Patlamadan Korunma Dokümanı (ATEX): Nedir, Kim Hazırlar? + Word Şablonu
Hangi işyerleri patlamadan korunma dokümanı hazırlamak zorunda, bölge (zone) sınıflandırması nasıl yapılır, doküman neleri içerir? İndirilebilir iskelet şablonla
Patlamadan Korunma Dokümanı Nedir?
Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD), işyerinde patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan yerlerin belirlendiği, bölge (zone) sınıflandırmasının yapıldığı ve patlamayı önleme ile etkilerini azaltma önlemlerinin yazılı hâle getirildiği zorunlu belgedir. Dayanağı, 6331 sayılı Kanun'a bağlı Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir (RG: 30.04.2013, S: 28633). "ATEX" adı, bu yönetmeliğin kaynağı olan Avrupa Birliği direktiflerinden gelir: işyeri tarafı 1999/92/EC, ekipman tarafı 2014/34/EU.
Doküman, işin başlamasından önce hazırlanır. İşyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme ya da tadilat yapıldığında güncellenir. Patlayıcı ortam oluşabilecek bir işyerinde PKD'nin hiç bulunmaması, denetimde en ağır eksiklikler arasında değerlendirilir.
PKD tek başına bir kâğıt işi değildir. İçindeki bölge sınıflandırması, o alanda hangi ekipmanın kullanılabileceğini, hangi çalışmanın izin gerektirdiğini ve hangi kontrol periyodunun uygulanacağını belirler. Bu yüzden doküman güncel değilse, sahadaki uygulama da güncel olamaz.
Hangi İşyerleri Patlamadan Korunma Dokümanı Hazırlamak Zorunda?
Parlayıcı gaz, buhar, sis veya yanıcı toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşma ihtimali olan tüm işyerleri kapsamdadır. "Patlayıcı madde üreticisi" olmak gerekmez; günlük hayattaki tipik örnekler şunlardır:
- Akaryakıt ve LPG istasyonları: Tank, dolum ağzı ve pompa adaları çevresi, en sık sorulan örnek.
- Boya, vernik ve çözücü kullanılan atölyeler: Boyahaneler, mobilya ve otomotiv tamir bakım tesisleri.
- Yanıcı toz oluşan prosesler: Un, şeker, nişasta, tahıl silosu, ahşap tozu (marangozhane), metal tozu. Tipik örnek için yem fabrikasında toz patlaması risk değerlendirmesine bakın.
- Kimya ve proses tesisleri: Çözücü depolama ve reaktör alanları, bkz. kimya sektörü iş güvenliği ve kimyasal maddelerle çalışma yönetmeliği.
- Enerji ve gaz altyapısı: Doğal gaz dağıtım, biyogaz, hidrojen kullanılan tesisler, bkz. enerji sektörü.
- Atık su arıtma ve çöp depolama: Metan birikimi olan kapalı hacimler.
Şüphe hâlinde ölçüt şudur: işyerinde alt patlama limitine ulaşabilecek miktarda parlayıcı madde herhangi bir senaryoda havayla karışabiliyorsa, patlayıcı ortam değerlendirmesi ve dokümanı gerekir. Küçük atölyeler de bu kapsamın dışında değildir; kaynak yeri, boya kabini veya kimyasal deposu tek başına ölçek küçük olsa da riski doğurur.
Bölge (Zone) Sınıflandırması Nasıl Yapılır: 0/1/2 ve 20/21/22
Dokümanın teknik çekirdeği, patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süreyle mevcut olduğuna göre yapılan bölge sınıflandırmasıdır. Gaz/buhar ve toz için ayrı seriler kullanılır:
| Bölge (gaz/buhar) | Bölge (toz) | Patlayıcı ortam ne zaman mevcut? | Tipik örnek |
|---|---|---|---|
| Bölge 0 | Bölge 20 | Sürekli, uzun süreli veya sık sık | Akaryakıt tankının iç buhar boşluğu; silo içi |
| Bölge 1 | Bölge 21 | Normal çalışmada ara sıra oluşması muhtemel | Dolum ağzı çevresi; torbalama noktası |
| Bölge 2 | Bölge 22 | Normal çalışmada beklenmez; oluşursa kısa süreli | Pompa adası çevresi; toz birikebilen komşu alan |
Bölge 0 ve Bölge 20, patlayıcı ortamın en uzun süre mevcut olduğu alanlardır ve en sıkı ekipman şartını taşır. Sınıflandırılan bölgeler yerleşim planı (kroki) üzerinde işaretlenir, girişlerine gerektiğinde "Ex" işareti konur ve her bölgede yalnızca o bölgeye uygun kategorideki ekipman kullanılır.
Bölge sınıfı yükseldikçe ekipman gereksinimi sıkılaşır. Bölge 0 ve 20'de kullanılacak ekipman, en yüksek koruma kategorisine sahip olmak zorundadır. Bu kategori genellikle "Kategori 1" ekipman olarak anılır; iki bağımsız arıza durumunda bile tutuşturucu kaynak oluşturmayacak şekilde tasarlanır.
Patlamadan Korunma Dokümanını Kim Hazırlar, Neleri İçerir?
Yükümlülük işverene aittir. Uygulamada doküman, iş güvenliği uzmanı ile birlikte, proses ve elektrik tarafını bilen ilgili mühendislik disiplinlerinin katkısıyla hazırlanır. Bölge sınıflandırması ve ekipman uygunluğu teknik hesap ve keşif gerektirdiğinden, tek bir kişinin tecrübesine dayanan tahmini sınıflandırma denetimde yetersiz bulunur.
Doküman, işyerinin risk değerlendirmesinin patlayıcı ortam başlığını derinleştirir; onun yerine geçmez. İki belge birbirine referans vermeli, aynı işyeri için çelişkili tehlike tanımı taşımamalıdır.
Yönetmeliğin aradığı asgari içerik şu başlıklarda toplanır:
- Patlama risklerinin belirlendiği ve değerlendirildiği bölüm: Madde envanteri, senaryolar, tutuşturucu kaynaklar.
- Bölge sınıflandırması: Hangi alan hangi zone, kroki üzerinde.
- Alınan ve alınacak önlemler: Teknik (havalandırma, gaz algılama, topraklama, uygun elektrik tesisatı) ve organizasyonel (sıcak çalışma izni, eğitim, işaretleme).
- Asgari gereklerin uygulanacağı yerler: Ekipman ve koruyucu sistemlerin güvenli kullanımı.
- Koordinasyon bölümü: Aynı işyerinde birden fazla işveren varsa dokümanda ortak alan önlemleri.
Bu beş başlıktan biri eksikse doküman "hazırlanmamış" sayılabilir; denetimde eksik başlık, tamamlanmamış doküman olarak işlenir ve tamamlanana kadar süre verilir.
Dokümanı Hazırlayanın Yetkinliği Nasıl Sorgulanır?
Mevzuat, patlamadan korunma dokümanı için ayrı bir "yetki belgesi" rejimi getirmez. Yükümlülük işverendedir; dokümanı kimin hazırlayacağı ayrı bir belgeye bağlanmamıştır. Bu boşluk, saha görülmeden şablon doldurularak üretilen dokümanların önünü açar. Aşağıdaki sorular, işverenin veya uzmanın hazırlayıcıyı eleme ölçütleridir.
- Sahaya gelindi mi? Bölge sınıflandırması masa başında yapılamaz. Kaç kez, hangi tarihlerde ve hangi bölümlerde keşif yapıldığı sorulmalı; keşif kaydı ve fotoğraf istenmelidir.
- Sınıflandırma hangi veriye dayanıyor? Bölgenin büyüklüğü iki değişkenden çıkar: salınım kaynağının derecesi (sürekli, birincil veya ikincil salınım) ve havalandırmanın derecesi ile kullanılabilirliği. Doküman bu iki başlığı hiç kurmuyorsa bölge sınırları hesaplanmamış, tahmin edilmiştir. Yöntemin referans standartları EN 60079-10-1 (gaz) ve EN 60079-10-2'dir (toz).
- Patlayıcı madde verileri nereden alınmış? Parlama noktası, patlama limitleri, tutuşma sıcaklığı ve buhar yoğunluğu gibi veriler maddenin güvenlik bilgi formundan alınır. İnternetteki genel bir tablodan kopyalanan değer, kullanılan ürünün gerçek verisi değildir.
- Ekipman envanteri gerçek etiketlerden mi çıkarılmış? Envanterde yalnız marka ve model varsa yetersizdir. Her ekipman için sahadaki Ex etiketinin okunmuş olması; grup, kategori, koruma tipi, gaz grubu ve sıcaklık sınıfının kaydedilmiş olması beklenir.
- Kroki gerçek yerleşimle uyuşuyor mu? Bölge krokisi işyerinin kendi yerleşim planı üzerine çizilmelidir. Şablondan gelen genel bir şema kabul edilmemelidir.
- Referanslar yazılı mı? Hangi standart, hangi kılavuz ve hangi veri kaynağının kullanıldığı dokümanda görünmelidir. Kaynak göstermeyen teknik doküman denetimde savunulamaz.
- Sorumluluk net mi? Hazırlayanın adı, unvanı, imzası ve tarihi dokümanda bulunmalıdır. Kurum kaşesiyle yetinilen, kimsenin imzalamadığı doküman sahipsizdir.
- Disiplinler bir araya gelmiş mi? Proses, elektrik ve mekanik tarafı ayrı uzmanlık gerektirir. Tek disiplinli bir doküman karmaşık tesiste çoğu zaman eksik kalır.
Bu sorular hazırlayıcıyı sınamak için değil, dokümanın sahada işe yarayıp yaramayacağını önceden anlamak içindir. Sorulara yazılı cevap veremeyen bir doküman, denetimden önce işyerinin kendi güvenliği bakımından sorunludur.
Gaz Patlaması ile Toz Patlaması Arasındaki Fark Nedir?
Patlamadan korunma dokümanı iki farklı fizik üzerine kurulur. Aynı işyerinde ikisi birden bulunabilir: bir un fabrikasının kazan dairesinde doğal gaz, öğütme hattında tahıl tozu vardır. Bu yüzden doküman "patlayıcı ortam var" demekle yetinmez, hangi tür olduğunu ayrı ayrı yazar.
Fark en iyi üç kademeli bir merdivenle anlaşılır. Yangın için üç öge yeter: yakıt, oksijen ve tutuşturucu kaynak. Buna yangın üçgeni denir. Toz tarafında dördüncü öge dağılmadır: toz havada asılı bir bulut hâline gelmelidir. Beşinci öge ortamın kapalılığıdır: bulut kapalı bir hacimde tutuşursa basınç yükselir ve patlama olur. Bu beş ögeye toz patlama beşgeni denir; biri eksikse patlama olmaz.
| Ölçüt | Gaz, buhar ve sis | Yanıcı toz |
|---|---|---|
| Patlayabilir aralık | Alt patlama limiti (LEL) ile üst patlama limiti (UEL) arasında | Minimum patlayıcı konsantrasyonun (MEC) üzerinde; tozda pratik bir üst limit tanımlanmaz |
| Tutuşma enerjisi | Çoğu gazda çok düşük; hidrojen ve asetilen en düşük enerjiyle tutuşur | Genellikle gazdan yüksek; minimum tutuşma enerjisi (MIE) ile ölçülür |
| Belirleyici fiziksel özellik | Parlama noktası, buhar yoğunluğu, kendiliğinden tutuşma sıcaklığı | Tane boyutu, nem ve dağılabilirlik; tane küçüldükçe risk artar |
| Ortamda kalıcılık | Havalandırmayla seyrelir ve dağılır | Yüzeylere çöker, orada birikir ve aylarca bekler |
| Şiddet göstergesi | Patlama basıncı ve alev hızı | Kst değeri ve toz patlama sınıfı (St0, St1, St2, St3) |
| Asıl öldürücü mekanizma | İlk patlama ve basınç dalgası | İkincil patlama (aşağıda) |
Toz patlama sınıfı, laboratuvarda ölçülen Kst değerine göre belirlenir. St0 ölçümde patlama göstermeyen tozdur. St1 için Kst 200 bar·m/s'ye kadar, St2 için 200 ile 300 arası, St3 için 300 bar·m/s üzeridir. Patlayıcı tozların büyük çoğunluğu St1 sınıfındadır; St3 ağırlıklı olarak metal tozlarıdır. Bu değer, patlama tahliye yüzeyinin hesabında doğrudan kullanılır.
İkincil patlama: toz patlamalarının asıl tehlikesi
Toz patlamalarında ölümlerin çoğu ilk patlamadan değil, onun tetiklediği ikincisinden kaynaklanır. Mekanizma şudur: bir ekipman içindeki küçük bir patlama basınç dalgası üretir. Bu dalga, yıllardır kirişlerde, kablo tavalarında ve makine üstlerinde birikmiş tozu havaya kaldırır. Havalanan toz, ilk patlamanın alevleriyle buluşur ve çok daha büyük bir ikinci patlama olur. Patlamalar zincirleme ilerleyerek tesisin tamamına yayılabilir.
Bu mekanizmanın en bilinen örneği, 7 Şubat 2008'de ABD'de bir şeker fabrikasında yaşanan ve 14 çalışanın ölümüyle sonuçlanan kazadır. Kapalı bir konveyörde başlayan ilk patlama, zeminde ve yüksekteki yatay yüzeylerde birikmiş şeker tozunu havalandırmış; ardışık ikincil patlamalar binaların tamamına yayılmıştır. Kazayı inceleyen ABD Kimyasal Güvenlik Kurulu (CSB) raporu, birikmiş tozu belirleyici etken olarak saptamıştır.
Bu nedenle toz tarafında temizlik bir düzen işi değil, doğrudan patlama önlemidir. Yüksekteki yüzeylerde biriken toz, dokümanın ölçülebilir bir kontrol maddesi olmalıdır. Denetimde bakılacak yer zemin değil, kiriş üstü ve boru hattıdır.
Hangi sektörde hangi tür patlayıcı ortam görülür?
Gaz ve buhar tarafı. Akaryakıt ve LPG istasyonlarında dolum ağzı ile tank çevresi; boyahanelerde çözücü buharı. Doğal gaz dağıtım ve biyogaz tesislerinde hat ve kompresör çevresi. Atık su arıtmada metan biriken kapalı hacimler; kimya tesislerinde reaktör ve çözücü depoları.
Toz tarafı. Un, yem ve tahıl silolarında öğütme, eleme ve elevatör hatları; şeker ve nişasta üretimi. Ahşap ve mobilya atölyelerinde zımpara ve testere tozu. Kömür hazırlama tesisleri ve metal işlemede alüminyum ile magnezyum tozu.
Yanan metal tozuna su sıkmayın. Lityum, sodyum, potasyum, alüminyum, magnezyum ve titanyum gibi yanıcı metaller yanarken suyla veya köpük gibi su bazlı maddelerle tepkimeye girer; ıslanan alkali metaller hidrojen açığa çıkarır. Bu yangınlar D sınıfı yangındır ve kuru metal tozlu söndürücüyle söndürülür. Yangın sınıflarını Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik tanımlar (RG: 19.12.2007, S: 26735); D sınıfı yangın çıkması muhtemel yerlerde kuru metal tozlu söndürme cihazı bulundurulması aynı yönetmelikte zorunlu tutulur.
Terimin kökeni ve genel çerçevesi için ATEX sözlük sayfasına, bölgeye uygun ekipmanın nasıl seçileceği ve etiketinin nasıl okunacağı için Ex-proof ekipman rehberine bakabilirsiniz.
Hazırlık Sürecinde Hangi Adımlar İzlenir?
Sürecin ilk adımı, işyerindeki tüm parlayıcı ve yanıcı maddelerin dökümüdür: hangi madde, ne miktarda, nerede depolanıyor veya işleniyor. Bu envanter olmadan bölge sınıflandırması yapılamaz, çünkü sınıflandırma maddenin buharlaşma veya toz oluşturma davranışına dayanır.
İkinci adım, tutuşturucu kaynak taramasıdır. Statik elektrik, sıcak yüzey, mekanik kıvılcım, elektrik arkı ve açık alev gibi kaynaklar, her alan için ayrı ayrı listelenir. Bir alanda patlayıcı ortam ile tutuşturucu kaynak aynı anda bulunuyorsa, o alan öncelikli önlem noktası olarak işaretlenir.
Üçüncü adım, önlemlerin sıralanmasıdır. Öncelik her zaman kaynağında önlemedir: madde miktarını azaltmak, kapalı sistem kullanmak, havalandırmayı artırmak. Kaynakta önleme yetmiyorsa, tutuşturucu kaynağı ortadan kaldırmak devreye girer. Son çare, patlamanın etkisini sınırlayan önlemlerdir; basınç tahliye panelleri buna örnektir.
Dördüncü adım, dokümanın onayı ve dağıtımıdır. Doküman işveren veya işveren vekili tarafından imzalanarak onaylanır; hazırlayan iş güvenliği uzmanı ve varsa katkı veren mühendisler de dokümanda isimleriyle yer alır. Onaylı doküman, ilgili çalışanlara ve saha yöneticilerine ulaştırılır; sadece dosyada saklanan bir PKD, sahada uygulanmıyorsa denetimde "kâğıt üzerinde kalmış" bulgusu doğurur.
Denetimde En Sık Görülen Eksiklikler Nelerdir?
En sık rastlanan bulgu, dokümanın işyerindeki değişikliklerle güncellenmemesidir. Yeni bir tank eklenmiş, proses değişmiş ama doküman eski yerleşimi anlatıyorsa, doküman sahadaki gerçeği yansıtmaz ve geçersiz sayılır.
İkinci sık bulgu, bölge sınırlarının sahada işaretlenmemesidir. Doküman doğru sınıflandırma yapmış olsa bile, "Ex" işareti sahada yoksa veya silinmişse, çalışan hangi alanda hangi ekipmanı kullanabileceğini bilemez.
Üçüncü bulgu, Ex bölgesinde standart dışı ekipman kullanımıdır: Kategori uyumsuz aydınlatma armatürü, topraklaması eksik metal ekipman veya kişisel elektronik cihazların bölgeye sokulması. Dördüncü bulgu, sıcak çalışma izin sisteminin PKD'deki bölge bilgisiyle bağlantılı kurulmamasıdır; kaynak veya taşlama izni verilirken bölge sınıfı hiç sorulmuyorsa, izin sistemi kâğıt üzerinde kalır.
Bu dört bulgunun ortak noktası, dokümanın sahadan kopuk hazırlanmasıdır. Doküman yalnızca dosyada değil, ilgili sahayı yöneten ekiplerin elinde de bulunmalıdır.
PKD Okuyan Uzmanın 15 Dakikalık Kontrol Listesi
Bir önceki bölüm dokümanı hazırlayanın hatalarını sayar. Bu bölüm tersini yapar: dokümanı ilk kez eline alan iş güvenliği uzmanının, sahaya çıkmadan önce kısa sürede uygulayabileceği bir doğrulama sırası verir. Amaç dokümanı yeniden yazmak değil, güvenilir olup olmadığına karar vermektir.
Sıra bilinçli olarak kaba filtreden ince filtreye doğru kurulmuştur. İlk üç maddede takılan bir doküman için kalanını okumaya gerek kalmaz.
- Kapak ve imza bloğu. Hazırlayanın adı, unvanı ve tarihi var mı? İşveren onayı var mı? Tarih, işyerindeki son önemli değişiklikten sonraya mı ait? Tarihsiz veya imzasız doküman, içeriği ne olursa olsun eksiktir.
- Kroki var mı, gerçek yerleşimle uyuşuyor mu? Bölge sınıflandırması metinde anlatılıp krokide gösterilmemişse doküman sahada kullanılamaz. Krokiyi işyerinin yerleşim planıyla yan yana koyun; kapı, tank ve makine yerleri tutuyor mu?
- Madde envanteri gerçek mi? Listelenen parlayıcı maddeler işyerinde fiilen kullanılanlarla aynı mı? Envanterde olmayan bir çözücü sahada duruyorsa, o madde bölge hesabına hiç girmemiş olabilir.
- Bölge sınıfı gerekçelendirilmiş mi? Her bölge için "neden bu sınıf" sorusunun yazılı bir cevabı olmalı. Yalnız tablo doldurulmuş, gerekçe yazılmamışsa sınıflandırma tahmine dayanıyor olabilir.
- Havalandırma bölge hesabına girmiş mi? Bölgenin büyüklüğü havalandırmaya bağlıdır. Doküman havalandırmadan hiç söz etmiyorsa, bölge sınırları da dayanaksız kalır.
- Ekipman listesi etiketten mi çıkarılmış? Listede marka ve model var ama işaretleme bilgisi yoksa, ekipmanların bölgeye uygunluğu hiç kontrol edilmemiş demektir. Ex işaretlemesinin nasıl okunacağını bilen bir gözle bakın.
- Tutuşturucu kaynak taraması yapılmış mı? Statik elektrik, sıcak yüzey, mekanik kıvılcım ve elektrik arkı ayrı ayrı ele alınmış mı, yoksa tek cümleyle geçilmiş mi?
- Önlemler sorumlu ve terminli mi? "Havalandırma iyileştirilecek" cümlesi bir önlem değildir. Kim, ne zaman ve hangi ölçüyle sorularının cevabı yoksa önlem planı takip edilemez.
- Koordinasyon bölümü dolu mu? İşyerinde taşeron çalışıyorsa ortak alan önlemleri yazılmış mı, yoksa bölüm başlık olarak konulup boş mu bırakılmış?
- Risk değerlendirmesiyle çelişiyor mu? İki belgeyi aynı tehlike için karşılaştırın. Risk değerlendirmesinde yer almayan bir bölge PKD'de varsa ya da tersi geçerliyse, belgelerden biri güncellenmemiştir.
- Kaynaklar yazılı mı? Dokümanın hangi verilere ve hangi referanslara dayandığı belirtilmiş mi? Kaynağı yazılmayan bir bölge hesabı denetimde savunulamaz.
- Son test: rastgele bir bölge seçin. Krokiden bir bölge seçip sahaya gidin. İşaret yerinde mi, ekipman uygun mu, doküman ne diyorsa saha onu mu gösteriyor? Tek bir bölgenin tutmaması dokümanın tamamını şüpheli hale getirir.
Bu liste dokümanı onaylamaz, yalnızca elemeye yarar. Listeyi geçen bir doküman için sonraki adım, bölge sınıflandırmasının teknik olarak yeniden gözden geçirilmesidir.
Dokümandaki Uygunsuzluk Hangi Tedbirle Kapanır?
Aşağıdaki tablo, PKD incelemesinde en sık çıkan bulguları karşılık gelen tedbirle eşleştirir. Sıralama kontrol hiyerarşisini izler: önce kaynağında önleme ve toplu koruma, sonra organizasyonel önlemler, en sonda kişisel koruyucu donanım. Son sütun, tedbirin bulguyu kalıcı olarak mı kapattığını yoksa yalnızca geçici bir köprü mü kurduğunu gösterir; geçici önlem, kalıcı olanın planı yapılmadan kabul edilmemelidir.
| Dokümandaki uygunsuzluk | Alınacak tedbir | Niteliği |
|---|---|---|
| Bölge sınıflandırması hiç yapılmamış veya eksik | Saha etüdü tekrarlanır, madde envanteri ve salınım kaynakları yeniden çıkarılır, bölge krokisi yenilenir | Kalıcı |
| Bölgede kategori dışı ekipman kullanılıyor | Ekipman bölgeye uygun kategoriyle değiştirilir; alternatif olarak havalandırma artırılıp bölge küçültülür ve ekipman bölge dışında kalır | Kalıcı |
| Ekipman uygun ama etiketi okunamıyor veya belgesi yok | Üreticiden belge temin edilir ve etiket yenilenir; belgelenemeyen ekipman bölgeden çıkarılır | Kalıcı |
| Topraklama ve eşpotansiyel bağlantı eksik | Statik elektrik boşalmasına karşı topraklama yapılır, süreklilik ölçümü alınır ve rapor dokümana eklenir (bkz. topraklama ölçümü) | Kalıcı |
| Havalandırma yetersiz veya doğrulanmamış | Lokal ya da genel havalandırma tasarlanır ve debi ölçümüyle doğrulanır; bölge sınıfı yeni debiye göre yeniden hesaplanır | Kalıcı |
| Toz birikimi kontrolsüz | Kaynakta toplama ve düzenli temizlik programı kurulur; ekipmanda patlama tahliyesi ve izolasyon tertibatı değerlendirilir | Kalıcı |
| Gaz algılama yok | Sabit veya portatif dedektör konumlandırılır, alarm eşiği ve müdahale talimatı yazılır, kalibrasyon takvimi kurulur | Kalıcı |
| Sıcak çalışma kontrolsüz yapılıyor | İş izin sistemi kurulur; izin formu bölge sınıfını sorar ve çalışma öncesi ortam ölçümünü şart koşar | Kalıcı |
| Bölge sınırları sahada işaretlenmemiş | Bölge girişlerine uyarı levhası asılır, sınırlar zeminde veya duvarda fiziksel olarak işaretlenir | Kalıcı |
| Personel patlayıcı ortam konusunda eğitimsiz | Bölge tanıma, ekipman kontrolü ve acil durum davranışını kapsayan eğitim verilir; bölgeye giriş yetkilendirmeye bağlanır | Kalıcı |
| Kalıcı tedbir tamamlanana kadar risk sürüyor | Bölgeye erişim kısıtlanır, tutuşturucu kaynak getiren işler durdurulur, gözetim ve ölçüm sıklaştırılır | Geçici |
| Antistatik kişisel koruyucu donanım kullanılmıyor | Bölge sınıfına uygun antistatik ayakkabı ve giysi sağlanır (bkz. KKD seçim rehberi) | Tamamlayıcı |
Tablodaki her satır dokümanda bir bulgu olarak kalmamalı; sorumlusu ve termini belirlenmiş bir düzeltici ve önleyici faaliyet kaydına dönüşmelidir. Denetimde sorulan soru "bulguyu gördünüz mü" değil, "bulgudan sonra ne yaptınız" sorusudur.
Örnek Senaryo: Bir Boyahanede PKD Nasıl Uygulanır?
Bir mobilya fabrikasının boyahane bölümünde, çözücü bazlı boya ile püskürtme yapılıyor olsun. Öncelikle püskürtme kabini içi, çözücü buharının sürekli oluştuğu alan olduğu için Bölge 1 olarak sınıflandırılır. Kabinin hemen dışındaki geçiş alanı, buhar sızıntısı ara sıra olabileceğinden Bölge 2 sayılır.
Bu sınıflandırmaya göre kabin içindeki tüm elektrik ekipmanı ve aydınlatma Ex sertifikalı seçilir. Kabin dışındaki geçiş alanında standart ekipman kullanılabilir; ancak sabit tutuşturucu kaynaklar, örneğin kıvılcım çıkaran taşlama, bu alandan uzak tutulur. Kabin çevresine "Ex" işareti ve sigara içme yasağı levhası asılır.
Boya kabininde periyodik bakım veya kaynak gerekirse, önce sıcak çalışma izni alınır; izin formunda kabinin Bölge 1 olduğu belirtilir ve çalışma öncesi ortam gaz ölçümü yapılır. Bu adım, PKD'nin sahada nasıl işlediğinin somut örneğidir; doküman ile saha uygulaması burada birleşir.
PKD ile Risk Değerlendirmesi Arasındaki Fark Nedir?
Risk değerlendirmesi, işyerindeki tüm tehlikeleri (kayma, düşme, elektrik, ergonomi, yangın, patlayıcı ortam) kapsayan genel bir belgedir. PKD ise yalnızca patlayıcı ortam tehlikesini derinlemesine ele alır ve bölge sınıflandırması gibi risk değerlendirmesinde bulunmayan teknik ayrıntıları içerir.
İki belge birbirinin yerine geçmez; birlikte bulunmaları beklenir. Risk değerlendirmesinde patlayıcı ortam maddesi işaretlenmişse, o işyerinde ayrıca bir PKD aranır. PKD'de tanımlanan önlemler, risk değerlendirmesindeki önlem listesiyle tutarlı olmalıdır.
Ex Bölgesinde Kim Çalışabilir?
Ex bölgesinde çalışacak personel, bölge sınıfını ve o sınıfta hangi ekipmanın kullanılabileceğini bilmek zorundadır. Eğitimsiz bir çalışan, Bölge 1 alanına standart bir el feneri veya cep telefonuyla girerse, PKD'de öngörülen tüm önlemler değersizleşir.
Eğitim içeriği üç bölümden oluşur: bölge tanıma (sahadaki işaretleri okuma), ekipman kontrolü (hangi cihazın hangi bölgede kullanılabileceği) ve acil durum davranışı (gaz alarmı çaldığında ne yapılacağı). Taşeron veya bakım firması personeli de bu eğitimden geçmeden bölgeye girmemelidir; PKD'nin koordinasyon bölümü bu şartı kapsar.
Periyodik kontrol gerektiren ekipmanın (havalandırma sistemi, gaz algılama dedektörü, topraklama hattı) bakım takvimi PKD'ye eklenir. Genel çerçeve için iş ekipmanları periyodik kontrol yönetmeliğine ve periyodik kontrolde yetkili kişilere bakabilirsiniz.
PKD ile Kişisel Koruyucu Donanım İlişkisi Nedir?
PKD, önlem hiyerarşisinde kişisel koruyucu donanımı (KKD) son sıraya koyar; önce kaynağında önleme, sonra toplu koruma, en son KKD gelir. Ex bölgesinde statik elektrik biriktirmeyen antistatik iş ayakkabısı ve giysi, bu son sıradaki önlemin somut örneğidir.
KKD seçimi de bölge sınıfına göre yapılır; Bölge 0 ve 20'de çalışan personelin ekipmanı, Bölge 2 ve 22'ye göre daha sıkı antistatik özellik taşır. Seçim sürecinin genel adımları için KKD seçim rehberine bakın.
Patlamadan Korunma Dokümanı Örneği: Word Şablonu Nereden İndirilir?
Aşağıdaki iskelet şablon; işyeri ve doküman bilgileri, madde envanteri tablosu, bölge sınıflandırma tablosu, önlem planı ve organizasyonel kontrol listesi bölümlerini içerir. İkinci sayfada akaryakıt istasyonu için doldurulmuş örnek satırlar bulunur; istasyonun tüm bölümlerini kapsayan puanlanmış tablo için akaryakıt istasyonu risk değerlendirmesi örneğine bakın. Kayıt gerektirmez.
Şablon bir başlangıç iskeletidir. Bölge sınıflandırması ve ekipman seçimi, işyerinize özgü teknik keşifle tamamlanmalıdır; şablonu doldurmak, teknik keşfin yerine geçmez.
PKD iskelet şablonunu indir (.docx) Tüm şablonlar →
İnternette dolaşan hazır PKD PDF'leri, başka işyerinin bölge hesabını taşır. Kendi işyerinize uyarlamadan kullanmayın; denetimde doküman, sahadaki gerçek yerleşimle karşılaştırılır.
Patlamadan korunma dokümanı hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Patlamadan korunma dokümanı nedir?
Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD); işyerinde parlayıcı gaz, buhar, sis veya yanıcı toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerin belirlendiği, bölge (zone) sınıflandırmasının yapıldığı ve alınan/alınacak önlemlerin yazılı hale getirildiği zorunlu belgedir. Dayanağı, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir (RG: 30.04.2013, S: 28633).
Patlamadan korunma dokümanı kimler için zorunludur?
Patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan tüm işyerleri için: akaryakıt ve LPG istasyonları, boyahaneler, çözücü kullanılan atölyeler, un/şeker/tahıl gibi yanıcı toz oluşan prosesler, ahşap ve metal tozu çıkan imalathaneler, kimya tesisleri, doğal gaz/biyogaz altyapısı ve metan birikebilen arıtma tesisleri. "Patlayıcı madde üretmek" şart değildir.
Patlamadan korunma dokümanı kaç yılda bir yenilenir?
Sabit bir yenileme periyodu yoktur: doküman işin başlamasından önce hazırlanır; işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığında güncellenir. İyi uygulama, dokümanı risk değerlendirmesi yenilenirken birlikte gözden geçirmektir. Yeni bir tehlikeli madde kullanılmaya başlandığında veya bölge sınıflandırmasını etkileyen bir tadilatta da süre beklenmeden güncelleme gerekir.
ATEX bölgeleri (Zone 0/1/2 ve 20/21/22) ne anlama gelir?
Patlayıcı ortamın mevcut olma sıklığına göre sınıflandırmadır. Gaz/buhar için: Bölge 0 (sürekli/uzun süreli), Bölge 1 (normal çalışmada ara sıra), Bölge 2 (beklenmez; oluşursa kısa süreli). Toz için aynı mantıkla Bölge 20/21/22 kullanılır. Her bölgede yalnızca o bölgeye uygun kategorideki (Ex işaretli) ekipman kullanılabilir.
Patlamadan korunma dokümanı örneği (PDF/Word) nereden indirilir?
Bu sayfadaki Word iskelet şablonu kayıt gerektirmeden indirilir; madde envanteri, bölge sınıflandırma tablosu ve önlem planı bölümleriyle akaryakıt istasyonu örnek satırlarını içerir. Hazır bir PKD'yi aynen kullanmak mümkün değildir; bölge hesabı işyerine özgüdür ve denetimde sahayla karşılaştırılır. Şablon, doldurma sırasını gösteren bir başlangıç noktasıdır; nihai doküman işyerinin kendi madde ve ekipman envanterine göre hazırlanmalıdır.
Patlayıcı Ortam Bulgularını Sahada Nasıl Kayıt Altına Alırsınız?
Ex bölgesinde uygunsuz ekipman, silinmiş bölge işareti, topraklama eksiği gibi bulguları FirstİSG ile sahada fotoğraflayın. İSG için özelleştirilmiş yapay zekâ, uygunsuzluğu mevzuat referansıyla rapora dönüştürür. Bulgular DÖF olarak takip edilir; ölçüm ve kontrol tarihlerini ajanda hatırlatır.
Patlayıcı ortam risklerini sahada değerlendirin
FirstİSG uygulamasında ATEX bölgelerindeki yangın-patlama risklerini fotoğraftan tespit eder, mevzuatla eşleştirir ve Fine-Kinney öneri puanıyla önceliklendirirsiniz.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın