6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Özet Rehberi

Bu Rehberde Neler Var?

• Genel çerçeve ve kapsam
• İşveren yükümlülükleri
• Çalışan hakları ve yükümlülükleri
• OSGB, uzman ve hekim atama
• Risk değerlendirmesi zorunluluğu
• Eğitim ve belgelendirme
• İdari para cezaları
• Uygulama adımları ve tutulacak kayıtlar
• Denetimde kontrol edilenler ve sık hatalar
• Örnek senaryo
• Sık sorulan sorular

6331 sayılı Kanun kimleri ve hangi işyerlerini kapsar?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kamu ve özel sektördeki hemen hemen tüm işleri ve çalışanları kapsar. Kanun 30 Haziran 2012'de kabul edilmiş, 30 Aralık 2012'de yürürlüğe girmiştir. İstisna dardır. Aile ekonomisi içindeki üretim faaliyetleri ile kendi nam ve hesabına tek başına çalışanlar kapsam dışında kalır.

1.1. Kapsam

• Tüm özel sektör işyerleri (çalışan sayısı fark etmez)
• Kamu kurumları ve belediyeler
• Kısmi süreli, mevsimlik, geçici çalışanlar
• Çıraklar ve stajyerler

1.2. Temel Prensip

Kanunun özü iki cümlede özetlenebilir. İşverenin yükümlülüğü: çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamak. Çalışanın yükümlülüğü: kendi ve diğerlerinin sağlık ve güvenliğine yönelik talimatlara uymak. Kalan her şey bu iki yükümlülüğün detayıdır.

İşverenin 6331 sayılı Kanun kapsamındaki yükümlülükleri nelerdir? (Madde 4)

İşveren, mesleki risklerin önlenmesi ve koruyucu önlemlerin alınmasıyla yükümlüdür. Bu yükümlülük dört başlıkta somutlaşır: koruyucu altyapı, izleme-denetim, çalışana özel değerlendirme ve bildirim.

2.1. Koruyucu Altyapı Yükümlülüğü

• Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi
• Gerekli her türlü önlem ile koruyucu donanımın (KKD) temini
• Sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hâle getirilmesi
• Mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışmaların yapılması

2.2. İzleme ve Denetim Yükümlülüğü

• İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığının izlenmesi
• Uygunsuzlukların giderilmesi
• Risk değerlendirmesinin yapılması veya yaptırılması

2.3. Çalışana Özel Yükümlülükler

• Çalışanın görev belirlemesinde yeterlilik, deneyim ve sağlık durumunu göz önüne almak
• Hayati tehlike olan yerlere yeterli bilgi ve talimat verilenler dışında girilmesini önlemek

2.4. Bildirim Yükümlülüğü

• İş kazaları ve meslek hastalıkları, kazanın olduğu tarihten itibaren 3 iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilmelidir.
• Ölümcül iş kazaları derhal bildirilir.

Çalışanın hakları ve yükümlülükleri nelerdir? (Madde 13-19)

3.1. Çalışan Hakları

• Bilgi edinme hakkı: İşyerindeki riskler, alınan önlemler, İSG uzmanı ve işyeri hekimi hakkında bilgilendirilme.
• Eğitim alma hakkı: İşe başlarken ve değişikliklerde ücretsiz, mesai içinde eğitim.
• Çalışmaktan kaçınma hakkı: Madde 13 gereği, ciddi ve yakın tehlike olduğunda çalışmaktan kaçınma hakkına sahiptir. Bu haktan dolayı iş akdi feshedilemez.
• Temsilci seçme hakkı: Çalışan temsilcisi seçme/atama (işyeri büyüklüğüne göre).

3.2. Çalışan Yükümlülükleri

• İSG talimatlarına uymak
• Kendisine verilen KKD'yi doğru kullanmak
• Makine ve ekipmanı talimatlara uygun kullanmak
• İş kazası, meslek hastalığı veya tehlike durumunu İSG sorumlusuna/işverene bildirmek

İşveren İSG hizmetini nasıl sağlar, OSGB mi kendi uzmanı mı?

4.1. Hizmet Kapsamı

İşveren, İSG hizmetlerini şu yollarla yürütür:

• Kendi bünyesinde İSG uzmanı ve işyeri hekimi istihdam ederek
• OSGB (Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi) ile sözleşme yaparak
• 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde işveren kendisi İSG hizmeti yürütebilir (eğitim şartıyla)

Madde 6-7'nin kamu kurumları ile 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için ertelenen yürürlüğü 1 Ocak 2025'te başladı. Küçük işyerlerinin tam yükümlülük tablosu, çözüm yolları ve işverenin kendisi üstlenme şartları için az tehlikeli işyeri İSG zorunluluğu rehberine bakın.

4.2. Uzman Sınıfları

• A sınıfı: Çok tehlikeli dahil tüm işyerlerinde görev alabilir.
• B sınıfı: Tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde görev alabilir.
• C sınıfı: Yalnızca az tehlikeli işyerlerinde görev alabilir.

4.3. Tehlike Sınıfına Göre Uzman Süreleri

Uzmanın aylık çalışma süresi çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre belirlenir. Örneğin: 50 çalışanlı çok tehlikeli bir işyerinde A sınıfı uzman aylık en az 250 dakika, B sınıfı için 200 dakika çalışması gerekir.

İşyeri hekimi için de benzer tablo geçerlidir: tehlike sınıfına göre çalışan başına aylık dakika hesabı yapılır.

Risk değerlendirmesi hangi sıklıkla yenilenir? (Madde 10)

Her işyeri, çalışma konusunun tehlike sınıfı fark etmeksizin risk değerlendirmesi yapmak zorundadır. Risk değerlendirmesi sonuçları yazılı olarak muhafaza edilir.

5.1. Yenileme Periyotları

• Az tehlikeli: 6 yıl
• Tehlikeli: 4 yıl
• Çok tehlikeli: 2 yıl

5.2. Ek Yenileme Tetikleyicileri

Periyodik süreden bağımsız olarak şu durumlarda yenilenir: işyeri taşınması, yeni makine/hat kurulumu, iş kazası/meslek hastalığı meydana gelmesi, mevzuat değişikliği.

Detaylı süreç için: Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

Çalışanlara İSG eğitimi ne zaman ve kaç saat verilir? (Madde 17)

İşveren, çalışanlarına İSG eğitimi vermekle yükümlüdür. Eğitimin gideri ve süresi işvereni bağlar. Eğitim mesai içinde ve ücretsiz verilir.

6.1. Eğitim Zorunlulukları

• İşe başlarken
• Çalışma yeri veya iş değişikliğinde
• İş ekipmanı değişikliğinde
• Yeni teknoloji uygulanmasında
• Kaza veya meslek hastalığı sonrasında

6.2. Eğitim Süreleri

• Az tehlikeli işyeri: Temel eğitim en az 8 saat, yılda bir tazeleme
• Tehlikeli: En az 12 saat, yılda bir tazeleme
• Çok tehlikeli: En az 16 saat, yılda bir tazeleme

6.3. Eğitimin Belgelendirilmesi

Her eğitim sonunda katılımcı listesi, eğitim içeriği, eğitimcinin kimliği ve imzası saklanır. Denetimde ilk istenen belgelerdendir.

6331'e aykırılığın idari para cezası ne kadar? (Madde 26)

Cezalar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Aşağıdaki tutarlar referans niteliğindedir. Güncel rakamlar için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı açıklamalarına bakın.

7.1. Sık Karşılaşılan İhlaller ve Cezalar

• Risk değerlendirmesi: Yapmamak yüksek seviyeli ceza doğurur, her bir ay için tekrarlanır.
• Uzman/hekim ataması: Yapılmaması hâlinde her bir çalışan için ayrı ceza uygulanır.
• Eğitim: Verilmemesi hâlinde her eğitilmemiş çalışan için ceza uygulanır.
• KKD temini: Yapılmaması hâlinde her KKD'siz çalışan için ceza uygulanır.
• Kaza bildirimi: Yapılmaması hâlinde her vaka için ayrı ceza uygulanır.
• Acil durum planı: Bulunmaması hâlinde sabit tutarlı ceza uygulanır.

7.2. Tekrarlı İhlaller

Aynı ihlal bir yıl içinde tekrarlanırsa ceza iki katına çıkar. Üç kere tekrarlanırsa faaliyet durdurma yaptırımı uygulanabilir.

İşveren risk değerlendirmesini uygulamaya nasıl geçirir, hangi kayıtlar tutulur?

Risk değerlendirmesi bir ekip işidir. İşveren mümkünse iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve destek elemanlarından oluşan bir ekip kurar. Küçük ve az tehlikeli işyerlerinde işveren, eğitim şartını tamamlaması kaydıyla bu ekibin parçası olabilir.

Adım adım süreç

1. Tehlike tespiti: Her bölüm, makine ve iş adımı gezilerek mevcut ve olası tehlikeler listelenir.
2. Risk analizi: Seçilen yöntemle her tehlike puanlanır; yöntem seçimi serbesttir, işyerine uygun olması yeterlidir.
3. Önlem belirleme: Yüksek puanlı tehlikeler için öncelikli ve terminli önlem planı hazırlanır.
4. Dokümantasyon: Sonuçlar yazılı rapor hâline getirilir, ekip üyelerinin unvan ve imzalarıyla kayda geçer.
5. Uygulama ve izleme: Önlemler planlanan sürede uygulanır, sonuçlar periyodik olarak izlenir.

Tutulması gereken kayıtlar şunlardır: risk değerlendirmesi raporu, ekip üyelerinin unvan ve imzaları, düzenleme ve geçerlilik tarihi, varsa ortam ölçümü sonuçları ve önlem takip tablosu. Bu belgeler denetimde ilk istenenler arasındadır ve işyerinde her zaman erişilebilir olmalıdır. Sürecin ayrıntılı anlatımı için risk değerlendirmesi nasıl yapılır rehberine bakın.

Denetimde İSG dosyasında neler kontrol edilir, sık yapılan hatalar nelerdir?

Denetimde müfettiş öncelikle üç belgeyi ister. Bunlar güncel risk değerlendirmesi raporu, eğitim katılım kayıtları ve İSG uzmanı/hekim sözleşmesidir. Bu üçü eksikse ceza riski en yüksek noktadadır.

Sık yapılan hatalar

• Süresi geçmiş rapor: Yenileme tarihi geçtiği hâlde eski risk değerlendirmesi saklanmaya devam edilir.
• Eksik imza: Rapor hazırlanır ama ekip üyelerinin imzası eksik kalır.
• Eğitimsiz çalışan: Yeni işe başlayan çalışana eğitim verilmeden çalıştırılmaya başlanır.
• Tutanaksız KKD: Koruyucu donanım dağıtıldığı hâlde imzalı teslim kaydı düzenlenmez.
• Eksik süre hesabı: Çalışan sayısı arttığı hâlde uzman/hekim sözleşmesi eski süreyle devam ettirilir.

Bu hatalar tekrar ettiğinde ceza iki katına çıkabilir ve üçüncü tekrarda faaliyet durdurma gündeme gelir (bkz. 7.2). Denetim öncesi belge kontrolü için İSG dokümantasyonu envanteri rehberine bakın.

Örnek senaryo: 50 çalışanlı çok tehlikeli sınıf bir işletme 6331'e nasıl uyum sağlar?

50 çalışanlı, çok tehlikeli sınıfta bir metal işleme atölyesini ele alalım. İşveren önce tehlike sınıfını NACE koduyla doğrular. Ardından A veya B sınıfı İSG uzmanı ve işyeri hekimiyle sözleşme yapar. Elli çalışan ve çok tehlikeli sınıf bir arada olduğunda işveren, İSG hizmetini kendisi üstlenemez; bu haktan yalnızca az tehlikeli sınıfta ve 50'nin altındaki işyerleri yararlanır.

Uzman, madde 4.3'te anlatıldığı gibi A sınıfıysa aylık en az 250 dakika, B sınıfıysa en az 200 dakika sahada bulunur. Risk değerlendirmesi ekiple hazırlanır ve çok tehlikeli sınıf gereği en geç 2 yılda bir yenilenir. Çalışanlara işe başlarken en az 16 saat temel eğitim verilir ve yılda bir tazelenir. Atölyeye yeni bir CNC tezgâhı alındığında risk değerlendirmesi süre beklenmeden güncellenir, değişiklik yazılı kayda geçer. Puanlama yöntemi olarak metal işleme atölyeleri genellikle 5x5 matris veya Fine-Kinney kullanır. Doldurulmuş bir örnek için metal atölyesi risk değerlendirmesi örneğine bakılabilir. Sonuç olarak işveren, tek bir kanun maddesine değil; sınıf, çalışan sayısı ve süreç değişikliğine bağlı birkaç kurala aynı anda uyar.

8. Sık Sorulan Sorular

8.1. "Küçük işyerim, bu kanun beni bağlar mı?"

Evet. 6331, çalışan sayısı sınırlaması getirmez. 1 çalışanı olan işyeri dahi kapsamdadır. Küçük işyerleri için sağlanan esneklik, bazı yükümlülüklerin (ör. İSG uzmanı süresi) işyeri büyüklüğüne göre ayarlanmasıdır, muafiyet değildir.

8.2. "OSGB mi, kendi uzmanım mı?"

Çalışan sayınız az-orta ise OSGB daha ekonomiktir. 50+ çalışan ve çok tehlikeli sınıftaysanız tam zamanlı uzman istihdamı daha verimli olabilir. Karar sadece maliyet değil, uzmanın sahada bulunma ihtiyacına göre verilmelidir.

8.3. "Çalışanım çalışmaktan kaçındı, ne yapmalıyım?"

Madde 13 hakkı kullanılmıştır. Derhal tehlike değerlendirmesi yapılmalı, giderilene kadar iş durdurulmalı. Bu süreçte çalışanın ücret kesintisi yapılamaz.

8.4. "İSG raporu hangi sıklıkla hazırlanır?"

Uzman/hekim ziyaret sıklığı tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre değişir (aylık ila üç aylık). Her ziyaretin yazılı raporu olmalı ve işverende + uzmanda saklanmalıdır.

8.5. "İş kazası oldu, bildirimi kim yapar?"

İşveren yapar. 3 iş günü içinde SGK'ya (ölümlülerde derhal). Bildirim yapmamak sabit idari para cezası gerektirir.