İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği: İSGB, OSGB ve İşveren Yükümlülükleri

İşverenin İSG Yükümlülükleri Nelerdir?

İşveren, gerekli belgeye sahip işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirir (m.5). Bu görevlendirmenin amacı İSG tedbirlerinin belirlenmesi ve uygulanmasının izlenmesi, iş kazası ve meslek hastalıklarının önlenmesi, ilk yardım ve acil tedavi ile koruyucu sağlık ve güvenlik hizmetlerinin yürütülmesidir. Bu yükümlülük yalnızca "birini işe almak" değildir; görevlendirmenin süresi çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre dakika bazında hesaplanır ve İSG-KATİP üzerinden kayıt altına alınır.

10 ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıftaki işyerleri ayrıca diğer sağlık personeli (DSP) görevlendirir; tam süreli işyeri hekimi görevlendirilen işyerinde DSP zorunlu değildir. Görevlendirme süreleri işyerinin çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre dakika bazında hesaplanır. Bu hesabı çalışma süresi rehberi ve Katip dakika hesaplayıcısı otomatik yapar.

Kritik ilke şudur: hizmetin dışarıdan, yani OSGB'den alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İşveren hizmeti sunanlara işyerine erişim, bilgi ve iş birliği sağlamakla da yükümlüdür; sözleşme imzalamak, tedbir alma yükümlülüğünü devretmez, yalnızca uygulamayı bir uzmana teslim eder.

İSGB Nasıl Kurulur, Hangi Şartlar Aranır?

İSGB, en az bir işyeri hekimi ile işyerinin tehlike sınıfına uygun belgeye sahip en az bir iş güvenliği uzmanının görevlendirilmesiyle oluşturulan bir birimdir (m.10). Kurulma zorunluluğu, işyeri hekimi ve uzmanın tam süreli görevlendirilmesini gerektiren çalışan sayısına ulaşan işyerlerinde doğar.

Birim, hizmetin yürütülmesine ve personel sayısına uygun büyüklükte olmalı; asıl işin yürütüldüğü mekânda ve giriş katta kurulması esastır. Asgari fiziki şartlar şunlardır:

• İş güvenliği uzmanı odası: en az 8 m²
• Muayene odası (işyeri hekimi): en az 8 m²
• İlkyardım ve acil müdahale odası: en az 12 m²

OSGB'lerin fiziki şartları bundan farklı ve daha geniştir: 10 m² muayene, 15 m² ilkyardım, 10 m² uzman odası, 12 m² bekleme yeri. Karşılaştırma için OSGB açma şartları rehberindeki tabloya bakın. İSGB kurma kararı genellikle çok tehlikeli sınıfta 250, tehlikeli sınıfta 500 ve az tehlikeli sınıfta 1.000 çalışana yaklaşan işyerlerinde gündeme gelir. Eşiğin altında kalan işyerleri için OSGB'den hizmet almak hem kuruluş maliyeti hem esneklik açısından daha uygundur.

OSGB Denetimde Nelerle Karşılaşır?

Denetim süreklidir, tek seferlik bir kontrol değildir. Bakanlık, yerinde kontroller ve beş yıllık vize süreci içinde OSGB'lerin yetki belgesi, kadro ve fiziki şartlara uygunluğunu izler. Uygulamada en sık istenen belgeler; yetki belgesi ve tabela uygunluğu, sorumlu müdür ve personelin İSG-KATİP sözleşme ve görevlendirme kayıtları, tam süreli istihdam kanıtları ve hizmet sözleşmeleridir.

Tespit edilen eksiklikler ihtar puanı olarak işlenir; puan toplamı 200'e ulaştığında yetki belgesi altı ay süreyle askıya alınır. Bir takvim yılında hafif ihlallerin toplamı 30'a, orta ihlallerin toplamı 60'a ulaşırsa, o yıl işlenecek sonraki ihlaller bir üst derecenin puanı üzerinden değerlendirilir; yani tekrar eden küçük eksiklikler hızla büyür. Doğrudan iptale yol açan hâller de vardır: yetki alanı dışında hizmet verme, hizmetin devri, aynı vize döneminde askı hâlinin tekrarı ve düzenlenen evrakın gerçeğe aykırı çıkması bunlardan bazılarıdır. İptal edilen bir OSGB'nin kurucu ve ortakları beş yıl boyunca yeniden yetki belgesi başvurusunda bulunamaz; bu kural, "kapat, yeniden aç" yoluyla ihlali aşma girişimini engeller. Derece sisteminin tam tablosu için ihtar puanları rehberine, askı ve iptal hâllerinin tamamı için askı-iptal rehberine bakın.

Sorumlu müdürün görevden ayrılması hâlinde de bir süre sınırı vardır: 30 iş günü içinde yeni sorumlu müdür atanmalı ve durum Genel Müdürlüğe yazılı olarak bildirilmelidir. Süresinde yapılmayan atama ve bildirim, kendi başına ihtar puanı gerektiren bir ihlaldir.

Diğer Sağlık Personeli (DSP) Görevlendirmek Kimler İçin Zorunlu?

DSP görevlendirme yükümlülüğü herkese değil, dar bir gruba aittir. 10 ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıftaki işyeri işverenleri, hekim ve uzmana ek olarak diğer sağlık personeli görevlendirir (m.5). Bu şart iki koşulun bir arada gerçekleşmesini ister; yalnız çok tehlikeli sınıfta olmak ya da yalnız 10 çalışanı geçmek tek başına yeterli değildir.

İstisna da nettir: tam süreli işyeri hekimi görevlendirilen işyerlerinde ayrıca DSP görevlendirilmesi zorunlu değildir; çünkü tam süreli hekimin kapsadığı sağlık gözetimi yükü, kısmi süreli modeldeki DSP ihtiyacını fiilen karşılar. Uygulamada bu istisna sıklıkla atlanır: işveren hem tam süreli hekim istihdam eder hem de gereksiz yere DSP sözleşmesi yaptırır, bu da OSGB faturasını gereksiz büyütür. Kendi işyerinizin bu iki koşulu (çalışan sayısı ve tehlike sınıfı) karşılayıp karşılamadığını tehlike sınıfı sorgulama aracıyla ve İSG-KATİP kaydınızdaki fiili çalışan sayısıyla doğrulayın.

Denetimde En Sık Hangi Eksiklikler Bulunur?

Sahada tekrarlayan birkaç eksiklik türü vardır. Sözleşmenin İSG-KATİP'e işlenmemiş olması en sık rastlanan sorundur; kâğıt üzerinde imzalanmış ama sisteme girilmemiş görevlendirme, denetimde hizmet alınmıyor sayılır ve idari para cezası doğrudan işverene uygulanır. İkinci sık hata, onaylı defterin mühürsüz veya güncel olmayan bir kopyasıyla çalışılmasıdır; defterin her sayfası İl Müdürlüğü veya noter tarafından onaylanmadan kullanılamaz.

Üçüncü tipik eksiklik, DSP eşiğinin kaçırılmasıdır: çalışan sayısı zaman içinde artıp 10'u geçtiğinde işveren bu değişikliği fark etmez ve zorunlu hâle gelen DSP görevlendirmesini geciktirir. Dördüncüsü, kişisel sağlık dosyalarının 15 yıllık saklama süresine uyulmamasıdır; personel ayrıldıktan sonra dosyaların arşivlenmeden imha edilmesi, ileride açılacak bir meslek hastalığı incelemesinde kanıt boşluğu yaratır. Bu dört kalemi düzenli kontrol etmek, denetim gününü sürprizsiz geçirmenin en pratik yoludur.