İSGB Kurma Zorunluluğu: Hangi İşyeri Kurmak Zorunda, Nasıl Kurulur?

İSGB, işyerinin kendi çalışanlarıyla kurduğu iç iş sağlığı ve güvenliği birimidir. Kurmak her işyeri için genel bir zorunluluk değildir: İSG Hizmetleri Yönetmeliği m.5/3'e göre işveren, işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının tam süreli görevlendirilmesi gereken durumlarda İSGB kurar. Bu eşiğin altındaki işyerleri hizmeti kendi çalışanları arasından kısmi süreli görevlendirmeyle ya da bir OSGB'den alarak karşılayabilir.

Bu sayfa "İSGB nedir" sorusunu tekrar etmez. Kavramın tanımı, açılımı ve OSGB'yle kavramsal farkı için İSGB sözlük maddesine bakın. Burada işverenin masasındaki dört soruya yanıt verilir: kurmak zorunda mıyım, nasıl kurulur, kim çalışır, denetimde ne aranır.

Eşiğin altındaysanız: hizmeti nereden alırsınız?

İSGB kurma yükümlülüğü doğmamış olması, İSG hizmeti yükümlülüğünün olmadığı anlamına gelmez. 6331 sayılı Kanun m.6/1-a ve Yönetmelik m.5, işverene üç yol tanır:

Tam süreli gerekmiyorsa mekân şartı ne olur?

Bu durumda m.10 değil, m.11 uygulanır:

• 50 ve daha fazla çalışanı olan işyerlerinde: işyeri hekimi ile diğer sağlık personeline ve iş güvenliği uzmanına 8 m²'den az olmamak üzere toplam iki oda temin edilir; ayrıca acil durumlarda çalışanların en yakın sağlık birimine ulaştırılmasını sağlamak üzere uygun araç bulundurulur.
• 50'den az çalışanı olan işyerlerinde: hizmetin etkin verilebilmesi için çalışma süresince kullanılmak üzere uygun bir yer sağlanır.
• İş merkezi, iş hanı gibi yerlerde 50'den az çalışanı olan işverenler: koordinasyon yönetimce sağlanmak üzere ortaklaşa kullanılabilecek bir mekân oluşturabilir. Bu mekândan hizmet alacak toplam çalışan sayısı 50'nin altındaysa üçüncü fıkra, üstündeyse ikinci fıkra hükümleri uygulanır.
• 50'den az çalışanı olan ve az tehlikeli sınıftaki işyerlerinde: taraflar mutabık kalarak aynı sözleşme yılı içinde aylık hizmet sürelerini birleştirebilir veya hizmet sunum aralıklarını belirleyebilir (m.11/7).

Sahada en çok gözden kaçan hüküm m.11/6'dır: tam süreli görevlendirme zorunlu olmayan hallerde, işyerinde m.11'e göre oluşturulan ve şartları karşılayan birim, düzenlenen sağlık raporları bakımından İSGB olarak kabul edilir. Bu hüküm işe giriş ve periyodik muayene raporlarının geçerliliğiyle ilgilidir; işyerinin İSGB kurmuş sayılacağı anlamına gelmez. İki şeyi karıştırmak, kurulmamış bir birimi kurulmuş sanmaya yol açar.

İSGB'de kimler görev alır?

Yönetmelik m.10/1: İSGB, en az bir işyeri hekimi ile işyerinin tehlike sınıfına uygun belgeye sahip en az bir iş güvenliği uzmanının görevlendirilmesiyle oluşturulur. İşveren bu birimde ayrıca diğer sağlık personeli de görevlendirebilir.

İş güvenliği uzmanının belge sınıfı uyumlu olmalı

6331 m.8/5 ve İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik m.7/2 aynı kuralı koyar:

Birden fazla uzman görevlendirilen işyerlerinde bir kolaylık vardır: tam süreli görevlendirilen iş güvenliği uzmanlarından yalnız birinin işyerinin tehlike sınıfına uygun belgeye sahip olması yeterlidir (İGU Yön. m.7/3). İSG Hizmetleri Yönetmeliği m.5/3 de aynı yönde bir hüküm taşır; ancak orada hüküm kamu, maden, inşaat, metal, tekstil, sağlık, ulaşım, taşımacılık, ticaret, imalat, bakım, onarım, kurulum, enerji, kimya, tarım, ziraat, hayvancılık, mobilya, ormancılık, gıda, matbaa, atık yönetimi, su temini, temizlik ve ilaçlama sektörleriyle sınırlanmıştır. İki metnin kapsamı aynı değildir — sektörünüz bu listede yer almıyorsa uygulamayı il müdürlüğüne teyit ettirmeden ilerlemeyin.

Ayrıca işveren, zorunlu çalışma sürelerine bağlı kalmak şartıyla, uygun belgeli asıl uzmanın yanında ona yardımcı olmak üzere iş güvenliği uzmanlığı belgesine sahip ve işyerinin tam süreli sigortalı çalışanları arasından ek uzman görevlendirebilir (İGU Yön. m.7/5). Bu, esas sorumlulukları ortadan kaldırmaz.

Diğer sağlık personeli ne zaman gerekli?

• 10 ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde diğer sağlık personeli görevlendirilir (6331 m.6/1-a, Yön. m.5/1).
• Tam süreli işyeri hekimi görevlendirilen işyerlerinde diğer sağlık personeli görevlendirmek zorunlu değildir (6331 m.6/3, Yön. m.5/3).

Bu ikinci kural İSGB kuran işyerleri için özellikle anlamlıdır: hekiminiz tam süreliye geçtiği anda DSP zorunluluğu düşer. Ayrıntı için diğer sağlık personeli rehberine bakın.

Görevlendirme ve süre mantığı

• Beş gün kuralı: çalışanlar arasından görevlendirme yapıldığında İSG-KATİP'teki örneğine uygun sözleşme veya görevlendirme belgesi düzenlenir ve en geç beş gün içinde karşılıklı onaylanır (m.14/3-b). Kamu kurumlarında görevlendirme belgesi yine beş gün içinde düzenlenip sistem üzerinden onaylanır (m.14/3-c).
• Onay yoksa görev yok: sözleşme veya görevlendirmeleri onaylanmayan işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve diğer sağlık personeli görevlerine başlatılamaz ve yetkilerini kullanamaz (m.14/7).
• Süre bölünemez: İş Kanunu'ndaki çalışma süreleri saklı kalmak kaydıyla, kamu kurum ve kuruluşları hariç işyerlerinde İSG hizmetinin sunulması için hesaplanan zorunlu süre bölünerek birden fazla kişiye görevlendirme yapılamaz (m.14/2). İGU Yönetmeliği m.7/4 aynı yasağı tekrarlar; tek istisna vardiyalı çalışmadır — vardiyalı işyerlerinde işveren vardiyalara uygun şekilde görevlendirme yapar.
• Başka görev verilemez: iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personeline, İSG ile ilgili çalışmaları yaptığı süre içinde başka görev verilemez (m.14/8).
• Ayrılma hâlinde 30 gün: İSGB ve OSGB'lerde görevlendirme zorunluluğu bulunanların ayrılması durumunda yerine 30 gün içinde aranan niteliklere sahip personel görevlendirilir ve bildirilir (m.14/10).
• Fesih bildirimi beş iş günü: sözleşme veya görevlendirme belgelerinin fesih ya da başka nedenle geçerliliğini yitirmesi, işyeri içinden görevlendirmede işveren tarafından beş iş günü içinde İSG-KATİP üzerinden bildirilir (m.14/9).
• Mesleki bağımsızlık: işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının hak ve yetkileri, görevlerini yerine getirmeleri nedeniyle kısıtlanamaz; görevlerini mesleğin gerektirdiği etik ilkeler ve mesleki bağımsızlık içinde yürütürler (6331 m.8/1). İSGB personelinin işverenin kendi çalışanı olması bu ilkeyi değiştirmez.

İSGB ne iş yapar?

Yönetmelik m.13/1, İSGB ve OSGB'lerin sorumluluk alanını altı başlıkta sayar. Bunlar İSGB'nin yıllık iş programının da iskeletidir:

1. 1. Çalışma ortamı gözetiminde işverene rehberlik: sağlık ve güvenlik risklerine karşı yürütülecek her türlü koruyucu, önleyici ve düzeltici faaliyeti kapsayacak şekilde öneriler hazırlayıp işverenin onayına sunmak. Bunun merkezinde risk değerlendirmesi ve düzenli saha denetimi durur.
2. 2. Sağlık gözetiminin uygulanması: işe giriş ve periyodik muayeneler dâhil sağlık gözetimi sürecini yürütmek.
3. 3. Eğitim ve bilgilendirme planlaması: çalışanların İSG eğitimlerini planlayıp işverenin onayına sunmak.
4. 4. Acil durum organizasyonu: kaza, yangın, doğal afet gibi acil müdahale gerektiren durumların belirlenmesi, acil durum planının hazırlanması, ilkyardım ve acil müdahale uygulamalarının organizasyonu ve ilgili kurumlarla işbirliği.
5. 5. Kayıt altına alma: yıllık çalışma planı, yıllık değerlendirme raporu, çalışma ortamı gözetimi, çalışanların sağlık gözetimi, iş kazası ve meslek hastalığı bilgileri ile çalışma sonuçlarının kaydı.
6. 6. Kişisel sağlık dosyalarının gizlilikle saklanması: yürütülen işler, risk değerlendirmesi sonuçları, maruziyet bilgileri, işe giriş ve periyodik muayene sonuçları, iş kazası ve meslek hastalığı kayıtlarının işyerindeki kişisel sağlık dosyalarında gizlilik ilkesine uyularak saklanması.

Ayrıca m.13/1-f uyarınca birim, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi yönetmeliklerinde sayılan görevlerin yerine getirilip getirilmediğini izlemekle de sorumludur. Yani İSGB yalnız iş yapmaz, işin yapıldığını da kayda geçirir.

Koordinasyon konusunda net bir sorumlu vardır: işletme içinden veya dışından İSG hizmetlerinde görevlendirilenler arasında koordinasyonu işveren sağlar (m.15/3).

En sık yapılan sekiz hata

1. Kâğıt üzerinde birim kurmak. Oda ayrılmış, tabela asılmış, ancak İSG-KATİP'te onaylanmış bir görevlendirme yok. Yönetmelik m.14/7 bu durumda personelin göreve başlatılamayacağını söyler; birim hukuken kurulmuş sayılmaz.

2. Zorunlu süreyi birden fazla kişiye bölmek. "İki uzmana yarım gün yaptıralım" çözümü, kamu kurumları hariç m.14/2 ile açıkça yasaklanmıştır.

3. Uzmanı İSG dışı işlerde çalıştırmak. Kalite, çevre, insan kaynakları ve benzeri görevlerin uzmana yıkılması m.14/8'e aykırıdır; ayrıca hesaplanan sürenin fiilen kullanılmadığı anlamına gelir.

4. Belge sınıfını gözden kaçırmak. Tek uzman görevlendirilen çok tehlikeli sınıftaki bir işyerinde (B) sınıfı uzmanla ilerlemek, görevlendirmeyi geçersiz kılar. Birden fazla tam süreli uzman varsa yukarıdaki m.7/3 kolaylığı devreye girer; ama bu, hiçbirinde uygun belge aranmayacağı anlamına gelmez. Tehlike sınıfınızı NACE kodunuz üzerinden teyit edin.

5. m.11'i m.10 sanmak. 50+ çalışanlı işyerinde iki oda ayırmak İSGB kurmak değildir. m.11/6'nın "sağlık raporları bakımından İSGB sayılır" ifadesi bu iki durumu birbirine karıştırmanın en yaygın kaynağıdır.

6. Odaları dağıtmak veya işaretlemeyi atlamak. m.10/3 bölümlerin aynı alanda bulunmasını ve alanın çalışanlarca kolaylıkla görülebilecek şekilde işaretlenmesini ister. Kat kat dağılmış "birim" denetimde birim sayılmaz.

7. Kayıtları birimde toplamamak. Eğitim kayıtları insan kaynaklarında, muayene sonuçları başka bir dolapta, risk değerlendirmesi bir danışmanın bilgisayarında duruyorsa, denetimde tek tek toplanamaz. Kayıtlar birimde toplanır ve 15 yıllık saklama yükümlülüğü buna göre kurgulanır.

8. Personel ayrıldığında 30 günü kaçırmak. İstifa, emeklilik veya sözleşme feshi sonrası 30 günlük atama süresi hızla dolar; yerine geçecek kişinin belge sınıfı uyumu da ayrıca kontrol edilmelidir.

Mevzuat kaynakları

Mevzuat metinleri değişebilir; kritik bir karar öncesinde yürürlükteki güncel metni resmî kaynaktan teyit edin.

İSGB Kayıtlarını Tek Yerde Toplamak

İSGB kurmanın asıl yükü mekân değil kayıt düzenidir: görevlendirmeler, çalışma süreleri, sağlık gözetimi ve eğitim kayıtları birimde toplanmalıdır. FirstİSG uygulamasında bu kayıtlar tek panelde tutulur, süresi yaklaşan yükümlülük hatırlatılır.

Her ay ücretsiz rapor hakkıyla deneyin