarının çevresi, buhar ara sıra taşabileceği için çoğunlukla Bölge 2 sayılır.

Bu sınıflandırmaya göre kabin içindeki elektrik ekipmanı ve aydınlatma en az kategori 2 seçilir; Bölge 2 sayılan çevrede en az kategori 3 gerekir (Ek-3). Bölge dışındaki alanda standart ekipman kullanılabilir; ancak kıvılcım çıkaran taşlama gibi işler bölge sınırından uzak tutulur. Kabin girişine Ek-4'teki Ex işareti asılır.

Boya kabininde periyodik bakım veya kaynak gerekirse, önce sıcak çalışma izni alınır; izin formunda kabinin Bölge 1 olduğu belirtilir ve çalışma öncesi ortam gaz ölçümü yapılır. Bu adım, PKD'nin sahada nasıl işlediğinin somut örneğidir; doküman ile saha uygulaması burada birleşir.

PKD ile Risk Değerlendirmesi Arasındaki Fark Nedir?

Risk değerlendirmesi, işyerindeki tüm tehlikeleri (kayma, düşme, elektrik, ergonomi, yangın, patlayıcı ortam) kapsayan genel bir belgedir. PKD ise yalnızca patlayıcı ortam tehlikesini derinlemesine ele alır ve bölge sınıflandırması gibi risk değerlendirmesinde bulunmayan teknik ayrıntıları içerir.

İki belge birbirinin yerine geçmez; birlikte bulunmaları beklenir. Risk değerlendirmesinde patlayıcı ortam maddesi işaretlenmişse, o işyerinde ayrıca bir PKD aranır. PKD'de tanımlanan önlemler, risk değerlendirmesindeki önlem listesiyle tutarlı olmalıdır.

Ex Bölgesinde Kim Çalışabilir?

Patlayıcı ortam oluşabilen yerlerde çalışanlara patlamadan korunma konusunda yeterli ve uygun eğitim verilir (Ek-2 madde 1.1). Personel, bölge sınıfını ve o sınıfta hangi ekipmanın kullanılabileceğini bilmelidir. Eğitimsiz bir çalışan, Bölge 1 alanına standart bir el feneri veya cep telefonuyla girerse, PKD'de öngörülen tüm önlemler değersizleşir.

Eğitimin en az üç konuyu kapsaması iyi uygulamadır: bölge tanıma (sahadaki işaretleri okuma), ekipman kontrolü (hangi cihazın hangi bölgede kullanılabileceği) ve acil durum davranışı (gaz alarmı çaldığında ne yapılacağı). Taşeron veya bakım firması personeli de bu eğitimden geçmeden bölgeye girmemelidir; PKD'nin koordinasyon bölümü bu şartı kapsar.

Periyodik kontrol gerektiren ekipmanın (havalandırma sistemi, gaz algılama dedektörü, topraklama hattı) bakım takvimi PKD'ye eklenir. Genel çerçeve için iş ekipmanları periyodik kontrol yönetmeliğine ve periyodik kontrolde yetkili kişilere bakabilirsiniz.

PKD ile Kişisel Koruyucu Donanım İlişkisi Nedir?

PKD, önlem hiyerarşisinde kişisel koruyucu donanımı (KKD) son sıraya koyar; önce kaynağında önleme, sonra toplu koruma, en son KKD gelir. Ex bölgesinde statik elektrik biriktirmeyen antistatik iş ayakkabısı ve giysi, bu son sıradaki önlemin somut örneğidir.

Yönetmelik bu konuda açık bir hüküm içerir: patlayıcı ortamı tutuşturabilen statik elektrik oluşumunu önlemek için çalışanlara uygun malzemeden yapılmış KKD verilir (Ek-2 madde 2.3). Hangi özelliğin yeterli olduğu risk değerlendirmesinde, bölge ve madde dikkate alınarak belirlenir. Seçim sürecinin genel adımları için KKD seçim rehberine bakın.

Patlamadan Korunma Dokümanı Örneği: Word Şablonu Nereden İndirilir?

Word şablonu kayıt gerektirmez. Yönetmeliğin m.10/2 hususlarını ve eklerini 15 bölüme dağıtır: madde envanteri, salım kaynağı, bölge sınıflandırması, tutuşturucu kaynak taraması, ekipman uygunluğu, önlem planı, koordinasyon ve güvenlik kanıtı. Son sayfasında akaryakıt istasyonu için doldurulmuş örnek satırlar bulunur.

İstasyonun tüm bölümlerini kapsayan puanlanmış tablo için akaryakıt istasyonu risk değerlendirmesi örneğine, bölümlerin nasıl doldurulacağı için PKD hazırlama rehberine bakın.

Şablon bir başlangıç iskeletidir. Bölge sınıflandırması ve ekipman seçimi, işyerinize özgü teknik keşifle tamamlanmalıdır; şablonu doldurmak, teknik keşfin yerine geçmez.

PKD şablonunu indir (.docx) Tüm şablonlar →

İnternette dolaşan hazır PKD PDF'leri, başka işyerinin bölge hesabını taşır. Kendi işyerinize uyarlamadan kullanmayın; denetimde doküman, sahadaki gerçek yerleşimle karşılaştırılır.

Patlamadan korunma dokümanı hakkında sık sorulan sorular

Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.

Patlayıcı ortam yönetmeliği nedir?

Tam adı Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir (RG: 30.04.2013, S: 28633). 6331 sayılı Kanun'un 30. maddesine dayanır ve 1999/92/EC sayılı AB Direktifine paralel hazırlanmıştır. İşverene patlama riskini değerlendirme, yerleri sınıflandırma, patlamadan korunma dokümanı hazırlama ve önlemleri öncelik sırasıyla alma yükümlülüğü getirir.

Patlamadan korunma dokümanı nedir?

Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD); işyerinde parlayıcı gaz, buhar, sis veya yanıcı toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerin belirlendiği, bölge (zone) sınıflandırmasının yapıldığı ve alınan/alınacak önlemlerin yazılı hale getirildiği zorunlu belgedir (m.4/1-b, m.10). Hazırlık adımları için PKD hazırlama rehberine bakın.

Patlamadan korunma dokümanı kimler için zorunludur?

Patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan tüm işyerleri için: akaryakıt ve LPG istasyonları, boyahaneler, çözücü kullanılan atölyeler, un/şeker/tahıl gibi yanıcı toz oluşan prosesler, ahşap ve metal tozu çıkan imalathaneler, kimya tesisleri, doğal gaz/biyogaz altyapısı ve metan birikebilen arıtma tesisleri. "Patlayıcı madde üretmek" şart değildir.

Patlamadan korunma dokümanı kaç yılda bir yenilenir?

Sabit bir yenileme periyodu yoktur: doküman işin başlamasından önce hazırlanır; işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığında güncellenir (m.10/3). İyi uygulama, dokümanı risk değerlendirmesi yenilenirken birlikte gözden geçirmektir. Yeni bir tehlikeli madde kullanılmaya başlandığında veya bölge sınıflandırmasını etkileyen bir tadilatta da süre beklenmeden güncelleme gerekir.

ATEX bölgeleri (Zone 0/1/2 ve 20/21/22) ne anlama gelir?

Patlayıcı ortamın mevcut olma sıklığına göre sınıflandırmadır. Gaz/buhar için: Bölge 0 (sürekli/uzun süreli), Bölge 1 (normal çalışmada ara sıra), Bölge 2 (beklenmez; oluşursa kısa süreli). Toz için aynı mantıkla Bölge 20/21/22 kullanılır. Her bölgede yalnızca o bölgeye uygun kategorideki (Ex işaretli) ekipman kullanılabilir.

Patlamadan korunma dokümanı örneği (PDF/Word) nereden indirilir?

Bu sayfadaki Word şablonu kayıt gerektirmeden indirilir. Yönetmeliğin m.10/2 hususlarını ve eklerini 15 bölüme dağıtır; son sayfada akaryakıt istasyonu için doldurulmuş örnek satırlar bulunur. Hazır bir PKD'yi aynen kullanmak mümkün değildir; bölge hesabı işyerine özgüdür ve denetimde sahayla karşılaştırılır.

Yönetmelikte bir değişiklik var mı?

Yönetmeliğin mevzuat.gov.tr'deki metninde 6 Ekim 2026 itibarıyla işlenmiş bir değişiklik bulunmaz. Ek-2 ve Ek-3 hâlâ eski 94/9/AT ekipman yönetmeliğini anar; o düzenlemenin yerini 2014/34/AB'ye dayanan yönetmelik almıştır (RG: 30.06.2016, S: 29758). 2003 tarihli eski yönetmeliğe göre hazırlanan dokümanlar geçerli kabul edilir (Geçici m.1).

Patlayıcı ortam yönetmeliğine uyulmazsa ne olur?

6331 sayılı Kanun m.30'a dayanan yönetmeliklerdeki yükümlülüklere uymayan işverene, uyulmayan her hüküm için tespit tarihinden itibaren aylık idari para cezası uygulanır (m.26/1-n). Hayati tehlike tespit edilirse iş durdurulabilir (m.25/1). Güncel tutarlar için İSG cezaları sayfasına bakın.

Patlayıcı Ortam Bulgularını Sahada Nasıl Kayıt Altına Alırsınız?

Sahada madde madde denetim için patlayıcı ortam kontrol listesini kullanabilirsiniz. Ex bölgesinde uygunsuz ekipman, silinmiş bölge işareti, topraklama eksiği gibi bulguları FirstİSG ile sahada fotoğraflayın. İSG için özelleştirilmiş yapay zekâ, uygunsuzluğu mevzuat referansıyla rapora dönüştürür. Bulgular DÖF olarak takip edilir; ölçüm ve kontrol tarihlerini ajanda hatırlatır.

Her ay 4 ücretsiz rapor hakkıyla deneyin

FirstİSG uygulaması

Patlayıcı ortam risklerini sahada değerlendirin

FirstİSG uygulamasında ATEX bölgelerindeki yangın-patlama risklerini fotoğraftan tespit eder, mevzuatla eşleştirir ve Fine-Kinney öneri puanıyla önceliklendirirsiniz.

Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android

Soru & Yorumlar

Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.

Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.

Soru sorun veya yorum yazın

Adınız yayınlanır, e-postanız yayınlanmaz; iletişim amacıyla saklanır.

Sıradaki adımlar