Basınçlı Kap ve Tesisatların Periyodik Kontrolü: Süreler ve Hidrostatik Test

Basınçlı Kap Periyodik Kontrolü Nedir?

Basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolü, içinde basınç barındıran ekipmanların (kazanlar, kompresör hava tankları, otoklavlar, genleşme ve LPG tankları) patlama-yırtılma riskine karşı güvenli durumda olduğunu doğrular. Bu doğrulama, yetkili kişilerce yapılan muayene ve hidrostatik testlerle raporlanır. Dayanak, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-1'dir (23 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete değişikliğiyle yenilendi, sayı 33116). Genel kural, standartlarda süre belirtilmemişse azami yılda bir kontroldür.

Basınçlı ekipman, kontrolsüz kaldığında sonucu en ağır ekipman grubudur: yırtılan bir hava tankı veya kazan patlaması, çevresindeki herkes için ölümcüldür. Bu yüzden yönetmelik hem periyodu hem test basınçlarını ayrıntıyla düzenler.

LPG Tankları Neden Farklı Bir Takvime Tabidir?

Tablodaki çoğu ekipman için azami süre 1 yıldır, ama LPG ve benzeri sıvılaştırılmış gaz tankları farklı işler. Bu tanklarda süre, standartlarda sabit bir sayı olarak değil, işyerinin kendi yazılı planında belirlediği sürede muayene şeklinde uygulanır; buna ek olarak 10 yılın sonunda kapsamlı bir yeniden değerlendirme yapılması gerekir.

Bu fark, LPG tanklarının basınç davranışının ve yaşlanma mekanizmasının diğer ekipmanlardan farklı olmasından kaynaklanır. İşyeri, kendi yazılı planını hazırlarken tankın kullanım koşullarını (dış ortam, korozyon riski, doluluk çevrimi) dikkate almalı ve bu planı ilgili standarda (TS EN 13445-5, TS 1446, TS EN 12817/12819) dayandırmalıdır.

Kriyojenik tanklar da benzer bir mantıkla, sabit bir "1 yıl" yerine kendi standardında (TS EN ISO 21009-2, TS EN 14197-3) belirtilen sürelere tabidir. İki ekipman grubunda da ortak nokta, azami süreyi tablodan değil doğrudan ilgili standarttan almak gerektiğidir.

Hidrostatik Test Hangi Basınçla, Ne Sıklıkla Yapılır?

EK-III m.2.1.1'in 23.12.2025 sonrası hâline göre, standartlarda aksi belirtilmedikçe her periyodik kontrolde muayene yapılır. Testler iki kademede uygulanır.

• Azami yılda bir: işletme basıncı değeriyle (işletme basıncı belirlenmemiş ekipmanlarda azami basınç değeriyle) hidrostatik test.
• Azami üç yılda bir veya her önemli bakım-onarım sonrası: üretim standardında belirtilen hidrostatik test basıncıyla; standartta değer yoksa azami basıncın 1,5 katıyla hidrostatik test.
• Emniyet donanımları: emniyet valfi ve benzeri donanımlar işletme basıncına (belirlenmemişse etiketteki azami basınca) uygun ayarlı olmalıdır. LPG tankı ve kazanlar gibi standartlarında valf testi bulunan ekipmanlarda valfler, standartlardaki azami süreler içinde teste tabi tutulur.
• Alternatif yöntemler: hidrostatik test imkânı olmayan kap ve tesisatlarda standardın alternatif yöntemi veya tahribatsız muayene uygulanabilir (m.2.1.3). Gerekçe raporda belirtilir, "prosesin durdurulamaması" tek başına gerekçe olamaz. Tahribatsız muayeneyi TS EN ISO 9712'ye göre en az seviye 2 belgeli personel yapar.

Kontrolleri makine, metalürji-malzeme, mekatronik, kimya, imalat ve uçak mühendisleri, makine/metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler ile makine teknikerleri yapabilir (m.2.1.6). EKİPNET kaydı ve İSG-KATİP sözleşmesi şarttır; sözleşmesiz raporlar geçersizdir. Ayrıntı için yetkili kişiler rehberine bakabilirsiniz. Basınçlı kapların bulunduğu kazan dairesi ve kompresör odaları risk değerlendirmesinde ayrı bölüm olarak ele alınmalıdır.

Kontrol Raporu Neleri İçermeli, Kim İmzalar?

Basınçlı kap kontrol raporu, İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III'ün genel rapor yapısını izler. İşyeri bilgileri, SGK sicil numarası ve İSG-KATİP sözleşme numarası ile kontrol edilen ekipmanın tanımlayıcı bilgileri (tip, kapasite, üretim yılı varsa) raporun ilk kalemleridir. Uygulanan test yöntemi ve basıncı, ölçülen/gözlenen değerler, kusur açıklaması ve bir sonuç-kanaat bölümü de raporun diğer standart kalemleridir.

Raporu, kontrolü yapan yetkili kişi kendi adı, unvanı ve EKİPNET kayıt numarasıyla imzalar. İşveren raporu imzalamaz; raporu teslim alıp saklamak ve uygunsuz bulunan hususları giderip belgelemekle yükümlüdür. Rapor, bir sonraki periyodik kontrole kadar işyerinde saklanır ve denetimde ibraz edilir. Basınçlı kap sayısı arttıkça, hangi raporun hangi ekipmana ve hangi tarihe ait olduğunu takip etmek de o kadar zorlaşır.

Denetimde Sık Karşılaşılan Hatalar Nelerdir?

En sık görülen eksiklik, farklı ekipman tiplerinin (kazan, kompresör tankı, LPG tankı) aynı takvimde karıştırılmasıdır; her biri kendi standardına göre farklı sürede ve farklı test basıncında kontrol edilir. İkinci sık hata, yıllık işletme basıncı testi ile üç yıllık (veya 1,5 kat) test arasındaki farkın gözden kaçırılmasıdır. Bu ikisi aynı ekipmanda ayrı tarihlerde düşer.

Üçüncü hata, EKİPNET kaydı veya İSG-KATİP sözleşmesi olmayan bir kişiden alınan raporun geçerli sayılmasıdır. Dördüncü hata, uygunsuz bulunan bir ekipmanın görünür şekilde işaretlenmeden kullanılmaya devam edilmesidir; m.1.9 bu işaretlemeyi zorunlu tutar. Beşinci hata, önemli bir bakım-onarım sonrasında (takvim beklenmeden yapılması gereken) ek kontrolün atlanmasıdır.

Altıncı hata, kazan veya tank yer değiştirdiğinde (başka bir binaya, başka bir kata taşındığında) kontrolün gerekmediğini düşünmektir; yönetmelik her yer değişikliğinde takvim beklenmeden kontrol yapılmasını öngörür. Taşıma sırasında oluşabilecek yapısal hasar, yerinde kontrol edilmeden fark edilmeyebilir.

Örnek Senaryo: Kazan Dairesinde Kontrol Takvimi Nasıl Kurulur?

Bir tekstil fabrikasının kazan dairesinde 1 buhar kazanı, 2 kompresör hava tankı ve 1 kapalı genleşme tankı bulunsun. Buhar kazanı yılda bir kez işletme basıncında hidrostatik teste, üç yılda bir de üretim standardındaki (veya 1,5 kat) basınçla teste tabidir. İki test farklı tarihte düşer ve karıştırılmamalıdır.

Kompresör tankları ve genleşme tankı da kendi yıllık periyotlarını taşır, ama kazanla aynı gün kontrol edilmeleri zorunlu değildir. Fabrika, tüm ekipmanları tek bir "kazan dairesi kontrol günü" altında planlarsa, farklı test tiplerinin farklı tarihlerde düştüğünü gözden kaçırabilir. Her ekipmanın ve her test tipinin kendi takvimde izlenmesi bu karışıklığı önler.

Bu fabrikada dört ayrı takvim aynı anda işler: kazanın yıllık işletme basıncı testi ve kazanın üç yılda bir devreye giren üretim standardı testi. Buna ek olarak iki kompresör tankının kendi yıllık testleri ve genleşme tankının yıllık testi de ayrıca izlenir. Beşi de aynı kazan dairesinde bulunsa da beşinin de tarihi farklıdır.

Fabrika bir yıl sonra ikinci kompresör tankını devreye alırsa, yeni tankın kendi kurulum tarihinden başlayan ayrı bir yıllık takvimi olur; eski tankla aynı tarihte kontrol edilmesi zorunlu değildir. Her ekipmanın kendi kurulum veya ilk kullanım tarihinden başlayan bağımsız bir periyodu vardır.

Kazan Dairenizin Takvimini Nasıl Otomatik Hatırlatırsınız?

Yıllık hidrostatik test, 3 yıllık 1,5 kat testi ve emniyet valfi periyotları aynı ekipman üzerinde farklı tarihlerde dolar. Kâğıt takipte bu ayrım kolayca kaybolur.

FirstİSG'de her basınçlı kabı kaydedersiniz, test tiplerini ayrı periyotlarla ajandaya bağlarsınız. Yaklaşan kontroller otomatik hatırlatılır, raporlar dijital arşivde denetime hazır bekler.

Her ekipman kendi kurulum tarihinden başlayan bağımsız bir takvimde izlendiği için, yeni bir kazan veya tank eklendiğinde tek yapmanız gereken onu sisteme kaydetmektir; geri kalan hatırlatmalar otomatik kurulur.

Her ay 4 ücretsiz rapor hakkıyla deneyin