Tehlikeli Bölge Sınıflandırması: Zon 0, 1, 2 ve 20, 21, 22 Nasıl Belirlenir?
Bölge tanımları yönetmelikteki hâliyle, salım kaynağı ve havalandırmanın etkisi, kroki çizimi, kategori ve EPL eşleşmesi ile işletmelerden tipik örnekler
Tehlikeli Bölge Nedir, Yönetmelik Nasıl Tanımlar?
Tehlikeli bölge, çalışanları korumak için özel önlem gerektirecek miktarda patlayıcı ortam oluşabilecek yerdir. Tanım, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik Ek-1'dedir (RG: 30.04.2013, S: 28633). Böyle bir miktarın oluşma ihtimali olmayan yerler tehlikesiz kabul edilir.
Patlayıcı ortam, yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlarda hava ile oluşturduğu karışımdır (m.4/1-c). Karışım bir tutuşturucu kaynakla temas edince tümüyle yanabilir. İşveren bu ortamın oluşabileceği yerleri Ek-1'e göre sınıflandırmakla yükümlüdür (m.9/1-a).
Sınıflandırmanın iki ölçütü vardır: patlayıcı ortamın oluşma sıklığı ve ortamın devam etme süresi. Bölgenin sınıfı, o alanda kullanılacak ekipmanın kategorisini doğrudan belirler (Ek-3). Bu yüzden sınıflandırma patlamadan korunma dokümanının teknik çekirdeğidir.
Zon 0, 1, 2 ve 20, 21, 22 Yönetmelikte Nasıl Tanımlanır?
Yönetmelik "zon" yerine "bölge" kelimesini kullanır; ikisi aynı sınıflandırmadır. Gaz, buhar ve sis için 0, 1, 2; toz için 20, 21, 22 numaraları kullanılır. Tablodaki tanımlar Ek-1 metninden kısaltılmıştır.
| Bölge | Ortam | Ek-1 tanımı (özet) |
|---|---|---|
| Bölge 0 | Gaz, buhar, sis | Patlayıcı ortam sürekli olarak veya uzun süreli ya da sık sık oluşur |
| Bölge 1 | Gaz, buhar, sis | Normal çalışma koşullarında ara sıra meydana gelme ihtimali vardır |
| Bölge 2 | Gaz, buhar, sis | Normal çalışmada oluşma ihtimali yoktur; oluşursa çok kısa süre kalıcıdır |
| Bölge 20 | Toz bulutu | Tutuşabilir toz bulutu sürekli olarak veya uzun süreli ya da sık sık patlayıcı ortam oluşturur |
| Bölge 21 | Toz bulutu | Normal çalışmada toz bulutu ara sıra patlayıcı ortam oluşturabilir |
| Bölge 22 | Toz bulutu | Normal çalışmada ihtimal yoktur; oluşursa yalnız çok kısa süre geçerlidir |
Yönetmelik "uzun süreli", "ara sıra" veya "kısa süre" için saat ya da yüzde vermez. Bu kavramları sayısal hâle getiren yöntem standartlardadır. Gaz için IEC 60079-10-1, toz için IEC 60079-10-2 yaygın olarak kullanılır; her iki standart Türkiye'de TS EN IEC numarasıyla yayımlanır.
Ek-1'in ihtiyat kuralı unutulmamalıdır: bir maddenin hava ile karışımının patlama oluşturmayacağı araştırmayla kanıtlanmadıkça, o madde patlayıcı ortam oluşturabilir kabul edilir.
Gaz ve Toz Sınıflandırması Neden Ayrı Yapılır?
Gaz ve buhar havada seyrelir ve havalandırmayla uzaklaşır. Toz ise yüzeylere çöker, orada birikir ve bir sarsıntıyla yeniden bulut hâline gelir. Bu fark, iki sınıflandırmanın farklı sorular sormasına yol açar.
Ek-1'in sonundaki not bu yüzden önemlidir: tabaka, tortu veya yığın hâlindeki tutuşabilir tozların bulunduğu yerler, patlayıcı ortam oluşturabilecek ayrı bir kaynak olarak dikkate alınır. Kiriş üstünde biriken toz, sınıflandırmanın konusudur. Temizlik düzeni bu yüzden bölge sınırını etkiler.
Aynı işyerinde iki tür birden bulunabilir. Bir un fabrikasının kazan dairesinde doğal gaz, öğütme hattında tahıl tozu vardır. Her alan kendi ortamına göre ayrı sınıflandırılır; hem gaz hem toz bulunan bir noktadaki ekipman iki işaretlemeyi de taşımalıdır. Toz tarafının ayrıntısı için toz patlaması rehberine bakın.
Salım Kaynağı ve Salım Derecesi Bölgeyi Nasıl Belirler?
Salım kaynağı, yanıcı maddenin atmosfere çıkabileceği noktadır: tank havalandırma ağzı, dolum ağzı, pompa salmastrası, flanş, numune alma vanası, torbalama noktası. Sınıflandırma, tek tek bu noktaların listesiyle başlar.
IEC 60079-10-1 her kaynağa bir salım derecesi verir. Sürekli salım sürekli veya uzun süreli olur. Birincil salım normal işletmede periyodik ya da ara sıra beklenir. İkincil salım normal işletmede beklenmez; olursa seyrek ve kısa sürelidir.
| Salım derecesi | Tipik örnek | Çoğunlukla ortaya çıkan bölge |
|---|---|---|
| Sürekli | Sabit tavanlı tankın iç buhar boşluğu, açık yüzeyli çözücü kabı | Bölge 0 (toz için Bölge 20) |
| Birincil | Dolum ağzı, numune alma noktası, torbalama ağzı | Bölge 1 (toz için Bölge 21) |
| İkincil | Flanş, vana gövdesi, pompa salmastrasının arızası | Bölge 2 (toz için Bölge 22) |
Bu eşleşme bir başlangıç noktasıdır, sonuç değildir. Havalandırmanın gücü ve sürekliliği, aynı kaynaktan farklı bir bölge çıkarabilir. Açık havada iyi seyrelen bir ikincil salım, ihmal edilebilir boyutta bir bölge üretebilir. Kapalı ve havasız bir odadaki aynı salım ise daha geniş ve daha sıkı bir bölge doğurur.
Havalandırma Bölgeyi Nasıl Değiştirir?
Havalandırma, salınan maddeyi seyreltir ve patlayıcı karışımın kapladığı hacmi küçültür. IEC 60079-10-1'in güncel baskıları bu etkiyi seyreltme derecesi ve havalandırmanın kullanılabilirliği üzerinden değerlendirir. Kullanılabilirlik, havalandırmanın ihtiyaç anında gerçekten çalışıyor olma güvencesidir.
Sahada üç soru belirleyicidir:
- Havalandırma doğal mı, mekanik mi? Doğal havalandırma rüzgâra ve mevsime bağlıdır. Mekanik havalandırmanın debisi ölçülebilir ama fan durursa etkisi kaybolur.
- Fan durunca ne olur? Arıza alarmı, yedek fan veya prosesi durduran kilitleme yoksa havalandırmanın kullanılabilirliği düşük kabul edilir. Bölge buna göre büyür.
- Hesaptaki debi sahadaki debiyle aynı mı? Filtresi tıkanmış, kanalı ezilmiş bir sistem tasarım debisini vermez. Bölge hesabına giren debi, ölçümle doğrulanmalıdır.
Havalandırma sistemleri, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III Tablo-3'te yılda bir periyodik kontrole tabi tesisatlar arasında sayılır. Kontrol raporu, PKD'deki havalandırma varsayımıyla karşılaştırılmalıdır.
Bölge Krokisi Nasıl Çizilir?
Kroki, sınıflandırmanın sahada okunabilen hâlidir. Yönetmelik renk veya tarama biçimi belirlemez; önemli olan herkesin aynı lejantı okumasıdır. Aşağıdaki sıra, denetimde savunulabilir bir kroki üretir.
- İşyerinin güncel yerleşim planını ölçekli olarak alın; kapı, pencere, menfez ve kanal ağızlarını işaretleyin.
- Her salım kaynağını numaralandırın ve plan üzerine yerleştirin.
- Her kaynak için hesaplanan bölge sınıfını ve yatay ile dikey sınırlarını çizin.
- Havadan ağır gazlarda çukur, kanal ve bodrum gibi alçak noktaları ayrıca değerlendirin.
- Gerektiğinde kesit görünüş ekleyin; bölgenin yerden yüksekliği planda görünmez.
- Lejantta bölge sınıflarını, madde adını, gaz veya toz grubunu ve sıcaklık sınıfını verin.
- Krokiye revizyon numarası, tarih ve hazırlayanın adını yazın; dokümandaki tabloyla aynı numaraları kullanın.
Kroki ile acil durum tahliye krokisi farklı belgelerdir. Tahliye krokisi kaçış yolunu, bölge krokisi ekipman ve çalışma kısıtını gösterir. İkisi aynı yerleşim planından türetilirse tutarlı kalır.
Bölge, Kategori ve EPL Nasıl Eşleşir?
Yönetmeliğin Ek-3'ü bölgeye girebilecek ekipman kategorisini sayar. Bölge 0 veya 20'de kategori 1, Bölge 1 veya 21'de kategori 1 veya 2, Bölge 2 veya 22'de kategori 1, 2 veya 3 ekipman kullanılır. Ekipman koruma seviyesi (EPL), IEC 60079 serisinin aynı eşleşmeyi gösteren karşılığıdır.
| Bölge | Kullanılabilecek kategori (Ek-3) | Etikette | Asgari EPL |
|---|---|---|---|
| Bölge 0 | Kategori 1 | II 1G | Ga |
| Bölge 1 | Kategori 1 veya 2 | II 1G veya II 2G | Gb |
| Bölge 2 | Kategori 1, 2 veya 3 | II 1G, 2G veya 3G | Gc |
| Bölge 20 | Kategori 1 | II 1D | Da |
| Bölge 21 | Kategori 1 veya 2 | II 1D veya II 2D | Db |
| Bölge 22 | Kategori 1, 2 veya 3 | II 1D, 2D veya 3D | Dc |
Kategori yeterli olsa bile seçim bitmez. Gaz grubu (IIA, IIB, IIC) veya toz grubu (IIIA, IIIB, IIIC) ortamdaki maddeyi karşılamalıdır. Azami yüzey sıcaklığı da maddenin tutuşma sıcaklığının altında kalmalıdır. Etiketin parça parça okunuşu Ex-proof ekipman rehberindedir.
İşletmelerde Tipik Bölge Örnekleri Nelerdir?
Aşağıdaki tablo sahada sık karşılaşılan alanları ve bu alanlarda çoğunlukla ortaya çıkan sınıfları gösterir. Tablo bir hesap yerine geçmez. Kesin sınıf ve sınır; madde verisine, salım miktarına, havalandırmaya ve temizlik düzenine göre işyerinin kendi değerlendirmesinde belirlenir.
| İşletme ve alan | Patlayıcı ortam kaynağı | Sık görülen sınıf |
|---|---|---|
| Akaryakıt istasyonu, yeraltı tankı içi | Benzin buharı | Bölge 0 |
| Akaryakıt istasyonu, dolum ağzı ve havalandırma borusu çevresi | Dolum ve boşaltımda çıkan buhar | Bölge 1 |
| Akaryakıt istasyonu, pompa adası çevresi | Dolum sırasında ve arızada çıkan buhar | Bölge 1 ve Bölge 2 |
| Boya kabini içi | Çözücü buharı ve boya sisi | Bölge 1 veya Bölge 2, havalandırmaya bağlı |
| Çözücü deposu | Kap açılırken ve dökülmede buhar | Bölge 1 veya Bölge 2 |
| LPG tüp deposu | Vana ve bağlantı kaçağı; gaz havadan ağır | Bölge 2, zemin seviyesi ve çukurlar ayrıca |
| Akü şarj odası | Şarj sırasında çıkan hidrojen; gaz havadan hafif | Havalandırmaya bağlı; tavan seviyesi ayrıca |
| Un veya yem silosu içi | Dolum ve boşaltımda toz bulutu | Bölge 20 |
| Torbalama ve boşaltma noktası | Torba açılırken ve dökülürken toz | Bölge 21, çevresi Bölge 22 |
| Toz toplama filtresi içi, kirli taraf | Torba temizleme darbesiyle kalkan toz | Bölge 20 veya Bölge 21 |
| Ahşap atölyesi zımpara ve testere çevresi | Emiş yetersizse ince ahşap tozu ve birikinti | Bölge 22; birikinti varsa daha sıkı |
Sektöre özgü puanlanmış örnekler için akaryakıt istasyonu, yem fabrikası ve mobilya atölyesi risk değerlendirmesi örneklerine bakın.
Sınıflandırmada En Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
- Bütün binayı tek bölge ilan etmek: "Her yer Bölge 1" demek güvenli görünür ama gereksiz maliyet doğurur. Asıl zararı, gerçek kaynakların hiç tek tek incelenmemiş olmasıdır.
- Havalandırmayı varsayıp doğrulamamak: Hesapta yüksek debi kabul edilir, sahada fan kapalıdır veya filtre tıkalıdır.
- Dikey sınırı unutmak: Havadan ağır gaz zeminde ve çukurda, hidrojen tavanda birikir. Yalnız plan görünüşü bu farkı göstermez.
- Toz katmanını sınıflandırmamak: Ek-1'in notuna rağmen yalnız toz bulutu değerlendirilir, kiriş ve kablo tavasındaki birikinti atlanır.
- Bitişik alanı dışarıda bırakmak: Bölgeye açılan kapı, menfez veya kanal komşu odayı da etkiler (m.6/2).
- Bakım koşulunu atlamak: Normal işletme sınıflandırılır, tank açma veya filtre değişimi sırasında oluşan geçici durum yazılmaz. Bu durumlar çalışma izni ile yönetilmelidir.
Sınıflandırmanın sahaya yansıyıp yansımadığını denetlemek için patlayıcı ortam kontrol listesini kullanabilirsiniz.
Tehlikeli bölge (zone) sınıflandırması hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 arasındaki fark nedir?
Fark patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süreyle oluştuğudur. Bölge 0'da sürekli, uzun süreli veya sık sık; Bölge 1'de normal çalışmada ara sıra; Bölge 2'de normal çalışmada beklenmez, oluşursa çok kısa süre kalır (Ek-1). Toz için aynı mantık Bölge 20, 21 ve 22 ile uygulanır.
Bölge sınıflandırmasında hangi standart kullanılır?
Yönetmelik bölgeleri tanımlar ama sayısal yöntem vermez. Gaz ve buhar için IEC 60079-10-1, toz için IEC 60079-10-2 yaygın olarak kullanılır; ikisi Türkiye'de TS EN IEC numarasıyla yayımlanır. Yöntem salım kaynaklarını, salım derecesini ve havalandırmayı birlikte değerlendirir.
Zone 1'de hangi kategori ekipman kullanılır?
Bölge 1'de kategori 1 veya 2 ekipman kullanılır (Ek-3). Etikette II 2G veya II 1G, ekipman koruma seviyesi olarak Gb veya Ga görünür. Gaz grubu ve sıcaklık sınıfı da ortamdaki maddeyi karşılamalıdır. Etiket okuma için Ex-proof ekipman rehberine bakın.
Havalandırma bölge sınıfını değiştirir mi?
Evet. Havalandırma patlayıcı karışımı seyreltir ve bölgenin boyutunu, bazen sınıfını değiştirir. Bu etki, havalandırmanın gücüne ve ihtiyaç anında çalışıyor olma güvencesine bağlıdır. Fan kapatıldığında veya arızalandığında hesaptaki varsayım geçersiz kalır; değişiklik dokümana işlenir (m.10/3).
Toz katmanı bölge sınıflandırmasına girer mi?
Girer. Ek-1'in notuna göre tabaka, tortu veya yığın hâlindeki tutuşabilir tozun bulunduğu yerler, patlayıcı ortam oluşturabilecek ayrı bir kaynak olarak dikkate alınır. Temizlik düzeni bu yüzden bölgenin sınırını etkiler. Ayrıntı: toz patlaması rehberi.
Bölge krokisinde renk zorunlu mu?
Yönetmelik renk veya tarama biçimi belirlemez. Önemli olan krokinin işyerinin güncel yerleşim planı üzerine çizilmesi, her bölgenin sınıf ve sınırını göstermesi ve lejantın dokümandaki tabloyla aynı numaraları kullanmasıdır. Bölge girişlerine ayrıca Ek-4'teki sarı üçgen işaret konur.
Bölge Krokisindeki Bulguları Takip Edin
Kroki doğru çizilse de saha değişir: yeni bir priz eklenir, işaret silinir, menfez kapatılır. FirstİSG uygulamasında saha turunda bu bulguları fotoğraftan saha raporuna dönüştürür, sorumlu ve terminle DÖF olarak izlersiniz.
Bölge krokisindeki bulguları takip edin
FirstİSG uygulamasında silinen Ex işaretini, sonradan eklenen prizi veya kapatılan menfezi fotoğraftan rapora dönüştürür, DÖF olarak izlersiniz.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın