Biyolojik Riskler: Sektörler, Tespit Halinde Yapılacaklar, Meslek Hastalıkları ve Korunma
Biyolojik risk hangi işlerde çıkar, risk değerlendirmesinde tespit edilince işveren ve uzman ne yapar, hangi hastalıklara yol açar ve çalışan nasıl korunur?
Biyolojik Risk Nedir, Biyolojik Etken Ne Demek?
Biyolojik risk, çalışanın işi sırasında bir biyolojik etkenle karşılaşması ve bundan zarar görme olasılığıdır. Yönetmelik biyolojik etkeni, herhangi bir enfeksiyona, alerjiye veya zehirlenmeye neden olabilen mikroorganizmalar, hücre kültürleri ve insan endoparazitleri olarak tanımlar. Genetik olarak değiştirilmiş olanlar da tanıma dâhildir (m.4/1-b).
Tanımın üç sonucu vardır. Biyolojik risk yalnız bulaşıcı hastalık demek değildir; alerji ve toksin etkisi de kapsamdadır. Etkenin gözle görülmemesi riski ortadan kaldırmaz. Etkenle doğrudan çalışılmayan işler de kapsama girebilir.
| Bulaş yolu | Nasıl olur | Tipik iş |
|---|---|---|
| Kan ve vücut sıvısı | İğne batması, kesici alet yaralanması, göze veya ağza sıçrama | Hasta bakımı, kan alma, tıbbi atık toplama, diş tedavisi |
| Solunum | Damlacık, aerosol veya etken taşıyan tozun solunması | Hasta muayenesi, hayvan barınağı, kompost ve atık işleme, küflü malzeme |
| Deri ve mukoza teması | Bütünlüğü bozulmuş deriden veya mukozadan giriş | Hayvan kesimi, deri ve yün işleme, kanalizasyon ve arıtma |
| Sindirim | Kirli elle yeme, içme; bulaşık yüzeyden ağıza taşınma | Atıksu, gıda hammaddesi, çiğ süt ve et işleme |
| Vektör ve hayvan | Kene, sivrisinek tutması; ısırık ve tırmalama | Tarım, hayvancılık, ormancılık, veterinerlik |
Biyolojik etkenleri gürültü, toz veya kimyasaldan ayıran önemli bir fark vardır. Yönetmelikte biyolojik etkenler için sayısal bir maruziyet sınır değeri yer almaz. Değerlendirme, maruziyetin türü, düzeyi ve süresi belirlenerek yapılır (m.6/1). Bu yüzden karar bir ölçüm sonucuna değil, etkenin risk grubuna ve işin yapılış biçimine dayanır.
Bu sayfa saha uygulamasını anlatır. Yönetmeliğin madde madde özeti için biyolojik etkenler yönetmeliği özetine bakın.
Biyolojik Etkenlere Maruziyet Yönetmeliği Neyi Düzenler?
Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik (RG: 15.06.2013, S: 28678), biyolojik etken kaynaklı sağlık ve güvenlik risklerine karşı asgari hükümleri belirler. Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki işyerlerinde uygulanır ve 2004 tarihli aynı adlı yönetmeliğin yerini almıştır (m.19).
Kapsam iki iş türünü içerir (m.2/1). Birincisi, çalışanın yaptığı iş nedeniyle biyolojik etkene maruz kaldığı veya kalabileceği işlerdir. İkincisi, etkenle doğrudan çalışılmayan ama maruziyete neden olabilecek, Ek-I'de sayılan işlerdir.
Dört risk grubu
Etkenler enfeksiyon risk düzeyine göre dört grupta sınıflandırılır (m.5). Hangi etkenin hangi grupta olduğu Ek-III listesinde yazar. Aşağıdaki örnekler bu listeden alınmıştır.
| Grup | Yönetmelikteki tanım | Ek-III'ten örnek |
|---|---|---|
| Grup 1 | İnsanda hastalığa yol açma ihtimali bulunmayan etkenler | Ek-III'te listelenmez |
| Grup 2 | İnsanda hastalığa neden olabilen, çalışana zarar verebilecek, topluma yayılma olasılığı olmayan, genellikle etkili korunma veya tedavisi bulunan etkenler | Tetanoz etkeni, Leptospira, Legionella, Salmonella, hepatit A virüsü |
| Grup 3 | İnsanda ağır hastalığa neden olan, çalışan için ciddi tehlike oluşturan, topluma yayılma riski bulunabilen, genellikle etkili korunma veya tedavisi olan etkenler | Tüberküloz basili, Brucella türleri, şarbon basili, hepatit B ve hepatit C virüsleri |
| Grup 4 | İnsanda ağır hastalığa neden olan, ciddi tehlike oluşturan, topluma yayılma riski yüksek, etkili korunma ve tedavi yöntemi bulunmayan etkenler | Kırım-Kongo kanamalı ateşi virüsü, Ebola virüsü, Lassa virüsü |
Listeyle ilgili iki kural sahada sık atlanır. Bir etkenin listede yer almaması, o etkenin Grup 1 olduğu anlamına gelmez (Ek-III, açıklama 3). Sınıflandırma sağlıklı çalışana göre yapılmıştır; gebelik, ilaç kullanımı veya mevcut hastalık gibi durumlardaki ek risk, risk değerlendirmesinde ayrıca ele alınır (Ek-III, açıklama 2).
Etken Grup 1 ise yönetmeliğin 9, 15 ve 18. maddeleri uygulanmaz. Bu durumda genel mesleki güvenlik ve hijyen ilkelerine uyulur (m.2/2, Ek-VI). Diğer yükümlülükler Grup 1 için de geçerlidir.
Biyolojik Riskler Hangi Sektörlerde Bulunur?
Yönetmelik, etkenle doğrudan çalışılmasa da maruziyetin olabileceği işleri Ek-I'de yedi başlıkta sayar:
- Gıda üretilen fabrikalarda çalışma
- Tarımda çalışma
- Hayvanlarla veya hayvan kaynaklı ürünlerle çalışma
- Sağlık hizmetlerinin verildiği yerlerde, karantina dâhil morglarda çalışma
- Mikrobiyolojik teşhis laboratuvarları dışındaki klinik, veterinerlik ve teşhis laboratuvarlarında çalışma
- Atıkları yok eden fabrikalarda çalışma
- Kanalizasyon ve arıtma tesislerinde çalışma
Listenin adı "bazı işler listesi"dir, yani sınırlayıcı değildir. Aşağıdaki tablo Ek-I başlıklarını sahadaki görevlere çevirir ve listede olmayan ama biyolojik temas içeren işleri de ekler.
| Sektör veya iş | Maruziyetin kaynağı | Öne çıkan etken veya hastalık | İlgili sayfa |
|---|---|---|---|
| Hastane ve sağlık kuruluşu | Kan ve vücut sıvısı, kesici delici alet, solunum yolu teması, tıbbi atık | Hepatit B, hepatit C, HIV, tüberküloz | Sağlık sektörü, hastane örneği |
| Aile sağlığı merkezi ve diş kliniği | Enjeksiyon, aşı uygulaması, aerosol oluşturan işlemler | Kan yoluyla bulaşan virüsler, solunum yolu enfeksiyonları | ASM örneği, diş kliniği örneği |
| Hayvancılık, mezbaha, veterinerlik | Hayvan, karkas, doğum atığı, çiğ süt, kene | Bruselloz, şarbon, Q ateşi, kist hidatik, Kırım-Kongo kanamalı ateşi | Tarım sektörü |
| Tarım ve bahçe işleri | Toprak, gübre, küflü saman ve tahıl tozu, kene ve kemirgen | Tetanoz, leptospiroz, küf sporlarına bağlı solunum yakınmaları | Tarım sektörü |
| Gıda üretimi ve toplu yemek | Çiğ et, süt, yumurta; organik toz; soğutma ve yıkama suyu | Salmonella, Listeria, bruselloz, un ve küf kaynaklı alerji | Gıda sektörü, yemekhane örneği |
| Kanalizasyon ve atıksu arıtma | Atıksu, çamur, aerosol, kemirgen idrarı | Leptospiroz, hepatit A, bağırsak enfeksiyonları, tetanoz | Kapalı alanda çalışma |
| Katı atık, geri dönüşüm, temizlik | Atık içindeki iğne ve kesici, organik atık, küf | Kan yoluyla bulaşan virüsler, tetanoz, küf sporları | KKD seçim rehberi |
| Laboratuvar ve biyoteknoloji | Kültür, numune, deney hayvanı | Çalışılan etkene göre değişir; koruma düzeyi risk grubuna bağlanır | Yönetmelik özeti |
| Otel, spa ve büyük binalar | Sıcak su sistemi, soğutma kulesi, duş ve havuz aerosolü; çamaşırhane | Lejyoner hastalığı | Otel ve turizm, otel örneği |
| Berber, kuaför, güzellik salonu | Ustura, makas, manikür aleti; deri ve saçlı deri teması | Kan yoluyla bulaşan virüsler, mantar enfeksiyonları | Berber ve kuaför örneği |
Kapsam kararında belirleyici olan sektörün adı değil, görevin fiilen biyolojik temas içerip içermediğidir. Bir fabrikanın revirinde çalışan hemşire ile aynı fabrikanın arıtma tesisi operatörü, üretim hattındaki çalışandan farklı değerlendirilir. Tablo bir planlama aracıdır; bağlayıcı olan işyerinin kendi risk değerlendirmesidir.
Biyolojik Risk Tespit Edildiğinde Ne Yapılır?
Risk değerlendirmesinde biyolojik maruziyet saptandığında izlenecek sıra yönetmelikte yazılıdır. Aşağıdaki adımlar madde sırasını saha akışına çevirir.
- Maruziyeti görev bazında tanımlayın. Kim, hangi işlemde, hangi yolla ve ne sıklıkta maruz kalıyor, kayda geçer. Maruziyetin türü, düzeyi ve süresi belirlenir (m.6/1).
- Etkeni ve risk grubunu belirleyin. Olası etkenler Ek-III listesiyle eşleştirilir. Birden fazla grup söz konusuysa değerlendirme, zararlı etkenlerin tümünün oluşturduğu tehlikeye göre yapılır (m.6/2).
- Özel koruma gereken çalışanları belirleyin. Gebe, emziren, bağışıklığı baskılanmış veya kronik hastalığı olan çalışanlar ayrıca değerlendirilir (m.16/2).
- İkameyi değerlendirin. İşin özelliği izin veriyorsa zararlı etken kullanılmaz veya daha az tehlikeli olanla değiştirilir (m.7).
- Maruziyeti önleyin, önlenemiyorsa en aza indirin. Maruz kalan çalışan sayısı azaltılır, etkenin ortama yayılması teknik önlemle sınırlanır, toplu koruma kişisel korunmadan önce gelir (m.8/1-b).
- Hijyen düzenini kurun. Riskli alanda yeme içme engellenir, yıkanma imkânı ve koruyucu giysi sağlanır, kirli giysi diğerlerinden ayrı tutulur (m.10).
- Kaza planı ve yazılı talimat hazırlayın. Biyolojik etken içeren kazalar için plan yapılır; ciddi kaza ve Grup 4 çalışmaları için yazılı talimat sağlanır (m.8/1-b-6, m.12/1).
- Çalışanı işe başlamadan önce eğitin. Sağlık riskleri, önlemler, hijyen, koruyucu donanım ve olay anında yapılacaklar anlatılır (m.11).
- Sağlık gözetimini ve aşıyı planlayın. Çalışan işe başlamadan önce ve düzenli aralıklarla sağlık gözetimine alınır; bağışık olmayanlara gerektiğinde aşı yapılır (m.16/1, m.16/3).
- Listeyi ve kayıtları tutun, bildirimi yapın. Grup 3 ve 4 etkenlere maruz kalanların listesi tutulur; etken ilk kez kullanılacaksa ön bildirim yapılır (m.13, m.15).
İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi tespit ve önerilerini işverene yazılı bildirir. Defter kaydı için tespit ve öneri defteri rehberine, değerlendirmenin genel akışı için risk değerlendirmesi rehberine bakın. Değerlendirme, maruziyet koşullarını etkileyebilecek her değişiklikte yenilenir (m.6/3).
Bildirim ve kayıt yükümlülükleri
| Yükümlülük | Ne zaman | Süre veya muhatap | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Ön bildirim | Grup 2, 3 veya 4 etkenin ilk kez kullanımında | İşin başlamasından en az 30 gün önce, çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne | m.15/1, m.15/2 |
| Bildirimin yenilenmesi | Proses veya işlemde sağlık ve güvenliği önemli ölçüde etkileyen büyük değişiklikte | Bildirim yeniden yapılır | m.15/4 |
| Kaza veya olay bildirimi | Etkenin ortama yayılmasına ve ciddi enfeksiyona yol açabilecek kaza veya olayda | Derhal; ilgili bakanlıklara ve çalışanlara | m.9/2, m.12/3 |
| Maruz kalan çalışan listesi | Grup 3 veya Grup 4 etkene maruziyette | Maruziyet sona erdikten sonra en az 15 yıl; sayılan özel durumlarda en az 40 yıl | m.13/1, m.13/2 |
| Kişisel tıbbi kayıtlar | Sağlık gözetimi yapılan her durumda | Maruziyetin son bulmasından sonra en az 15 yıl; özel durumlarda 40 yıl | m.16/5 |
| Hastalık ve ölüm bildirimi | Mesleki maruziyet sonucu meydana gelen her hastalık veya ölümde | Bakanlığa bildirilir | m.16/10 |
| Faaliyetin sona ermesi | İşletme kapandığında | Liste ve tıbbi kayıtlar çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne verilir | m.9/3 |
40 yıllık saklama, yönetmelikte sayılan beş durumda uygulanır (m.13/2):
- Kalıcı veya gizli enfeksiyona neden olduğu bilinen etkenler
- Yıllar sonra hastalık ortaya çıkana kadar teşhis edilemeyen enfeksiyonlar
- Hastalık gelişmeden önce uzun kuluçka dönemi olan enfeksiyonlar
- Tedaviye rağmen uzun süre tekrarlayan hastalıklar
- Uzun süreli ciddi hasar bırakabilen enfeksiyonlar
Ek-III listesinde bu etkenler "D" harfiyle işaretlidir; hepatit B ve hepatit C virüsleri bunlar arasındadır.
Maruziyet olayı yaşandığında: iğne batması, kesik, sıçrama
Çalışan, biyolojik etken içeren her kaza veya olayı iş güvenliği uzmanına, işyeri hekimine veya işverene derhal bildirir (m.12/2). Olay küçük görünse de kayda geçer, çünkü enfeksiyon belirtisi haftalar veya aylar sonra çıkabilir.
- İlk müdahale yapılır. İşyerinin yazılı talimatındaki ilk müdahale uygulanır ve çalışan gecikmeden işyeri hekimine yönlendirilir.
- Olay tarif edilir. Ne ile, hangi işlemde, hangi bölgeden yaralanıldığı ve varsa kaynağın kim veya ne olduğu yazılır.
- Hekim değerlendirir. Bağışıklık durumu, gerekli tetkikler, koruyucu tedavi ve izlem takvimi hekimin kararıdır.
- Benzer maruziyeti olanlar gözden geçirilir. Maruziyete bağlı enfeksiyon saptanırsa, benzer biçimde maruz kalmış diğer çalışanlar da sağlık gözetimine alınır (m.16/4).
- Risk yeniden değerlendirilir. Olayın nedeni bulunur, önlem düzeltici faaliyete bağlanır (m.16/4).
Olayın iş kazası olarak bildirimi ayrı bir yükümlülüktür; süreler için iş kazası bildirimi rehberine, düzeltici faaliyet kaydı için DÖF örneklerine bakın.
Biyolojik Risklere Bağlı Meslek Hastalıkları Nelerdir?
Biyolojik etkenler üç tür sağlık etkisine yol açar: enfeksiyon, alerji ve toksin etkisi. Meslek hastalıkları listesinde enfeksiyonlar "D Grubu: Mesleki bulaşıcı hastalıklar" başlığında yer alır. Deri hastalıkları B, solunum sistemi hastalıkları C grubundadır (Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği m.18).
| Hastalık | Etken ve Ek-III grubu | Başlıca bulaş yolu | Riskli işler |
|---|---|---|---|
| Hepatit B | Hepatit B virüsü, Grup 3; etkili aşısı var (V), uzun saklama (D) | Kan ve vücut sıvısı, kesici delici yaralanma | Sağlık hizmeti, tıbbi atık, laboratuvar, diş kliniği |
| Hepatit C | Hepatit C virüsü, Grup 3; uzun saklama (D) | Kan ve vücut sıvısı | Sağlık hizmeti, tıbbi atık, laboratuvar |
| Tüberküloz | Mycobacterium tuberculosis, Grup 3; aşısı var (V) | Solunum | Göğüs hastalıkları servisi, laboratuvar, bakım hizmetleri |
| Bruselloz | Brucella türleri, Grup 3 | Hayvan ve doğum atığı teması, çiğ süt, aerosol | Hayvancılık, mezbaha, veterinerlik, süt işleme |
| Şarbon | Bacillus anthracis, Grup 3 | Deri teması, spor solunması | Hayvancılık, kesim, deri ve yün işleme |
| Kırım-Kongo kanamalı ateşi | Nairovirüs, Grup 4 | Kene tutması, enfekte hayvan veya hasta kanı | Tarım, hayvancılık, kesim, sağlık hizmeti |
| Q ateşi | Coxiella burnetii, Grup 3 | Etken taşıyan tozun solunması | Küçükbaş hayvancılık, mezbaha, yün işleme |
| Leptospiroz | Leptospira interrogans, Grup 2 | Kemirgen idrarıyla kirlenmiş su, deri ve mukoza | Kanalizasyon, arıtma, çeltik tarımı, madencilik |
| Tetanoz | Clostridium tetani, Grup 2; toksin üretir (T), aşısı var (V) | Toprak veya paslı cisimle kirlenmiş yara | Tarım, inşaat, atık toplama, bahçe işleri |
| Lejyoner hastalığı | Legionella pneumophila, Grup 2 | Su aerosolünün solunması | Soğutma kulesi bakımı, sıcak su sistemi, spa ve havuz |
| Kist hidatik | Echinococcus granulosus, Grup 3 | Sindirim; köpek dışkısıyla bulaşmış el ve yüzey | Hayvancılık, çobanlık, kesim |
| Küf sporuna bağlı solunum ve alerji tabloları | Aspergillus fumigatus, Grup 2; alerjik etki (A) | Spor ve organik tozun solunması | Kompost, saman ve tahıl depolama, atık ayırma |
Gruplar ve harf işaretleri yönetmeliğin Ek-III listesinden alınmıştır. Tablo bir tanı aracı değildir; belirtilerin başka nedenleri olabilir ve tanıyı hekim koyar. Etkene maruz kalan çalışanda ateş, uzun süren öksürük, sarılık veya geçmeyen yorgunluk başlarsa periyodik muayene beklenmez.
Biyolojik kaynaklı hastalıkların ortak özelliği gecikmedir. Hepatit B ve hepatit C yıllarca belirti vermeden ilerleyebilir. Bu yüzden maruziyet kaydı olmayan bir işyerinde hastalık ile iş arasındaki bağ sonradan kurulamaz.
Meslek hastalığı şüphesinde bildirim yükümlülüğü işler; akış için meslek hastalığı bildirimi rehberine bakın. Muayene düzeni için periyodik sağlık muayenesi rehberi ve sağlık gözetimi özeti yol gösterir.
Biyolojik Risklerden Korunma Yolları Nelerdir?
Korunma sırası yönetmelikte bellidir. Önce ikame, sonra maruziyetin önlenmesi, önlenemiyorsa en aza indirilmesi gelir. Kişisel korunma, maruziyetin başka yollarla önlenemediği durumlar içindir (m.7, m.8).
| Kademe | Biyolojik risk örneği | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Kaçınma ve ikame | Güvenlikli iğne ve kapalı kan alma sistemi, tek kullanımlık alet, daha az tehlikeli suşla çalışma | Yeni yöntemin kendi riski ve kullanıcı eğitimi ayrıca değerlendirilir |
| Maruz kalan sayısını azaltma | Riskli alana yalnız görevli çalışanın girmesi, işin belirli ekiple yapılması | Giriş yetkisi yazılı olmalı, ziyaretçi ve taşeron dâhil edilmelidir |
| Teknik önlem ve toplu koruma | Biyogüvenlik kabini, kapalı sistem, lokal emiş, negatif basınçlı oda, delinmeye dayanıklı atık kabı | Filtre ve kabin bakımı takvime bağlanır; atık kabı kullanım noktasında durur |
| Hijyen | El yıkama ve antiseptik, göz yıkama, duş, iş giysisi ile günlük giysinin ayrılması | Kirli giysi eve götürülmez; temizliğini işveren sağlar (m.10/2) |
| İşaretleme ve talimat | Biyolojik tehlike işareti, yazılı çalışma ve kaza talimatı | İşaret Ek-II'de tanımlıdır; talimat görünür yere asılır |
| Atık ve taşıma | Güvenli ve özel kaplarla toplama, depolama, işyerinden uzaklaştırma | Dolan kap sıkıştırılmaz, elle boşaltılmaz |
| Aşı ve sağlık gözetimi | Etkili aşısı olan etkenlerde aşılama, işe giriş ve periyodik muayene | Bedel çalışana yüklenmez; her çalışan için aşılama belgesi düzenlenir (Ek-VII) |
| Kişisel koruyucu donanım | Eldiven, sıvı geçirmez önlük, göz ve yüz koruyucu, uygun solunum koruyucu | Koruyucu her kullanımdan sonra kontrol edilir ve temizlenir (m.10/1-ç) |
Hijyen ve kişisel korunma önlemlerinin maliyeti çalışana yansıtılmaz (m.10/3). Toplu korumanın önceliği için toplu koruma uygulamalarına, donanım seçimi için KKD seçim rehberine ve KKD kullanım yönetmeliği özetine bakın.
Aşı uygulamasında dört kural
Yönetmeliğin Ek-VII kılavuzu aşı uygulamasını dört cümleyle düzenler:
- Biyolojik etkene maruz kalanlar, etkene karşı etkili bir aşı varsa aşılanır.
- Çalışan, aşılanmanın ve aşılanmamanın yararları ve sakıncaları hakkında bilgilendirilir.
- Aşılama bedeli çalışana yüklenmez.
- İstendiğinde yetkililere gösterilmek üzere her çalışan için aşılama belgesi düzenlenir.
Hangi aşının kime yapılacağına işyeri hekimi, risk değerlendirmesine ve çalışanın bağışıklık durumuna göre karar verir. Ek-III listesinde etkili aşısı bulunan etkenler "V" harfiyle işaretlidir.
Laboratuvar ve endüstriyel işlemlerde koruma düzeyi
Etkenle doğrudan çalışılan yerlerde fiziksel koruma düzeyi risk grubuna bağlanır. Grup 2 etkenle çalışma en az 2, Grup 3 en az 3, Grup 4 en az 4 koruma düzeyindeki alanda yürütülür (m.18/1-b). Düzeylerin önlemleri Ek-V'te, endüstriyel işlemlerin önlemleri Ek-VI'da yazılıdır.
Etken içerip içermediği belirsiz maddelerle yapılan laboratuvar çalışmasında en az 2 düzeyindeki önlemler uygulanır (m.18/1-c). Ciddi sağlık riski oluşturabilecek ama kesin değerlendirilemeyen etkenlerde en az 3 düzeyi esas alınır (m.18/3).
Özel koruma gereken çalışanlar
Ek-III sınıflandırması sağlıklı çalışana göredir. Gebe ve emziren çalışanlar, bağışıklığı baskılanmış veya kronik hastalığı olanlar için aynı etken daha ağır sonuç doğurabilir. Bu çalışanlar risk değerlendirmesinde ayrıca tanımlanır (m.16/2). Ayrıntı için gebe ve emziren çalışan rehberine bakın.
Örnek Senaryo: Süt Sığırcılığı İşletmesinde Bruselloz Şüphesi
Aşağıdaki işletme ve olaylar yöntemi göstermek için kurgulanmış bir örnektir. Gerçek bir işyerinde karar, o işyerinin kendi risk değerlendirmesine ve işyeri hekiminin görüşüne dayanır.
Tespit. Sağım, buzağılama ve süt tankı temizliği yapılan bir işletmede uzman, saha turunda doğum atıklarının eldivensiz toplandığını görür. Çalışanlar iş giysisiyle yemekhaneye girmektedir. Risk değerlendirmesinde biyolojik etken satırı yoktur.
Değerlendirme. Uzman görevleri ayırır: sağım, doğuma yardım, gübre temizliği ve süt tankı bakımı. Olası etkenleri Ek-III ile eşleştirir. Brucella türleri Grup 3, Leptospira ve tetanoz etkeni Grup 2'dir. Değerlendirme en yüksek tehlikeye göre kurulur.
Önlem. Doğum atığı için kapalı kap ve uzun kollu eldiven kullanımı talimata yazılır. El yıkama noktası sağımhane çıkışına eklenir. İş giysisi için ayrı dolap ve işyerinde yıkama düzeni kurulur. Çalışanlar işe devam etmeden önce eğitilir.
Sağlık gözetimi ve kayıt. İşyeri hekimi çalışanların muayene içeriğini gözden geçirir ve tetanoz bağışıklığını sorgular. Grup 3 etkene maruz kalan çalışanların listesi açılır; görev, etken ve tarih yazılır.
Olay. İki ay sonra bir çalışan uzun süren ateş ve eklem ağrısıyla hekime başvurur. Hekim çalışanı ileri tetkik için yönlendirir. Aynı görevi yapan diğer çalışanlar da sağlık gözetimine alınır ve risk yeniden değerlendirilir (m.16/4).
Kapanış. Bulgular sorumlu ve terminle DÖF kaydına bağlanır. Hayvan sağlığı taramalarının sonucu, işletmenin veteriner hekiminden alınarak değerlendirmeye eklenir.
Biyolojik Risk Yönetiminde Sık Yapılan Hatalar
| Hata | Sonucu | Doğrusu |
|---|---|---|
| Yalnız hastane ve laboratuvarı kapsam saymak | Arıtma, atık, gıda ve hayvancılık görevleri değerlendirme dışı kalır | Ek-I listesi ve fiili temas esas alınır |
| Listede olmayan etkeni zararsız saymak | Yeni veya listelenmemiş etken için önlem alınmaz | Listede yer almamak Grup 1 anlamına gelmez (Ek-III, açıklama 3) |
| Doğrudan eldiven ve maske dağıtmak | Kaynak aynı kalır, koruma çalışanın dikkatine bağlanır | İkame, teknik önlem ve toplu koruma önce değerlendirilir |
| İğne batmasını kayda geçirmemek | İzlem yapılmaz, hastalık ile iş arasındaki bağ kurulamaz | Her olay derhal bildirilir ve kaydedilir (m.12/2, m.13/1) |
| Aşı teklifini belgelememek | Denetimde aşının önerildiği kanıtlanamaz | Bilgilendirme ve aşılama belgesi çalışan dosyasında tutulur (Ek-VII) |
| Kayıtları çalışan ayrılınca imha etmek | Saklama süresi ihlal edilir | Süre maruziyetin sona ermesinden başlar: en az 15, özel durumlarda 40 yıl |
| İş giysisini eve göndermek | Etken işyeri dışına taşınır | Kirli giysi işyerinde ayrı tutulur, temizliğini işveren sağlar (m.10/2) |
Bu sayfa bilgilendirme amaçlı bir uygulama rehberidir ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Bağlayıcı çerçeve yürürlükteki yönetmelik metnidir; tanı, aşı ve tedavi kararını hekim verir.
Biyolojik riskler, meslek hastalıkları ve korunma hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Biyolojik risk nedir?
Biyolojik risk, çalışanın işi sırasında bir biyolojik etkenle karşılaşması ve bundan zarar görme olasılığıdır. Yönetmelik biyolojik etkeni, enfeksiyona, alerjiye veya zehirlenmeye neden olabilen mikroorganizmalar, hücre kültürleri ve insan endoparazitleri olarak tanımlar (m.4/1-b). Bulaş kan ve vücut sıvısı, solunum, deri teması, sindirim veya kene gibi vektörlerle olabilir.
Biyolojik risk etmenleri nelerdir?
Biyolojik risk etmenleri dört ana başlıkta toplanır: bakteriler (tüberküloz basili, Brucella, tetanoz etkeni), virüsler (hepatit B, hepatit C, Kırım-Kongo kanamalı ateşi virüsü), mantarlar (Aspergillus, Candida) ve parazitler (Echinococcus, Toxoplasma). Yönetmeliğin Ek-III listesi her etkenin risk grubunu, alerjik veya toksik etkisini ve etkili aşısının bulunup bulunmadığını gösterir.
Biyolojik riskler hangi sektörlerde görülür?
Yönetmeliğin Ek-I listesi yedi iş sayar: gıda üretimi, tarım, hayvanlarla veya hayvan kaynaklı ürünlerle çalışma, sağlık hizmetleri ve morglar, klinik ve veterinerlik laboratuvarları, atık yok etme tesisleri, kanalizasyon ve arıtma tesisleri. Liste sınırlayıcı değildir. Temizlik, otel ve kuaför gibi işlerde de fiili temas varsa risk değerlendirmesine girer.
Biyolojik etkenler kaç risk grubuna ayrılır?
Dört gruba ayrılır (m.5). Grup 1 insanda hastalığa yol açma ihtimali bulunmayan etkenlerdir. Grup 2 hastalığa neden olabilen ama genellikle etkili korunma veya tedavisi bulunan etkenlerdir. Grup 3 ağır hastalığa neden olan ve topluma yayılma riski bulunabilen etkenlerdir. Grup 4 yayılma riski yüksek olan, etkili korunma ve tedavi yöntemi bulunmayan etkenlerdir. Ayrıntı yönetmelik özetindedir.
Biyolojik risk tespit edildiğinde işveren ne yapar?
Önce maruziyetin türü, düzeyi ve süresi belirlenir (m.6/1). Ardından sıra ikamededir (m.7). İkame mümkün değilse maruziyet önlenir veya en aza indirilir: maruz kalan sayısı azaltılır, teknik önlem ve toplu koruma uygulanır, hijyen düzeni kurulur (m.8, m.10). Çalışan işe başlamadan önce eğitilir (m.11), sağlık gözetimine alınır ve gerektiğinde aşılanır (m.16).
Biyolojik etkenler için maruziyet sınır değeri var mı?
Yönetmelikte biyolojik etkenler için sayısal bir maruziyet sınır değeri yer almaz. Değerlendirme, maruziyetin türü, düzeyi ve süresi belirlenerek ve etkenin risk grubu dikkate alınarak yapılır (m.6). Gerektiğinde, etkenin muhafaza edildiği ortam dışında bulunup bulunmadığını belirlemek için ölçüm yapılır (m.8/1-b-7). Karar ölçüm sonucuna değil, etkenin grubuna ve işin yapılış biçimine dayanır.
Biyolojik risklere bağlı meslek hastalıkları nelerdir?
Meslek hastalıkları listesinde enfeksiyonlar "D Grubu: Mesleki bulaşıcı hastalıklar" başlığındadır. Sahada öne çıkanlar sağlık çalışanlarında hepatit B, hepatit C ve tüberküloz; hayvancılıkta bruselloz, şarbon ve Q ateşi; arıtma ve kanalizasyonda leptospirozdur. Biyolojik etkenler enfeksiyon dışında alerji ve toksin etkisine de yol açabilir. Tanıyı hekim koyar; şüphede bildirim akışı işler.
Biyolojik risklerden korunma yolları nelerdir?
Sıra yönetmelikte bellidir: ikame, maruz kalan çalışan sayısını azaltma, teknik önlem ve toplu koruma, hijyen, işaretleme, güvenli atık yönetimi, aşı ve sağlık gözetimi. Kişisel koruyucu donanım, maruziyetin başka yollarla önlenemediği durumlar içindir (m.8/1-b-3). Riskli alanda yeme içme engellenir ve kirli iş giysisi diğer giysilerden ayrı tutulur (m.10).
Aşı zorunlu mu, bedelini kim öder?
Yönetmelik, etkene karşı bağışıklığı olmayan çalışanlara gerektiğinde uygun aşıların yapılmasını ister (m.16/3). Ek-VII kılavuzuna göre çalışan, aşılanmanın ve aşılanmamanın yararları ve sakıncaları hakkında bilgilendirilir. Aşılama bedeli çalışana yüklenmez ve her çalışan için aşılama belgesi düzenlenir. Hangi aşının kime yapılacağına işyeri hekimi karar verir.
Biyolojik etkenlere maruz kalan çalışanların kayıtları kaç yıl saklanır?
Grup 3 ve Grup 4 etkenlere maruz kalan çalışanların listesi, maruziyet sona erdikten sonra en az 15 yıl saklanır. Kalıcı veya gizli enfeksiyon yapan, uzun kuluçka dönemi olan ya da yıllar sonra ortaya çıkan enfeksiyonlarda süre en az 40 yıldır (m.13/2). Kişisel tıbbi kayıtlar için de aynı süreler geçerlidir (m.16/5).
İğne batması veya kan sıçraması olursa ne yapılır?
Çalışan olayı iş güvenliği uzmanına, işyeri hekimine veya işverene derhal bildirir (m.12/2). İşyerinin yazılı talimatındaki ilk müdahale uygulanır ve çalışan gecikmeden hekime yönlendirilir. Tetkik, koruyucu tedavi ve izlem takvimi hekimin kararıdır. Olay kayda geçer, nedeni araştırılır ve risk yeniden değerlendirilir. İş kazası bildirimi için ilgili rehbere bakın.
Biyolojik etken kullanımı Bakanlığa bildirilir mi?
Evet. Grup 2, Grup 3 ve Grup 4 etkenlerin ilk kez kullanımında çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne ön bildirim yapılır. Bildirim, işin başlamasından en az 30 gün önce verilir (m.15). Proses veya işlemde sağlık ve güvenliği önemli ölçüde etkileyen büyük değişiklik olursa bildirim yenilenir. Mesleki maruziyet sonucu meydana gelen hastalık ve ölümler de bildirilir (m.16/10).
Muayene, Aşı ve DÖF Tarihlerini Tek Yerde Tutun
Hangi çalışanın muayenesi ne zaman, maruziyet olayının izlemi bitti mi, bulgu kapandı mı? FirstİSG uygulamasında muayene ve takip tarihleri ajandaya işlenir, yaklaşan tarihlerde otomatik hatırlatma gelir. Saha bulguları sorumlu ve terminle DÖF olarak takip edilir.
Muayene, aşı ve bulgu takibini kaçırmayın
FirstİSG uygulamasında sağlık gözetimi, maruziyet olayı izlemi ve önlem sonrası doğrulama tarihleri ajandada izlenir; yaklaşan tarihlerde otomatik hatırlatma alırsınız.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın