Tekstil Risk Değerlendirmesi Örneği (2026)

Tekstil İşletmesinde Bölüm Bölüm Hangi Tehlikeler Var?

Saha deneyimi ve kamuya açık kaynaklardan derlediğimiz başlıklar; işletmenizde hangi bölümler varsa onları kontrol listesi gibi kullanın:

İplik işletmesi (harman-hallaç, tarak, cer, vater, open-end)

• Pamuk tozu ve elyaf uçuntusu: uzun vadede mesleki solunum hastalığı; makine içi elyaf birikiminin temizlenmemesi hem sağlık hem yangın riski.
• Harman-hallaç makinelerine kaptırma: balya açma ve besleme noktalarında koruyucusuz çalışma; makine çalışırken elyaf sıkışmasına elle müdahale.
• Balya çemberleri ve balya açma makası: fırlayan çember ve kesik yaralanmaları; çemberlerin düzensiz istifi.
• Sürekli yüksek gürültü: vater ve open-end salonlarında vardiya boyu maruziyet; gürültü yönetmeliği eylem değerlerine bakın.

Dokuma ve örme

• Tezgâh gürültüsü: dokuma salonu, işletmenin en gürültülü alanıdır; kulak koruyucusuz çalışma kalıcı işitme kaybı üretir.
• Mekik/atkı sistemlerine ve döner aksama temas: koruyucusuz tezgâhta el yaralanması.
• İğne ve platin değişimlerinde kesik: örme makinelerinde bakım sırasında eldiven kullanılmaması.

Boya, baskı ve apre (terbiye)

• Boya ve yardımcı kimyasallar: asit-alkali sıçraması, buhar maruziyeti, etiketsiz kaplar; kimyasal maddelerle çalışma kurallarına tabidir.
• Sıcak yüzeyler ve buhar hatları: boya kazanları, kurutma silindirleri ve buhar vanalarında yanık.
• Ram makinesi: yüksek sıcaklık, kumaş giriş noktasında kaptırma ve makine içi elyaf-yağ birikiminin yangını, tekstil yangınlarının tipik başlangıç noktalarından.
• Kazan dairesi ve basınçlı kaplar: periyodik kontrolü yapılmamış buhar kazanı; basınçlı kap kontrolleri zorunludur.

Konfeksiyon (kesim, dikim, ütü-paket)

• Kesim motoru ve hızarı: el-parmak kesikleri; çelik örgü eldiven kullanılmaması.
• Dikiş makinesi iğne batması: iğne koruyucusuz çalışma; dikkat dağınıklığı.
• Ütü ve pres: yanık; buhar hortumlarının yıpranması.
• Ergonomi: uzun süre oturarak tekrarlayan hareket, kas-iskelet rahatsızlıklarının ana kaynağı; masa-sandalye düzeni ve mola planı.

Ortak alanlar

• Forklift ve transpalet trafiği: yaya yollarının çizilmemesi; kumaş balyası taşımada görüş kaybı; depo ağırlıklı işletmeler lojistik iş güvenliği başlıklarına da bakmalı.
• Elektrik panoları ve kompresör dairesi: açık pano, topraklama ölçümsüz makineler, kontrolsüz hava tankı.
• Yangın: elyaf tozu + kumaş yükü + kimyasal birleşimi; kaçış yollarının balyayla kapatılması; söndürücü bakımsızlığı.
• Vardiyalı çalışma ve psikososyal etkenler: gece vardiyasında yorgunluk; yoğun tempo, periyodik sağlık muayenesi gece çalışanlarda sıklaşır.

Listeyi tek seferde bitirmeye çalışmayın. Her bölümü ayrı bir gün gezip o bölümün operatörleriyle kısa bir görüşme yapmak, yazı masasında hazırlanan genel bir listeden çok daha isabetli sonuç verir.

Fine-Kinney Skorunu Yorumlarken Nelere Dikkat Edilir?

Fine-Kinney skoru üç bileşenin çarpımıdır: olasılık, frekans ve şiddet. Tek bir yüksek bileşen bile toplam skoru sıçratabilir, bu yüzden her sütun ayrı ayrı tartışılmalıdır.

Kazan dairesi satırında frekans düşüktür, yılda birkaç kez müdahale edilir, ama şiddet en üst banttadır ve toplam skoru en yüksek satır bu olur. Sık tekrarlanan ama düşük şiddetli bir tehlike aynı sonucu üretmez; ekip her bileşeni tahminle değil sahada gözlemleyerek doldurmalıdır.

Pratik eşik ikiye ayrılır. 400 üzerindeki skorlarda iş, önlem alınana kadar durdurulur veya başlatılmaz. 200-400 arası skorlar kısa vadeli bir planla kapatılır, 200 altındaki skorlar rutin izlemeye bırakılır.

Bir satırın skoru zamanla düşebilir de. Örneğin harman-hallaç satırında koruyucu takıldıktan ve durdur-müdahale et kuralı eğitimle pekiştirildikten sonra olasılık bileşeni düşer, aynı tehlike daha düşük bir skorla yeniden değerlendirilir.

Bu yüzden Fine-Kinney tablosu bir defalık ödev değil, canlı bir belgedir. Her önlem uygulandığında ilgili satır yeniden açılır, güncel durum sahada doğrulanır ve yeni skor eski skorun yanına kaydedilir. Bu iz, denetimde en çok sorulan "önlem gerçekten işe yaradı mı" sorusunun kanıtıdır.

Tekstil Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? (5 Adım)

1. Ekibi kurun: işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve çalışan temsilcisi katılır. Her bölümden (iplik, dokuma, boyahane, konfeksiyon) en az bir deneyimli çalışanın katılımı bölüme özgü riskleri görünür kılar.
2. Bölümlere ayırın: harman-hallaç, tarak-cer-vater/open-end, dokuma/örme, boya-baskı-apre, konfeksiyon (kesim-dikim-ütü), depo-sevkiyat, kazan dairesi, kompresör, yemekhane-soyunma alanları ayrı ayrı gezilip fotoğraflanır.
3. Tehlikeleri listeleyin: toz, gürültü, kimyasal, sıcak yüzey, makine koruyucusu, forklift ve yangın başlıkları her bölümde ayrı ayrı sorulur; vardiya düzeni ve gece çalışması unutulmamalıdır.
4. Fine-Kinney ile puanlayın: Risk, Olasılık × Frekans × Şiddet formülüyle hesaplanır. Bölüm bazlı maruziyet sıklığı gerçekçi takdir edilir; eşikler aşağıdaki bölümde açıklanmıştır.
5. Önlemleri belgeleyin: her önleme sorumlu ve tarih atanıp ekiple imzalanır; sınıfınıza göre en geç 4 (az tehlikeli konfeksiyonda 6) yılda bir, kaza veya yeni makine-yerleşim değişikliğinde derhal yenilenir.

Örnek Senaryo: Ram Makinesi Satırı Nasıl İyileştirilir?

Bir apre bölümünde ram makinesi satırı ilk değerlendirmede yüksek skor almıştı: makine içi elyaf-yağ birikimi düzenli temizlenmiyordu ve sıcaklık takibi kayıt altına alınmıyordu.

İSG uzmanı sahada üç eksik tespit etti: baca temizlik takvimi yoktu, sıcaklık sensörü periyodik kontrolden geçmemişti ve operatörler yangın söndürme sisteminin yerini bilmiyordu.

Aksiyon planı üç kalemden oluştu: haftalık iç temizlik takvimi oluşturuldu, sıcaklık sensörü kalibre ettirildi ve söndürme sistemi yerleşimi tüm vardiyalara tazelendi. Üç ay sonra yapılan yeniden değerlendirmede şiddet bileşeni aynı kaldı ama olasılık bileşeni düştü, toplam skor önemli ölçüde geriledi.

Bu örnek, Fine-Kinney'de skorun sabit bir etiket değil, önlem uygulandıkça yeniden hesaplanması gereken bir ölçüm olduğunu gösterir. FirstİSG uygulamasında her önlemin tarihi ve fotoğrafı kayıt altına alındığı için bu tür yeniden değerlendirme birkaç dakikada tamamlanır.