PKD Nasıl Hazırlanır?
Kim hazırlar, ne zaman zorunlu, 15 bölümlük içindekiler, 8 adımda hazırlık, güncelleme tetikleyicileri ve Word şablonu.
Yönetmelik kimi kapsar, işverenden madde madde ne ister, kim neyi ne zaman yapar? Bölge (zone) sınıflandırması, doküman içeriği, sorumluluk tablosu ve indirilebilir şablonlar
Patlayıcı ortam yönetmeliği, çalışanları işyerinde oluşabilecek patlayıcı ortamların tehlikelerinden korumak için alınacak önlemleri düzenler. Tam adı Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir (RG: 30.04.2013, S: 28633). Yönetmelik 6331 sayılı Kanun'un 30. maddesine dayanır ve 1999/92/EC sayılı AB Direktifine paralel hazırlanmıştır (m.3).
Kapsam geniştir: 6331 sayılı Kanun kapsamına giren ve patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan her işyerinde uygulanır (m.2/1). Kapsam dışı tutulanlar sınırlıdır (m.2/2). Bunlar tıbbi tedavi uygulanan yerler, gaz yakan cihazların kullanımı, patlayıcı maddelerin üretimi ve depolanması, maden çıkarma işleri ve uluslararası anlaşmalara tabi taşıma araçlarıdır.
Yönetmeliğin mevzuat.gov.tr'deki metninde 6 Ekim 2026 itibarıyla işlenmiş bir değişiklik bulunmaz. 26.12.2003 tarihli eski yönetmelik yürürlükten kaldırılmış, ona göre hazırlanan dokümanlar ise geçerli kabul edilmiştir (m.12, Geçici m.1).
"ATEX" adı iki ayrı AB düzenlemesinden gelir. İşyeri tarafı bu yönetmeliktir. Ekipman tarafı ise Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler İle İlgili Yönetmelik (2014/34/AB)'tir (RG: 30.06.2016, S: 29758). İşyeri yönetmeliğinin Ek-2 ve Ek-3'ü hâlâ eski 94/9/AT yönetmeliğini anar; o düzenlemenin yerini 2014/34/AB'ye dayanan yönetmelik almıştır.
Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD), patlayıcı ortam tehlikelerinden çalışanları korumak için hazırlanan belgedir (m.4/1-b). İçinde patlama riskinin değerlendirmesi, bölge (zone) sınıflandırması ve alınacak önlemler yazılı olarak yer alır (m.10/2).
Doküman işin başlamasından önce hazırlanır. İşyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme ya da tadilat yapıldığında yeniden gözden geçirilip güncellenir (m.10/3). Hazırlık sırası ve indirilebilir şablon PKD hazırlama rehberindedir.
PKD tek başına bir kâğıt işi değildir. İçindeki bölge sınıflandırması, o alanda hangi ekipmanın kullanılabileceğini, hangi çalışmanın izin gerektirdiğini ve hangi kontrol periyodunun uygulanacağını belirler. Bu yüzden doküman güncel değilse, sahadaki uygulama da güncel olamaz.
Yönetmeliğin işverene yüklediği yükümlülükler 5 ile 11. maddeler arasında ve dört ektedir. Tablo, her hükmün sahadaki karşılığını özetler; bağlayıcı olan Resmî Gazete'deki metindir.
| Hüküm | Konu | İşverenden istenen |
|---|---|---|
| m.5 | Önleme ve korunma ilkeleri | Sırasıyla patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek, tutuşmasını önlemek, zararlı etkilerini azaltmak; gerektiğinde yayılmayı önlemek ve tedbirleri düzenli aralıklarla gözden geçirmek |
| m.6 | Patlama riskinin değerlendirilmesi | Oluşma ihtimali ve kalıcılık, statik elektrik dâhil tutuşturucu kaynaklar, tesis ve madde etkileşimi ile etkinin büyüklüğünü değerlendirmek; bu yerlere açık olan veya açılabilen yerleri de hesaba katmak |
| m.7 | İşyerinin güvenli hâle getirilmesi | Güvenli çalışma şartlarını sağlamak ve tehlikeli kısımları çalışma süresince uygun teknik önlemlerle gözetim altında tutmak |
| m.8 | Koordinasyon | Her işveren kendi kontrol alanından sorumludur; asıl işveren koordinasyonu kurar ve usulünü PKD'ye yazar; iş merkezi ve sitelerde yönetim koordine eder |
| m.9 | Sınıflandırma ve işaretleme | Yerleri Ek-1'e göre sınıflandırmak, Ek-2 ve Ek-3'ü uygulamak, girişlere Ek-4 işaretini koymak |
| m.10 | Patlamadan korunma dokümanı | Dokümanı işe başlamadan hazırlamak, m.10/2'deki hususları yazmak, önemli değişiklikte güncellemek |
| m.11 | İşyeri ve ekipman için özel gerekler | Eski ekipmanda Ek-2'yi karşılamak, işyerini yönetmeliğe uygun kurmak, değişiklik ve tadilatta uyumu sürdürmek |
| Ek-1 | Yerlerin sınıflandırılması | Bölge 0, 1, 2 ve 20, 21, 22 tanımları; toz katmanının ayrı kaynak sayılması |
| Ek-2 | Asgari gerekler | Eğitim, yazılı talimat, çalışma izni, statik elektrik, bakım sonrası kontrol, uyarı, tahliye ve faaliyet öncesi güvenlik kanıtı |
| Ek-3 | Ekipman seçimi | Bölge 0/20'de kategori 1, Bölge 1/21'de kategori 1 veya 2, Bölge 2/22'de kategori 1, 2 veya 3 |
| Ek-4 | Uyarı işareti | Üçgen, siyah kenarlı, sarı zemin üzerine siyah yazılı işaret; sarı zemin işaret alanının en az yarısı |
Yönetmeliğe uyulmaması 6331 sayılı Kanun'un yaptırımlarına bağlanır. Kanun m.30'a dayanan yönetmeliklerdeki yükümlülüklere uymayan işverene, uyulmayan her hüküm için aylık idari para cezası uygulanır (m.26/1-n). Hayati tehlike tespit edilirse iş durdurulabilir (m.25/1). Güncel tutarlar için İSG cezaları rehberine bakın.
Parlayıcı gaz, buhar, sis veya yanıcı toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşma ihtimali olan tüm işyerleri kapsamdadır. "Patlayıcı madde üreticisi" olmak gerekmez; günlük hayattaki tipik örnekler şunlardır:
Şüphe hâlinde ölçüt şudur: işyerinde alt patlama limitine ulaşabilecek miktarda parlayıcı madde herhangi bir senaryoda havayla karışabiliyorsa, patlayıcı ortam değerlendirmesi ve dokümanı gerekir. Küçük atölyeler de bu kapsamın dışında değildir; kaynak yeri, boya kabini veya kimyasal deposu tek başına ölçek küçük olsa da riski doğurur.
Dokümanın teknik çekirdeği, patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süreyle mevcut olduğuna göre yapılan bölge sınıflandırmasıdır. Gaz/buhar ve toz için ayrı seriler kullanılır:
| Bölge (gaz/buhar) | Bölge (toz) | Patlayıcı ortam ne zaman mevcut? | Tipik örnek |
|---|---|---|---|
| Bölge 0 | Bölge 20 | Sürekli, uzun süreli veya sık sık | Akaryakıt tankının iç buhar boşluğu; silo içi |
| Bölge 1 | Bölge 21 | Normal çalışmada ara sıra oluşması muhtemel | Dolum ağzı çevresi; torbalama noktası |
| Bölge 2 | Bölge 22 | Normal çalışmada beklenmez; oluşursa kısa süreli | Pompa adası çevresi; toz birikebilen komşu alan |
Bölge 0 ve Bölge 20, patlayıcı ortamın en uzun süre mevcut olduğu alanlardır ve en sıkı ekipman şartını taşır. Sınıflandırılan bölgeler yerleşim planı (kroki) üzerinde işaretlenir, girişlerine gerektiğinde "Ex" işareti konur ve her bölgede yalnızca o bölgeye uygun kategorideki ekipman kullanılır.
Bölge sınıfı yükseldikçe ekipman gereksinimi sıkılaşır. Bölge 0 ve 20'de yalnız kategori 1 ekipman kullanılır (Ek-3). Bu kategori, birbirinden bağımsız iki arıza durumunda bile tutuşturucu kaynak oluşturmayacak şekilde tasarlanır.
Salım kaynağı, havalandırmanın etkisi, kroki çizimi ve işletmelerden tipik örnekler tehlikeli bölge sınıflandırması rehberinde ayrıntılı anlatılır.
Yönetmelik yükümlülüğü işverene yükler, ama sahada iş birden fazla kişinin elinden geçer. Tablo, yönetmelikte ve 6331 sayılı Kanun'da adı geçen rolleri ve görev anlarını bir araya getirir.
| Kim | Neyi | Ne zaman | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İşveren | Patlama riskini değerlendirir, yerleri sınıflandırır, PKD'yi hazırlar, önlemleri öncelik sırasıyla alır | İşe başlamadan önce; önemli değişiklik, genişleme ve tadilatta | m.5, m.6, m.9, m.10 |
| Asıl işveren | Alt işverenlerle tedbirlerin uygulanmasını koordine eder, koordinasyon usulünü PKD'ye yazar | Alt işveren sahaya girmeden önce ve iş süresince | m.8/2 |
| Alt işveren ve yüklenici | Kendi kontrol alanındaki tüm hususlardan sorumludur, asıl işverenin usulüne uyar | Sahada çalıştığı sürece | m.8/1 |
| İş merkezi, iş hanı, sanayi sitesi yönetimi | Diğer işyerlerini etkileyecek tehlikelerde işverenleri uyarır, uymayanı Bakanlığa bildirir | Tehlike fark edildiğinde | m.8/3 |
| İş güvenliği uzmanı | Eksiklikleri ve tedbirleri işverene yazılı bildirir; patlama gibi hayati tehlikede tedbir alınmazsa Bakanlığa bildirir | Eksiklik tespit edildiğinde | 6331 m.8/2 |
| Çalışma izni veren yetkili kişi | PKD'de gerekli görülen hâllerde tehlikeli işe yazılı çalışma izni verir | İşe başlamadan önce | Ek-2 madde 1.2 |
| Ehil kişi | İşyerinin patlama yönünden güvenli olduğunu kanıtlar | Faaliyete başlamadan önce | Ek-2 madde 2.8 |
| Çalışan | Eğitim ve talimata uyar, güvenlik donanımını değiştirmez, ciddi tehlikeyi derhal bildirir | Her zaman | 6331 m.19 |
| Ekipman imalatçısı | Ekipmanı kategorisine uygun tasarlar, belgelendirir ve işaretler | Piyasaya arzdan önce | 2014/34/AB yönetmeliği |
Bu rollerin sahada nasıl kesiştiğini altı kurgusal vakada görmek için patlayıcı ortam senaryolarına bakın.
Bu sayfa yönetmeliğin çerçevesini verir. Uygulama ayrıntısı aşağıdaki kılavuzlarda, her biri tek bir soruya odaklanarak anlatılır.
Kim hazırlar, ne zaman zorunlu, 15 bölümlük içindekiler, 8 adımda hazırlık, güncelleme tetikleyicileri ve Word şablonu.
Zon 0/1/2 ve 20/21/22 tanımları, salım derecesi, havalandırma, kroki çizimi ve kategori eşleşmesi.
Yanıcı tozlar, patlama beşgeni, ikincil patlama, toz birikimi ve önlem hiyerarşisi.
Kategori, koruma tipi, gaz grubu ve sıcaklık sınıfı; etiketin satır satır okunuşu.
Akaryakıt tankından akü şarj odasına altı saha vakası: mevzuat, sorumluluk ve doğru uygulama.
8 grupta 52 madde, her biri dayanağıyla; yazdırılabilir saha denetim formu.
Yükümlülük işverene aittir (m.10/1). Yönetmelik hazırlayan için ayrı bir belge şartı koymaz; yalnız faaliyet öncesi güvenlik kanıtının ehil kişilerce yapılmasını ister (Ek-2 madde 2.8). Uygulamada doküman, iş güvenliği uzmanı ile proses ve elektrik tarafını bilen mühendislerin katkısıyla hazırlanır.
Doküman, işyerinin risk değerlendirmesinin patlayıcı ortam başlığını derinleştirir; onun yerine geçmez. İki belge birbirine referans vermeli, aynı işyeri için çelişkili tehlike tanımı taşımamalıdır. İşveren bu belgeleri birlikte ele alabilir (m.10/4).
Dokümanda yazılı olarak bulunması gereken hususlar m.10/2'de sayılır:
Alt işveren çalışan işyerlerinde asıl işveren, koordinasyonun amacını ve usullerini de dokümanda belirtir (m.8/2). Bu altı husus ve koordinasyon bölümü, PKD içindekiler iskeletinde 15 bölüme dağıtılmıştır.
Mevzuat, patlamadan korunma dokümanı için ayrı bir "yetki belgesi" rejimi getirmez. Yükümlülük işverendedir; yönetmelik yalnız faaliyet öncesi güvenlik kanıtı için eğitim almış ve/veya deneyimli ehil kişi arar (Ek-2 madde 2.8). Bu boşluk, saha görülmeden şablon doldurularak üretilen dokümanların önünü açar. Aşağıdaki sorular, işverenin veya uzmanın hazırlayıcıyı eleme ölçütleridir.
Bu sorular hazırlayıcıyı sınamak için değil, dokümanın sahada işe yarayıp yaramayacağını önceden anlamak içindir. Sorulara yazılı cevap veremeyen bir doküman, denetimden önce işyerinin kendi güvenliği bakımından sorunludur.
Patlamadan korunma dokümanı iki farklı fizik üzerine kurulur. Aynı işyerinde ikisi birden bulunabilir: bir un fabrikasının kazan dairesinde doğal gaz, öğütme hattında tahıl tozu vardır. Bu yüzden doküman "patlayıcı ortam var" demekle yetinmez, hangi tür olduğunu ayrı ayrı yazar.
Fark en iyi üç kademeli bir merdivenle anlaşılır. Yangın için üç öge yeter: yakıt, oksijen ve tutuşturucu kaynak. Buna yangın üçgeni denir. Toz tarafında dördüncü öge dağılmadır: toz havada asılı bir bulut hâline gelmelidir. Beşinci öge ortamın kapalılığıdır: bulut kapalı bir hacimde tutuşursa basınç yükselir ve patlama olur. Bu beş ögeye toz patlama beşgeni denir; biri eksikse patlama olmaz.
| Ölçüt | Gaz, buhar ve sis | Yanıcı toz |
|---|---|---|
| Patlayabilir aralık | Alt patlama limiti (LEL) ile üst patlama limiti (UEL) arasında | Minimum patlayıcı konsantrasyonun (MEC) üzerinde; tozda pratik bir üst limit tanımlanmaz |
| Tutuşma enerjisi | Çoğu gazda çok düşük; hidrojen ve asetilen en düşük enerjiyle tutuşur | Genellikle gazdan yüksek; minimum tutuşma enerjisi (MIE) ile ölçülür |
| Belirleyici fiziksel özellik | Parlama noktası, buhar yoğunluğu, kendiliğinden tutuşma sıcaklığı | Tane boyutu, nem ve dağılabilirlik; tane küçüldükçe risk artar |
| Ortamda kalıcılık | Havalandırmayla seyrelir ve dağılır | Yüzeylere çöker, orada birikir ve aylarca bekler |
| Şiddet göstergesi | Patlama basıncı ve alev hızı | Kst değeri ve toz patlama sınıfı (St0, St1, St2, St3) |
| Asıl öldürücü mekanizma | İlk patlama ve basınç dalgası | İkincil patlama (aşağıda) |
Toz patlama sınıfı (St0, St1, St2, St3), laboratuvarda ölçülen Kst değerine göre belirlenir. St0 ölçümde patlama göstermeyen tozdur; sınıf yükseldikçe patlama şiddetlenir. Değer, işyerinin kendi tozundan alınan numuneyle ölçülür ve patlama tahliye yüzeyinin hesabında kullanılır.
Toz patlamalarında ağır sonuç çoğu zaman ilk patlamadan değil, onun tetiklediği ikincisinden doğar. Ekipman içindeki küçük bir patlamanın basınç dalgası, kirişlerde ve kablo tavalarında birikmiş tozu havaya kaldırır. Havalanan toz ilk patlamanın alevleriyle buluşur ve çok daha büyük bir ikinci patlama olur.
Bu yüzden toz tarafında temizlik bir düzen işi değil, doğrudan patlama önlemidir. Yönetmelik de tabaka, tortu ve yığın hâlindeki tozu ayrı bir kaynak sayar (Ek-1 notu). Mekanizmanın ayrıntısı, yanıcı toz türleri ve önlem sırası toz patlaması rehberindedir.
Gaz ve buhar tarafı. Akaryakıt ve LPG istasyonlarında dolum ağzı ile tank çevresi; boyahanelerde çözücü buharı. Doğal gaz dağıtım ve biyogaz tesislerinde hat ve kompresör çevresi. Atık su arıtmada metan biriken kapalı hacimler; kimya tesislerinde reaktör ve çözücü depoları.
Toz tarafı. Un, yem ve tahıl silolarında öğütme, eleme ve elevatör hatları; şeker ve nişasta üretimi. Ahşap ve mobilya atölyelerinde zımpara ve testere tozu. Kömür hazırlama tesisleri ve metal işlemede alüminyum ile magnezyum tozu.
Yanan metal tozuna su sıkmayın. Lityum, sodyum, potasyum, alüminyum ve magnezyum gibi hafif ve aktif metallerin yangını D sınıfı yangındır. Bu metaller suyla veya su bazlı söndürücüyle tepkimeye girebilir. Yangın sınıflarını Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik tanımlar (RG: 19.12.2007, S: 26735). Aynı yönetmelik, D sınıfı yangın çıkması muhtemel yerlerde öncelikle kuru metal tozlu söndürme cihazı bulundurulmasını ister.
Terimin kökeni ve genel çerçevesi için ATEX sözlük sayfasına, bölgeye uygun ekipmanın nasıl seçileceği ve etiketinin nasıl okunacağı için Ex-proof ekipman rehberine bakabilirsiniz.
Hazırlık madde envanteriyle başlar: hangi madde, ne miktarda, nerede depolanıyor veya işleniyor. Ardından salım kaynakları ve havalandırma belirlenir, bölgeler sınıflandırılır ve tutuşturucu kaynaklar her bölge için ayrı ayrı taranır.
Önlemler yönetmeliğin sırasıyla yazılır: önce patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek, mümkün değilse tutuşmasını önlemek, en son zararlı etkileri azaltmak (m.5/1). Faaliyete başlamadan önce güvenlik ehil kişilerce kanıtlanır, doküman imzalanır ve ilgili bölümleri sahaya dağıtılır.
Sekiz adımın her biri, içindekiler iskeleti ve Word şablonu PKD hazırlama rehberinde yönetmelik maddeleriyle birlikte anlatılır.
En sık rastlanan bulgu, dokümanın işyerindeki değişikliklerle güncellenmemesidir. Yeni bir tank eklenmiş, proses değişmiş ama doküman eski yerleşimi anlatıyorsa sahadaki gerçeği yansıtmaz. Yönetmelik bu durumda dokümanın yeniden gözden geçirilip güncellenmesini ister (m.10/3).
İkinci sık bulgu, bölge sınırlarının sahada işaretlenmemesidir. Doküman doğru sınıflandırma yapmış olsa bile, "Ex" işareti sahada yoksa veya silinmişse, çalışan hangi alanda hangi ekipmanı kullanabileceğini bilemez.
Üçüncü bulgu, Ex bölgesinde standart dışı ekipman kullanımıdır: Kategori uyumsuz aydınlatma armatürü, topraklaması eksik metal ekipman veya kişisel elektronik cihazların bölgeye sokulması. Dördüncü bulgu, sıcak çalışma izin sisteminin PKD'deki bölge bilgisiyle bağlantılı kurulmamasıdır; kaynak veya taşlama izni verilirken bölge sınıfı hiç sorulmuyorsa, izin sistemi kâğıt üzerinde kalır.
Bu dört bulgunun ortak noktası, dokümanın sahadan kopuk hazırlanmasıdır. Doküman yalnızca dosyada değil, ilgili sahayı yöneten ekiplerin elinde de bulunmalıdır.
Bir önceki bölüm dokümanı hazırlayanın hatalarını sayar. Bu bölüm tersini yapar: dokümanı ilk kez eline alan iş güvenliği uzmanının, sahaya çıkmadan önce kısa sürede uygulayabileceği bir doğrulama sırası verir. Amaç dokümanı yeniden yazmak değil, güvenilir olup olmadığına karar vermektir.
Sıra bilinçli olarak kaba filtreden ince filtreye doğru kurulmuştur. İlk üç maddede takılan bir doküman için kalanını okumaya gerek kalmaz.
Bu liste dokümanı onaylamaz, yalnızca elemeye yarar. Listeyi geçen bir doküman için sonraki adım, bölge sınıflandırmasının teknik olarak yeniden gözden geçirilmesidir.
Aşağıdaki tablo, PKD incelemesinde en sık çıkan bulguları karşılık gelen tedbirle eşleştirir. Sıralama kontrol hiyerarşisini izler: önce kaynağında önleme ve toplu koruma, sonra organizasyonel önlemler, en sonda kişisel koruyucu donanım. Son sütun, tedbirin bulguyu kalıcı olarak mı kapattığını yoksa yalnızca geçici bir köprü mü kurduğunu gösterir; geçici önlem, kalıcı olanın planı yapılmadan kabul edilmemelidir.
| Dokümandaki uygunsuzluk | Alınacak tedbir | Niteliği |
|---|---|---|
| Bölge sınıflandırması hiç yapılmamış veya eksik | Saha etüdü tekrarlanır, madde envanteri ve salınım kaynakları yeniden çıkarılır, bölge krokisi yenilenir | Kalıcı |
| Bölgede kategori dışı ekipman kullanılıyor | Ekipman bölgeye uygun kategoriyle değiştirilir; alternatif olarak havalandırma artırılıp bölge küçültülür ve ekipman bölge dışında kalır | Kalıcı |
| Ekipman uygun ama etiketi okunamıyor veya belgesi yok | Üreticiden belge temin edilir ve etiket yenilenir; belgelenemeyen ekipman bölgeden çıkarılır | Kalıcı |
| Topraklama ve eşpotansiyel bağlantı eksik | Statik elektrik boşalmasına karşı topraklama yapılır, süreklilik ölçümü alınır ve rapor dokümana eklenir (bkz. topraklama ölçümü) | Kalıcı |
| Havalandırma yetersiz veya doğrulanmamış | Lokal ya da genel havalandırma tasarlanır ve debi ölçümüyle doğrulanır; bölge sınıfı yeni debiye göre yeniden hesaplanır | Kalıcı |
| Toz birikimi kontrolsüz | Kaynakta toplama ve düzenli temizlik programı kurulur; ekipmanda patlama tahliyesi ve izolasyon tertibatı değerlendirilir | Kalıcı |
| Gaz algılama yok | Sabit veya portatif dedektör konumlandırılır, alarm eşiği ve müdahale talimatı yazılır, kalibrasyon takvimi kurulur | Kalıcı |
| Sıcak çalışma kontrolsüz yapılıyor | İş izin sistemi kurulur; izin formu bölge sınıfını sorar ve çalışma öncesi ortam ölçümünü şart koşar | Kalıcı |
| Bölge sınırları sahada işaretlenmemiş | Bölge girişlerine uyarı levhası asılır, sınırlar zeminde veya duvarda fiziksel olarak işaretlenir | Kalıcı |
| Personel patlayıcı ortam konusunda eğitimsiz | Bölge tanıma, ekipman kontrolü ve acil durum davranışını kapsayan eğitim verilir; bölgeye giriş yetkilendirmeye bağlanır | Kalıcı |
| Kalıcı tedbir tamamlanana kadar risk sürüyor | Bölgeye erişim kısıtlanır, tutuşturucu kaynak getiren işler durdurulur, gözetim ve ölçüm sıklaştırılır | Geçici |
| Antistatik kişisel koruyucu donanım kullanılmıyor | Bölge sınıfına uygun antistatik ayakkabı ve giysi sağlanır (bkz. KKD seçim rehberi) | Tamamlayıcı |
Tablodaki her satır dokümanda bir bulgu olarak kalmamalı; sorumlusu ve termini belirlenmiş bir düzeltici ve önleyici faaliyet kaydına dönüşmelidir. Denetimde sorulan soru "bulguyu gördünüz mü" değil, "bulgudan sonra ne yaptınız" sorusudur.
Bir mobilya fabrikasının boyahane bölümünde, çözücü bazlı boya ile püskürtme yapılıyor olsun. Püskürtme sırasında kabin içinde çözücü buharı ve boya sisi normal çalışmada oluşur. Bu yüzden kabin içi çoğu değerlendirmede Bölge 1 çıkar; kesin sınıf havalandırmanın gücüne ve sürekliliğine bağlıdır. Kabin açıklıklarının çevresi, buhar ara sıra taşabileceği için çoğunlukla Bölge 2 sayılır.
Bu sınıflandırmaya göre kabin içindeki elektrik ekipmanı ve aydınlatma en az kategori 2 seçilir; Bölge 2 sayılan çevrede en az kategori 3 gerekir (Ek-3). Bölge dışındaki alanda standart ekipman kullanılabilir; ancak kıvılcım çıkaran taşlama gibi işler bölge sınırından uzak tutulur. Kabin girişine Ek-4'teki Ex işareti asılır.
Boya kabininde periyodik bakım veya kaynak gerekirse, önce sıcak çalışma izni alınır; izin formunda kabinin Bölge 1 olduğu belirtilir ve çalışma öncesi ortam gaz ölçümü yapılır. Bu adım, PKD'nin sahada nasıl işlediğinin somut örneğidir; doküman ile saha uygulaması burada birleşir.
Risk değerlendirmesi, işyerindeki tüm tehlikeleri (kayma, düşme, elektrik, ergonomi, yangın, patlayıcı ortam) kapsayan genel bir belgedir. PKD ise yalnızca patlayıcı ortam tehlikesini derinlemesine ele alır ve bölge sınıflandırması gibi risk değerlendirmesinde bulunmayan teknik ayrıntıları içerir.
İki belge birbirinin yerine geçmez; birlikte bulunmaları beklenir. Risk değerlendirmesinde patlayıcı ortam maddesi işaretlenmişse, o işyerinde ayrıca bir PKD aranır. PKD'de tanımlanan önlemler, risk değerlendirmesindeki önlem listesiyle tutarlı olmalıdır.
Patlayıcı ortam oluşabilen yerlerde çalışanlara patlamadan korunma konusunda yeterli ve uygun eğitim verilir (Ek-2 madde 1.1). Personel, bölge sınıfını ve o sınıfta hangi ekipmanın kullanılabileceğini bilmelidir. Eğitimsiz bir çalışan, Bölge 1 alanına standart bir el feneri veya cep telefonuyla girerse, PKD'de öngörülen tüm önlemler değersizleşir.
Eğitimin en az üç konuyu kapsaması iyi uygulamadır: bölge tanıma (sahadaki işaretleri okuma), ekipman kontrolü (hangi cihazın hangi bölgede kullanılabileceği) ve acil durum davranışı (gaz alarmı çaldığında ne yapılacağı). Taşeron veya bakım firması personeli de bu eğitimden geçmeden bölgeye girmemelidir; PKD'nin koordinasyon bölümü bu şartı kapsar.
Periyodik kontrol gerektiren ekipmanın (havalandırma sistemi, gaz algılama dedektörü, topraklama hattı) bakım takvimi PKD'ye eklenir. Genel çerçeve için iş ekipmanları periyodik kontrol yönetmeliğine ve periyodik kontrolde yetkili kişilere bakabilirsiniz.
PKD, önlem hiyerarşisinde kişisel koruyucu donanımı (KKD) son sıraya koyar; önce kaynağında önleme, sonra toplu koruma, en son KKD gelir. Ex bölgesinde statik elektrik biriktirmeyen antistatik iş ayakkabısı ve giysi, bu son sıradaki önlemin somut örneğidir.
Yönetmelik bu konuda açık bir hüküm içerir: patlayıcı ortamı tutuşturabilen statik elektrik oluşumunu önlemek için çalışanlara uygun malzemeden yapılmış KKD verilir (Ek-2 madde 2.3). Hangi özelliğin yeterli olduğu risk değerlendirmesinde, bölge ve madde dikkate alınarak belirlenir. Seçim sürecinin genel adımları için KKD seçim rehberine bakın.
Word şablonu kayıt gerektirmez. Yönetmeliğin m.10/2 hususlarını ve eklerini 15 bölüme dağıtır: madde envanteri, salım kaynağı, bölge sınıflandırması, tutuşturucu kaynak taraması, ekipman uygunluğu, önlem planı, koordinasyon ve güvenlik kanıtı. Son sayfasında akaryakıt istasyonu için doldurulmuş örnek satırlar bulunur.
İstasyonun tüm bölümlerini kapsayan puanlanmış tablo için akaryakıt istasyonu risk değerlendirmesi örneğine, bölümlerin nasıl doldurulacağı için PKD hazırlama rehberine bakın.
Şablon bir başlangıç iskeletidir. Bölge sınıflandırması ve ekipman seçimi, işyerinize özgü teknik keşifle tamamlanmalıdır; şablonu doldurmak, teknik keşfin yerine geçmez.
PKD şablonunu indir (.docx) Tüm şablonlar →
İnternette dolaşan hazır PKD PDF'leri, başka işyerinin bölge hesabını taşır. Kendi işyerinize uyarlamadan kullanmayın; denetimde doküman, sahadaki gerçek yerleşimle karşılaştırılır.
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Tam adı Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir (RG: 30.04.2013, S: 28633). 6331 sayılı Kanun'un 30. maddesine dayanır ve 1999/92/EC sayılı AB Direktifine paralel hazırlanmıştır. İşverene patlama riskini değerlendirme, yerleri sınıflandırma, patlamadan korunma dokümanı hazırlama ve önlemleri öncelik sırasıyla alma yükümlülüğü getirir.
Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD); işyerinde parlayıcı gaz, buhar, sis veya yanıcı toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerin belirlendiği, bölge (zone) sınıflandırmasının yapıldığı ve alınan/alınacak önlemlerin yazılı hale getirildiği zorunlu belgedir (m.4/1-b, m.10). Hazırlık adımları için PKD hazırlama rehberine bakın.
Patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan tüm işyerleri için: akaryakıt ve LPG istasyonları, boyahaneler, çözücü kullanılan atölyeler, un/şeker/tahıl gibi yanıcı toz oluşan prosesler, ahşap ve metal tozu çıkan imalathaneler, kimya tesisleri, doğal gaz/biyogaz altyapısı ve metan birikebilen arıtma tesisleri. "Patlayıcı madde üretmek" şart değildir.
Sabit bir yenileme periyodu yoktur: doküman işin başlamasından önce hazırlanır; işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığında güncellenir (m.10/3). İyi uygulama, dokümanı risk değerlendirmesi yenilenirken birlikte gözden geçirmektir. Yeni bir tehlikeli madde kullanılmaya başlandığında veya bölge sınıflandırmasını etkileyen bir tadilatta da süre beklenmeden güncelleme gerekir.
Patlayıcı ortamın mevcut olma sıklığına göre sınıflandırmadır. Gaz/buhar için: Bölge 0 (sürekli/uzun süreli), Bölge 1 (normal çalışmada ara sıra), Bölge 2 (beklenmez; oluşursa kısa süreli). Toz için aynı mantıkla Bölge 20/21/22 kullanılır. Her bölgede yalnızca o bölgeye uygun kategorideki (Ex işaretli) ekipman kullanılabilir.
Bu sayfadaki Word şablonu kayıt gerektirmeden indirilir. Yönetmeliğin m.10/2 hususlarını ve eklerini 15 bölüme dağıtır; son sayfada akaryakıt istasyonu için doldurulmuş örnek satırlar bulunur. Hazır bir PKD'yi aynen kullanmak mümkün değildir; bölge hesabı işyerine özgüdür ve denetimde sahayla karşılaştırılır.
Yönetmeliğin mevzuat.gov.tr'deki metninde 6 Ekim 2026 itibarıyla işlenmiş bir değişiklik bulunmaz. Ek-2 ve Ek-3 hâlâ eski 94/9/AT ekipman yönetmeliğini anar; o düzenlemenin yerini 2014/34/AB'ye dayanan yönetmelik almıştır (RG: 30.06.2016, S: 29758). 2003 tarihli eski yönetmeliğe göre hazırlanan dokümanlar geçerli kabul edilir (Geçici m.1).
6331 sayılı Kanun m.30'a dayanan yönetmeliklerdeki yükümlülüklere uymayan işverene, uyulmayan her hüküm için tespit tarihinden itibaren aylık idari para cezası uygulanır (m.26/1-n). Hayati tehlike tespit edilirse iş durdurulabilir (m.25/1). Güncel tutarlar için İSG cezaları sayfasına bakın.
Sahada madde madde denetim için patlayıcı ortam kontrol listesini kullanabilirsiniz. Ex bölgesinde uygunsuz ekipman, silinmiş bölge işareti, topraklama eksiği gibi bulguları FirstİSG ile sahada fotoğraflayın. İSG için özelleştirilmiş yapay zekâ, uygunsuzluğu mevzuat referansıyla rapora dönüştürür. Bulgular DÖF olarak takip edilir; ölçüm ve kontrol tarihlerini ajanda hatırlatır.
FirstİSG uygulamasında ATEX bölgelerindeki yangın-patlama risklerini fotoğraftan tespit eder, mevzuatla eşleştirir ve Fine-Kinney öneri puanıyla önceliklendirirsiniz.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın