Titreşim Maruziyeti: Ölçüm Yöntemleri, A(8) Hesabı, Önlemler ve Meslek Hastalıkları

Titreşim Maruziyeti Kaç Farklı Yöntemle Belirlenir?

Sahada dört ana yöntem kullanılır. Üçü ölçüme, biri ölçüm yapılmadan yapılan tahmine dayanır. Yasal karşılaştırmaya giren sonuç ölçümden gelir; tahmin, neyin önce ölçüleceğine karar vermeye yarar.

Üç eksenli akselerometre ve frekans ağırlıklandırma

Her iki ölçümde de titreşim, üç eksende aynı anda ivme ölçen bir akselerometreyle kaydedilir. El-kol ölçümünde sensör tutamağa, elin kavradığı noktaya sabitlenir. Tüm vücut ölçümünde koltuk yüzeyine, operatör ile koltuk arasına yerleştirilen bir yastık sensör kullanılır.

Ham sinyal doğrudan kullanılmaz. İnsan vücudu her frekansa aynı duyarlılıkla tepki vermediği için sinyal, standardın tanımladığı frekans ağırlıklandırma filtresinden geçirilir. El-kol için ISO 5349-1'deki W_h eğrisi, tüm vücut için ISO 2631-1'de düşey eksende W_k, yatay eksenlerde W_d eğrisi uygulanır.

El-kol titreşiminde A(8) hesabı

Önce üç eksenin ağırlıklı değerleri vektörel olarak toplanır ve titreşim toplam değeri a_hv bulunur. Ardından bu değer, aletin fiilen çalıştığı süreye göre sekiz saate normalize edilir:

A(8) = a_hv × √(T / 8 saat)
T: aletin gün içinde titreşim ürettiği toplam süre (tetik süresi)

Örnek: a_hv değeri 6 m/s² olan bir taşlama makinesi günde 2 saat kullanılıyorsa A(8) = 6 × √(2/8) = 6 × 0,5 = 3,0 m/s² olur. Bu değer 2,5 m/s² eylem değerini aşar, 5 m/s² sınır değerin altında kalır.

T, vardiya süresi değildir. Çalışanın alet elinde geçirdiği süre ile aletin gerçekten titreştiği süre çoğu zaman belirgin ayrılır. Süre gözlemle veya iş kaydıyla belirlenmezse hesap ya şişer ya da aşımı gizler.

Birden fazla alet veya görev varsa toplam maruziyet

Çalışan gün içinde birden fazla alet kullanıyorsa her görevin kısmi maruziyeti ayrı hesaplanır ve kareleri toplanarak birleştirilir:

A(8) = √(A₁(8)² + A₂(8)² + … + A_n(8)²)

Bu yöntemin pratik sonucu şudur: toplam maruziyet, en yüksek kısmi değerden hep büyüktür ama kısmi değerlerin düz toplamından küçüktür. Hangi görevin toplamı sürüklediği, önlemin nereye yöneleceğini gösterir.

Çift elle kullanılan aletlerde ölçüm her el için ayrı yapılır. Maruziyet, iki eldeki en yüksek değer esas alınarak belirlenir ve diğer elin bilgisi de raporda verilir (Ek-1, 2-c).

Tüm vücut titreşiminde A(8) hesabı

Tüm vücutta eksenler toplanmaz, her eksen ayrı değerlendirilir. Yatay eksenlerin (x ve y) ağırlıklı değeri ISO 2631-1'e göre 1,4 katsayısıyla çarpılır, düşey eksen (z) katsayısı 1'dir. Günlük maruziyet, bu üç değerden en yüksek olanı üzerinden hesaplanır (Ek-2):

A(8) = en yüksek (1,4 × a_wx; 1,4 × a_wy; a_wz) × √(T / 8 saat)

Katsayı yüzünden baskın eksen her zaman düşey eksen değildir. Engebeli zeminde ileri geri sarsılan bir yükleyicide yatay eksen sonucu belirleyebilir. Bu ayrım önemlidir, çünkü koltuk süspansiyonu çoğunlukla düşey ekseni azaltır.

Titreşim dozu değeri (VDV)

VDV, ivmenin dördüncü kuvveti üzerinden hesaplanan bir dozdur. Dördüncü kuvvet kısa ve sert şokları r.m.s. yönteminden çok daha belirgin yansıtır. ISO 2631-1, tepe faktörü 9'u aşan hareketlerde temel r.m.s. yönteminin etkiyi olduğundan düşük gösterebileceğini belirtir ve bu durumda ek yöntemleri önerir.

Avrupa Birliği'nin 2002/44/AT sayılı direktifi, tüm vücut için VDV karşılıklarını üye devlet tercihine bırakır: eylem değeri 9,1 m/s^1,75, sınır değer 21 m/s^1,75. Türkiye'deki yönetmelik bu seçeneği almamıştır. Madde 5 yalnız A(8) cinsinden değer verir. Bu yüzden VDV Türkiye'de yasal karşılaştırma değeri değil, şoklu işlerde riski görünür kılan tamamlayıcı bir göstergedir.

Görev bazlı ölçüm ile beyan değerinden tahmin arasındaki fark

Görev bazlı ölçümde laboratuvar, çalışanın kendi aletinde, kendi işinde ve olağan çalışma koşulunda ölçüm alır. Tahminde ise üreticinin kullanım kılavuzunda beyan ettiği titreşim emisyon değeri, gözlemlenen kullanım süresiyle birlikte formüle konur.

Yönetmelik iki bilginin de değerlendirmede dikkate alınmasını ister: çalışmaların gözlem sonuçları ve üreticiden elde edilen bilgi (m.6/3). Aynı maddenin dördüncü fıkrası sınırı çizer: bu değerlendirme, özel aygıt ve uygun yöntemle yapılan ölçümün yerine geçmez (m.6/4).

Tahminin sınırları dört başlıkta toplanır:

• Test koşulu saha koşulu değildir. Beyan değeri standart bir deney düzeninde ölçülür. Körelmiş uç, sert malzeme veya bakımsız alet sahada daha yüksek titreşim üretebilir.
• Aletin yaşı ve bakımı hesaba girmez. Yeni alet için verilen değer, balansı bozulmuş veya yatağı aşınmış alette geçerliliğini yitirir.
• Kullanım biçimi değişkendir. Kavrama kuvveti, duruş ve iş parçasının sabitlenmesi aynı aletin titreşimini değiştirir.
• Tüm vücutta zemin belirleyicidir. Aynı iş makinesi düz beton sahada ve çukurlu şantiye yolunda çok farklı maruziyet üretir; beyan değeri zemini bilmez.

Tahminin doğru kullanımı önceliklendirmedir. Hesap eylem değerine yakın veya üstünde çıkan görevler ölçüm listesinin başına alınır. Satın almada ise düşük beyan değerli ekipmanı seçmek için karşılaştırma aracı olarak işe yarar.

Titreşim Yönetmeliği Hangi Sınırları ve Yükümlülükleri Getirir?

Eşikler yönetmeliğin 5. maddesinde, sekiz saatlik çalışma süresi için günlük maruziyet değeri olarak verilir. Her tür için iki kademe vardır: eylem değeri ve sınır değer.

Gürültü yönetmeliğinden farklı olarak burada tepe değer veya koruyucu azaltımı hesabı yoktur. İki eşik de A(8) üzerinden, çalışana ulaşan titreşimle karşılaştırılır.

Her kademede işverenin yükümlülüğü

Sınır değer için yönetmelik kesin konuşur: çalışanın maruziyeti hiçbir koşulda sınır değeri aşmayacaktır (m.9/1). Eylem değeri ise bir alarm eşiğidir; aşıldığında plan zorunlu hâle gelir.

Eylem planında hangi başlıklar yer alır?

Madde 8/3 eylem planında özellikle dikkate alınacak başlıkları sayar. Planın iskeleti bu listedir:

• Maruziyeti azaltan başka çalışma yöntemlerini seçmek.
• Mümkün olan en düşük titreşimi üreten, ergonomik tasarlanmış ekipmanı seçmek.
• Titreşimi azaltan oturma yerleri, el tutma yerleri ve benzeri yardımcı ekipman sağlamak.
• İşyeri, sistemler ve ekipman için uygun bakım programları uygulamak.
• İşyerini ve çalışma ortamını uygun şekilde tasarlamak.
• Ekipmanın doğru kullanımı için bilgi ve eğitim vermek.
• Maruziyet süresini ve düzeyini sınırlandırmak, yeterli dinlenme aralarıyla çalışma sürelerini düzenlemek.
• Titreşime maruz kalan çalışana soğuktan ve nemden koruyacak giysi sağlamak.

Risk değerlendirmesinde neye özel önem verilir?

Madde 7, titreşim riskinin değerlendirilmesinde öne çıkan başlıkları ayrıca listeler. Sahada sık atlananlar şunlardır: aralıklı titreşim ve tekrarlanan şoklar, düşük sıcaklık gibi özel çalışma koşulları ve daha düşük titreşimli alternatif ekipmanın bulunup bulunmadığı. Tüm vücut titreşiminin normal çalışma saatleri dışında da sürüp sürmediği, örneğin işverenin sağladığı dinlenme yerinde, ayrıca sorulur.

Titreşimle çalışan veya titreşim yayan ekipmanın çevresindeki dolaylı etkiler de değerlendirmeye girer. Titreşim göstergelerin okunmasını zorlaştırıyorsa veya bağlantı elemanlarının güvenliğini etkiliyorsa bu durum ayrı risk olarak yazılır. Risk değerlendirmesinin genel akışı için risk değerlendirmesi rehberine bakın.

Özel politika gerektiren çalışanlar

Yönetmelik iki yerde bu gruplara işaret eder. Risk değerlendirmesinde başta özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanlar olmak üzere tüm çalışanların sağlığına etkiye özel önem verilir (m.7/1-c). Alınan önlemlerin de bu grupların durumuna uygun olması sağlanır (m.8/4).

Uygulamada gebe, emziren, genç ve engelli çalışanın titreşimli görevleri ayrıca değerlendirilir. Gebelik bildirildiğinde iş makinesi operatörlüğü veya el aleti kullanımı gibi görevler yeniden gözden geçirilir. Grup bazında akış için gebe, genç ve engelli çalışan risk değerlendirmesi rehberine bakın.

Özel koşullar

Madde 13 iki istisna tanır. Deniz ve hava taşımacılığında, tüm teknik ve idari önlemlere rağmen tüm vücut titreşiminde sınır değere uyulamıyorsa 9. madde uygulanmayabilir. Maruziyetin genellikle eylem değerinin altında olup zaman zaman sınırı aştığı işlerde ise 40 saatlik ortalamanın sınır değerden düşük olması ve toplam riskin daha az olduğunun kanıtlanması gerekir.

Bu istisnalar kendiliğinden işlemez. Risklerin en aza indirildiği ve çalışanların sağlık gözetimine alındığı iş müfettişlerince tespit edilirse dört yıl için izin verilebilir (m.13/1-c).

Örnek Hesap: Ölçüm Sonucundan Önleme ve Yeniden Hesaba

Aşağıdaki iki senaryodaki ölçüm değerleri yöntemi göstermek için seçilmiş örnek değerlerdir. Gerçek bir işyerinde karar, o sahanın kendi ölçüm raporuna dayanır.

Senaryo 1: Kırıcı ve darbeli matkap kullanan inşaat işçisi

Ölçüm. Bir yenileme şantiyesinde işçi, vardiyada iki alet kullanır. Laboratuvar kırıcıda a_hv değerini 12 m/s², darbeli matkapta 8 m/s² ölçer. Gözlemle belirlenen tetik süresi iki alet için de günde 2 saattir.

Değerlendirme. 7,2 m/s², 5 m/s² sınır değerini aşar. Bu, beklemeye alınacak bir bulgu değildir; madde 9 gereği derhal düşürücü tedbir alınır. Toplamı sürükleyen görev kırıcıdır.

Yalnız süre sınırıyla çözmek pratik değildir. 12 m/s² kırıcı, tek başına 8 × (5/12)² ≈ 1,39 saatte, yani yaklaşık 83 dakikada sınır değere ulaşır. Eylem değerine ise yaklaşık 21 dakikada ulaşır.

Önlem. Ekip üç önlemi birlikte uygular. Büyük hacimli kırma işi makineye takılı hidrolik kırıcıya alınır ve elle kırma süresi günde 1 saate iner. Kırıcı, titreşim sönümlü gövdeli bir modelle değiştirilir. Matkap uçları keskin tutulur, sönümlü tutamaklı modele geçilir ve kullanım süresi günde 1,5 saate düşer.

Yeniden ölçüm ve hesap. Doğrulama ölçümünde yeni kırıcıda 6 m/s², yeni matkapta 5 m/s² ölçülür.

Sonuç. Maruziyet sınır değerin altına iner ama 2,5 m/s² eylem değerinin üstünde kalır. Bu yüzden bulgu kapanmaz, eylem planı sürer. İşçi sağlık gözetimine alınır, soğuk havada çalışmaya karşı eldiven ve mola düzeni eklenir. Kalan açık için kırma işinin bir kısmı ikinci bir çalışanla dönüşümlü yürütülür ve o çalışanın maruziyeti de ayrıca hesaplanır.

Hidrolik kırıcıya aktarılan iş, makinenin operatörü için yeni bir tüm vücut titreşimi kaynağıdır. Önlem bir riski azaltırken diğerini doğurur; operatör de değerlendirmeye alınır.

Senaryo 2: Şantiye içi yolda çalışan yükleyici operatörü

Ölçüm. Lastik tekerlekli yükleyici operatörü, günde 7 saat bozuk bir şantiye yolunda malzeme taşır. Koltuk yüzeyinde ölçülen frekans ağırlıklı değerler x ekseninde 0,45 m/s², y ekseninde 0,35 m/s², z ekseninde 0,60 m/s²'dir.

Hesap. Baskın eksen, katsayı nedeniyle x eksenidir. A(8) = 0,63 × √(7/8) ≈ 0,63 × 0,935 ≈ 0,59 m/s². Sonuç 0,5 m/s² eylem değerini aşar, 1,15 m/s² sınır değerin altında kalır. Laboratuvar çukur geçişlerindeki şoklar nedeniyle VDV değerini de raporlar; bu değer yasal karşılaştırmaya girmez ama şokların kaynağını gösterir.

Önlem. Baskın eksen yatay olduğu için yalnız koltuğa odaklanmak yetmez. Şantiye yolu tesviye edilir, çukurlar doldurulur ve yol bakımı haftalık kontrol listesine bağlanır. Yolda hız sınırı levhası konur. Koltuk süspansiyonu operatörün ağırlığına ayarlanır, aşınmış amortisör değiştirilir ve lastik basıncı kontrolü günlük kontrole eklenir.

Yeniden ölçüm ve hesap. Doğrulama ölçümünde değerler x ekseninde 0,30 m/s², y ekseninde 0,25 m/s², z ekseninde 0,45 m/s² çıkar. Katsayılı değerler 0,42, 0,35 ve 0,45 m/s² olur ve baskın eksen artık düşey eksendir. A(8) = 0,45 × √(7/8) ≈ 0,42 m/s².

Sonuç. Maruziyet eylem değerinin altına iner. Kazanç kalıcı değildir: yol bakımı aksarsa değer geri yükselir. Bu yüzden bakım kaydı, madde 8/3'teki bakım programı şartının kanıtı olarak saklanır ve zemin koşulu değiştiğinde ölçüm tekrarlanır.

Bu sayfa bilgilendirme amaçlı bir uygulama rehberidir; bağlayıcı çerçeve yürürlükteki yönetmelik metnidir.

Hangi Sektör ve Ekipmanlarda Titreşim Riski Yüksek Çıkar?

Aşağıdaki tablo, hangi görevlerin öncelikle ölçülmesi gerektiğini planlamaya yarar. Bağlayıcı değildir ve ölçüm yerine geçmez. Aynı alet bakımına, ucuna ve işlenen malzemeye göre çok farklı titreşim üretebilir.

Titreşim çoğu zaman gürültü ve tozla aynı ekipmandan gelir. Kırıcı, taşlama ve kesme işlerinde üç etken birlikte değerlendirilir ve ölçüm teklifi tek seferde planlanabilir.

Ölçüm, Muayene ve DÖF Tarihlerini Tek Yerde Tutun

Hangi görevin titreşim ölçümü ne zaman yapıldı, hangi operatörün muayenesi yaklaşıyor, sınır aşımı bulgusu kapandı mı? FirstİSG uygulamasında ölçüm ve muayene tarihleri ajandaya işlenir, yaklaşan tarihlerde otomatik hatırlatma gelir. Aşım bulguları sorumlu ve terminle DÖF olarak takip edilir.

Her ay 4 ücretsiz rapor hakkıyla deneyin