Patlamadan Korunma Dokümanı Nasıl Hazırlanır? 8 Adım, İçindekiler ve Word Şablonu
PKD'yi kim hazırlar, ne zaman zorunlu, hangi bölümleri içerir ve ne zaman güncellenir? Yönetmelik maddelerine bağlanmış hazırlık sırası ve indirilebilir şablon
PKD'yi Kim Hazırlar, Kim Hazırlayabilir?
Patlamadan korunma dokümanını (PKD) hazırlama yükümlülüğü işverendedir. İşveren, patlama riskini değerlendirirken dokümanı hazırlar (Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik m.10/1; RG: 30.04.2013, S: 28633). Yönetmelik, dokümanı yazacak kişi için ayrı bir meslek, sınıf veya yetki belgesi şartı koymaz.
Yönetmelikte kişiye bağlanan tek ölçüt Ek-2 madde 2.8'dedir. İşyerinin patlama yönünden güvenli olduğu faaliyete başlamadan önce kanıtlanır. Bu kanıtlama, patlamadan korunma konusunda eğitim almış ve/veya deneyimli ehil kişilerce yapılır. Kısacası belge aranmaz, yetkinlik aranır.
Uygulamada PKD tek kişinin işi değildir. İş güvenliği uzmanı risk değerlendirmesiyle bağı kurar ve sahayı tanır. Proses, kimya veya makine mühendisi madde ve salım verisini sağlar. Elektrik mühendisi ekipman uygunluğunu ve tesisatı değerlendirir. Karmaşık tesislerde bu disiplinler bir ekip olarak çalışır.
Yetkinliği göstermenin uluslararası bir yolu, IECEx personel yetkinlik programıdır. Programda tehlikeli alan sınıflandırması ayrı bir birimdir (Ex 002) ve IEC 60079-10-1 ile IEC 60079-10-2 standartlarına dayanır. Türkiye'de bu belge yasal şart değildir; hazırlayanı seçerken yararlı bir göstergedir.
Hazırlayanı sorgulamak için: pillar sayfadaki yetkinlik soruları sahaya gelinip gelinmediğini, verinin kaynağını ve kroki uyumunu sınar. Teklif aşamasında bu soruları yazılı sormak, sonradan çıkan eksikleri önler.
PKD Ne Zaman Zorunlu, Ne Zaman Hazırlanır?
PKD, 6331 sayılı Kanun kapsamına giren ve patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan her işyerinde zorunludur (m.2/1). Ölçüt işyerinin büyüklüğü veya tehlike sınıfı değildir. Belirleyici olan, yanıcı gaz, buhar, sis veya tozun havayla patlayıcı karışım oluşturma ihtimalidir.
Yönetmeliğin Ek-1'i ihtiyatlı bir varsayım koyar. Parlayıcı veya yanıcı maddelerin hava ile karışımının bağımsız olarak patlama oluşturmayacağı araştırmayla kanıtlanmadıkça, bu maddeler patlayıcı ortam oluşturabilir kabul edilir. Kapsam dışı kalmak isteyen işyeri bunu ölçüm ve gerekçeyle yazılı göstermelidir.
Doküman işin başlamasından önce hazırlanır (m.10/3). Yeni bir tesiste bu, ekipman siparişinden ve montajdan önce demektir. Bölge sınıfı belli olmadan alınan ekipman, sonradan değiştirilmek zorunda kalabilir.
Bazı faaliyetler yönetmeliğin kapsamı dışındadır (m.2/2): hastalara tıbbi tedavi uygulanan yerler, gaz yakan cihazların kullanımı, patlayıcı maddelerin üretimi ve depolanması, maden çıkarma işleri ve uluslararası anlaşmalara tabi taşıma araçları. Patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerde kullanılan taşıma araçları ise kapsamdadır.
26.12.2003 tarihli eski yönetmeliğe göre hazırlanmış dokümanlar geçerli kabul edilir (Geçici m.1). Geçerli olmak güncel olmak demek değildir; o tarihten sonraki her önemli değişiklik dokümana işlenmiş olmalıdır.
PKD İçindekiler İskeleti Nasıl Kurulur?
Yönetmelik dokümanın biçimini değil, içermesi gereken hususları belirler (m.10/2). Aşağıdaki iskelet bu hususları ve eklerdeki asgari gerekleri bölümlere dağıtır. Dayanak sütunu, her bölümün yönetmelikteki karşılığını gösterir.
| Bölüm | İçerik | Dayanak |
|---|---|---|
| 0. Kapak, onay ve revizyon tablosu | İşyeri, hazırlayanlar, işveren onayı, revizyon no, tarih ve değişiklik gerekçesi | m.10/3 |
| 1. İşyeri ve proses tanımı | Faaliyet, yerleşim planı, prosesler, çalışma düzeni, bitişik ve açılabilen alanlar | m.6/1-c, m.6/2 |
| 2. Madde envanteri ve güvenlik verileri | Her yanıcı madde için miktar, konum ve güvenlik bilgi formundan alınan patlama verileri | m.6/1-c, Ek-2 madde 2.2 |
| 3. Salım kaynakları ve havalandırma | Salım noktaları, salım derecesi, doğal veya mekanik havalandırma ve kullanılabilirliği | m.6/1-a, Ek-2 madde 2.1 |
| 4. Patlama riskinin değerlendirilmesi | Oluşma ihtimali ve kalıcılık, tutuşma ihtimali, etkinin büyüklüğü | m.6/1, m.10/2-a |
| 5. Bölge sınıflandırması ve kroki | Bölge 0/1/2 ve 20/21/22 sınırları, gerekçeleri ve yerleşim planı üzerinde kroki | m.9/1-a, m.10/2-c, Ek-1 |
| 6. Tutuşturucu kaynak analizi | Sıcak yüzey, alev, mekanik kıvılcım, elektrik, statik elektrik ve diğer kaynakların bölge bazında taranması | m.6/1-b, Ek-2 madde 2.3 |
| 7. Ekipman uygunluğu | Bölgedeki her ekipmanın kategori, işaretleme, belge ve kurulum uygunluğu | m.10/2-ç, d ve e, Ek-3 |
| 8. Teknik önlemler | Önleme, tutuşmayı önleme ve etkileri sınırlama önlemleri; öncelik sırası korunarak | m.5, m.10/2-b, Ek-2 madde 2 |
| 9. Organizasyonel önlemler | Eğitim, yazılı talimatlar, çalışma izni sistemi, bölgeye giriş kuralları | Ek-2 madde 1.1 ve 1.2 |
| 10. İşaretleme | Bölge girişlerindeki Ex uyarı işaretlerinin listesi ve yerleri | m.9/1-c, Ek-4 |
| 11. Koordinasyon | Alt işveren ve yüklenicilerle ortak alan usulleri; koordinasyonun amacı ve uygulanması | m.8/2 |
| 12. Bakım, kontrol ve gözden geçirme | Ex ekipmanın muayene planı, periyodik kontroller, bakım sonrası uygunluk kontrolü | m.5/2, Ek-2 madde 2.5 |
| 13. Uyarı, tahliye ve acil durum | Sesli ve görsel uyarı, tahliye düzeni, güç kesintisi ve acil durdurma | Ek-2 madde 2.6, 2.7 ve 2.9 |
| 14. Patlama güvenliğinin kanıtı ve imzalar | Faaliyet öncesi güvenlik kanıtı, hazırlayanların ve işverenin imzası | Ek-2 madde 2.8 |
Madde 10/4 işverene esneklik tanır: patlama riskini de içeren risk değerlendirmesi, dokümanlar ve benzeri raporlar birlikte ele alınabilir. Bu, PKD'nin risk değerlendirmesinin bir bölümü olarak düzenlenebileceği anlamına gelir. Bölümlerin içeriği ise eksiksiz bulunmalıdır.
PKD 8 Adımda Nasıl Hazırlanır?
Sıra, yönetmeliğin 5. maddesindeki önlem önceliğini ve 6. maddedeki değerlendirme unsurlarını bir çalışma akışına çevirir. Her adımın çıktısı bir sonrakinin girdisidir.
1. Kapsamı ve ekibi belirleyin
Dokümanın kapsayacağı bina, bölüm ve prosesler yazılır. Ekip; iş güvenliği uzmanı, proses sorumlusu, elektrik ve bakım sorumlusundan oluşur. İşyerinde alt işveren varsa asıl işverenin koordinasyon rolü baştan tanımlanır (m.8/2).
2. Madde envanterini ve güvenlik verilerini çıkarın
İşyerindeki her parlayıcı ve yanıcı madde; miktarı, depolandığı ve işlendiği yerle listelenir. Parlama noktası, patlama sınırları, kendiliğinden tutuşma sıcaklığı ve buhar yoğunluğu maddenin güvenlik bilgi formundan alınır. Toz için tane boyutu ve patlama parametreleri gerekirse numune testinden gelir.
3. Salım kaynaklarını ve havalandırmayı belirleyin
Madde havaya nereden, ne sıklıkla ve ne kadar süreyle karışabilir? Dolum ağzı, flanş, pompa salmastrası, torbalama noktası ve filtre içi tipik salım kaynaklarıdır. Her kaynağın yanına mevcut havalandırma ve arıza hâlindeki durumu yazılır.
4. Bölgeleri sınıflandırın ve krokiye çizin
Salım derecesi ve havalandırma birlikte değerlendirilerek her alan için bölge sınıfı ve sınırı belirlenir (Ek-1). Gaz için IEC 60079-10-1, toz için IEC 60079-10-2 yöntemi yaygın olarak kullanılır. Sonuç işyerinin kendi yerleşim planı üzerinde çizilir. Ayrıntı: tehlikeli bölge sınıflandırması rehberi.
5. Tutuşturucu kaynakları tarayın
Her bölge için sıcak yüzey, açık alev, mekanik kıvılcım, elektrik arkı ve statik elektrik ayrı ayrı sorgulanır. Statik elektriği yönetmelik ayrıca anar (m.6/1-b, Ek-2 madde 2.3). EN 1127-1 standardı on üç tutuşturucu kaynak türünü sayar; tarama bu listeyle eksiksiz yapılabilir.
6. Ekipman uygunluğunu doğrulayın
Bölgedeki her elektrikli ve mekanik ekipmanın etiketi okunur ve envantere işlenir. Kategori bölgeyle eşleşmeli, gaz veya toz grubu ve sıcaklık sınıfı maddeyi karşılamalıdır (Ek-3). Etiket okuma için Ex-proof ekipman rehberine bakın.
7. Önlem planını öncelik sırasıyla yazın
Önce patlayıcı ortamın oluşması önlenir, mümkün değilse tutuşması önlenir, en son patlamanın zararlı etkileri azaltılır (m.5/1). Her önlemin sorumlusu, termini ve doğrulama yöntemi yazılır. Organizasyonel önlemler, yani eğitim, talimat ve çalışma izni, ayrı bir başlık olur (Ek-2 madde 1).
8. Güvenliği kanıtlayın, onaylayın ve dağıtın
Faaliyete başlamadan önce patlama yönünden güvenliğin sağlandığı ehil kişilerce kanıtlanır (Ek-2 madde 2.8). Doküman hazırlayanlar ve işveren tarafından imzalanır. İlgili bölümler saha sorumlularına, bakım ekibine ve alt işverenlere iletilir; bölge girişlerine Ek-4 işaretleri konur.
PKD Ne Zaman Güncellenir?
Yönetmelik sabit bir yenileme süresi koymaz. Doküman işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığında yeniden gözden geçirilip güncellenir (m.10/3). Alınan önlemler ayrıca düzenli aralıklarla ve önemli değişikliklerden sonra gözden geçirilir (m.5/2).
Sahada güncellemeyi tetikleyen tipik olaylar şunlardır:
- Yeni bir yanıcı madde kullanılmaya başlanması veya mevcut maddenin miktarının, konumunun değişmesi
- Yeni tank, hat, makine veya toz toplama sistemi eklenmesi
- Havalandırma sisteminin değiştirilmesi, kapasitesinin düşmesi veya devreden çıkması
- Yerleşim değişikliği: duvar, kapı, bölme veya depolama alanının yer değiştirmesi
- Bölgede ekipman değişimi, onarımı veya bölge dışından ekipman getirilmesi
- Patlama, yangın, ramak kala olayı veya ölçümde beklenmeyen gaz bulunması
- İşyerine yeni bir alt işveren veya yüklenicinin girmesi
Değişiklik olmasa da dokümanı risk değerlendirmesinin yenilenmesiyle birlikte gözden geçirmek iyi bir uygulamadır. İki belge aynı tarihte güncellenince birbiriyle çelişme ihtimali azalır.
PKD ile Risk Değerlendirmesi Nasıl İlişkilendirilir?
PKD, risk değerlendirmesinin patlayıcı ortam başlığını derinleştiren belgedir. Yönetmelik dokümanı, işverenin patlama riskini değerlendirme yükümlülüğünü yerine getirirken hazırlamasını ister (m.10/1). Değerlendirme de İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne uygun yapılır (m.6/1).
İki belgenin birbirine referans vermesi gerekir. Risk değerlendirmesinde "patlayıcı ortam" satırı varsa, satır PKD'deki bölge ve önlem numaralarına işaret eder. PKD'de tanımlanan bir bölge risk değerlendirmesinde hiç geçmiyorsa, belgelerden biri güncel değildir.
Patlama riskinin puanlanmasında işyerinin kullandığı yöntem korunur. Fine-Kinney veya 5x5 matris kullanılabilir. Puan, bölge sınıfının yerine geçmez; bölge sınıfı ekipman seçimini, puan önlem önceliğini belirler.
PKD Hazırlarken Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
- Masa başında sınıflandırma: Saha keşfi yapılmadan, başka bir işyerinin krokisi uyarlanarak bölge çizilir. Denetimde ilk karşılaştırılan şey kroki ile sahadır.
- Gerekçesiz bölge sınıfı: Tablo doldurulur ama salım derecesi ve havalandırma yazılmaz. Bu durumda bölge sınırı hesaplanmamış, tahmin edilmiştir.
- Genel tablodan madde verisi: Parlama noktası ve tutuşma sıcaklığı internetteki bir listeden alınır. Doğru kaynak, kullanılan ürünün güvenlik bilgi formudur.
- Marka ve modelle yetinen ekipman listesi: Etiket okunmadığı için kategori, grup ve sıcaklık sınıfı bilinmez. Liste uygunluğu değil, varlığı gösterir.
- Toz katmanının unutulması: Ek-1'in notu, tabaka ve yığın hâlindeki tozu ayrı bir kaynak sayar. Yalnız toz bulutunu değerlendiren doküman eksiktir.
- Bitişik alanların dışarıda kalması: Bölgeye açılan veya açılabilen yerler de değerlendirmeye girer (m.6/2). Kapı ile ayrılan komşu oda çoğu zaman atlanır.
- Koordinasyon bölümünün boş kalması: Alt işveren çalışan işyerinde asıl işverenin usul ve tedbirleri yazması gerekir (m.8/2). Başlık konup içi doldurulmazsa bakım ekipleri kuralsız kalır.
- İmzasız ve tarihsiz doküman: Hazırlayanı ve onaylayanı belli olmayan doküman sahipsizdir. Revizyon tablosu yoksa hangi değişikliğin işlendiği bilinmez.
Hazır bir dokümanı kontrol etmek için PKD okuyan uzmanın kontrol listesine, sahada uygulamayı denetlemek için patlayıcı ortam kontrol listesine bakın.
PKD Word Şablonu Nereden İndirilir?
Aşağıdaki şablon, yukarıdaki 15 bölümlük iskeleti boş tablolar hâlinde verir. Her bölümün başında yönetmelikteki dayanağı yazar. Madde envanteri, salım kaynağı, bölge sınıflandırma, ekipman uygunluğu ve önlem planı tabloları hazırdır. Son sayfada akaryakıt istasyonu için doldurulmuş örnek satırlar bulunur.
PKD şablonunu indir (.docx) Tüm şablonlar →
Şablonu doldurmak teknik keşfin yerine geçmez. Bölge sınırları ve ekipman uygunluğu işyerinin kendi verisiyle belirlenir. Puanlanmış örnek için akaryakıt istasyonu risk değerlendirmesi örneğine bakın.
Patlamadan korunma dokümanı hazırlama hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Patlamadan korunma dokümanını kim hazırlayabilir?
Yükümlülük işverendedir (m.10/1). Yönetmelik hazırlayan için ayrı bir meslek, sınıf veya yetki belgesi şartı koymaz. Tek kişisel ölçüt Ek-2 madde 2.8'dedir: faaliyete başlamadan önce patlama yönünden güvenlik, patlamadan korunma konusunda eğitim almış ve/veya deneyimli ehil kişilerce kanıtlanır. Uygulamada iş güvenliği uzmanı, proses ve elektrik mühendisleriyle birlikte hazırlar.
PKD hazırlamak için belge veya sertifika zorunlu mu?
Hayır. 6 Ekim 2026 itibarıyla yönetmelikte PKD hazırlayana ilişkin bir yetki belgesi şartı yoktur. IECEx personel yetkinlik programındaki alan sınıflandırması birimi (Ex 002) gibi belgeler yasal şart değildir; hazırlayanın yetkinliğini gösteren yararlı bir göstergedir.
PKD ne zaman hazırlanır, ne zaman güncellenir?
İşin başlamasından önce hazırlanır. İşyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığında yeniden gözden geçirilip güncellenir (m.10/3). Yönetmelik sabit bir yenileme süresi koymaz; dokümanı risk değerlendirmesinin yenilenmesiyle birlikte gözden geçirmek iyi uygulamadır.
PKD'de hangi bölümler bulunmalı?
Madde 10/2 altı hususu yazılı ister: patlama riskinin değerlendirmesi, alınacak önlemler, Ek-1'e göre sınıflandırılmış yerler, Ek-2 ve Ek-3'ün uygulanacağı yerler, ekipmanın tasarım, işletme, kontrol ve bakımının güvenliği ile İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne uygunluk. Alt işveren varsa koordinasyon usulü de eklenir (m.8/2).
PKD risk değerlendirmesinin yerine geçer mi?
Hayır, onu derinleştirir. Doküman, işverenin patlama riskini değerlendirme yükümlülüğünü yerine getirirken hazırlanır (m.10/1). İşveren iki belgeyi birlikte ele alabilir (m.10/4), ama PKD'nin bütün hususları eksiksiz yer almalıdır.
PKD şablonu nereden indirilir?
Bu sayfadaki Word PKD şablonu 15 bölümü boş tablolar hâlinde ve yönetmelik dayanaklarıyla verir; son sayfada akaryakıt istasyonu örnek satırları bulunur. Tüm dosyalar şablonlar sayfasındadır. Şablon teknik keşfin yerine geçmez.
PKD'deki Önlemleri Sahada İzleyin
Doküman yazıldığı gün doğrudur; sahada zamanla bozulan şey önlemlerdir. FirstİSG uygulamasında Ex bölgesindeki bulguları fotoğraftan saha raporuna dönüştürür, her eksikliği sorumlu ve terminle DÖF olarak açarsınız. Ölçüm ve kontrol tarihleri ajandada hatırlatılır.
PKD'deki önlemleri sahada izleyin
FirstİSG uygulamasında Ex bölgesindeki bulguları fotoğraftan saha raporuna dönüştürür, her eksikliği sorumlu ve terminle DÖF olarak açarsınız.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın