Metal ve Kaynak İşlerinde İş Güvenliği: Duman, Ark Işını, Yangın, Makine
Metal atölyeleri, kaynakhaneler, talaşlı imalat, döküm ve haddehaneler için mevzuat ve saha rehberi
Metal ve Kaynak İşlerinde Riski Yüksek Kılan Nedir?
Metal işleme ve kaynağı riskli kılan, sıcak yüzey, kıvılcım, yüksek enerjili makine ve zararlı duman-gazın aynı çalışma alanında bir arada bulunmasıdır. Küçük bir metal atölyesinden büyük bir dökümhaneye kadar riskler benzer ailededir; değişen şey ölçek ve maruziyet yoğunluğudur. Bu yoğunluk, tek bir kontrol listesinin tüm alt kolları kapsayamayacağı anlamına gelir. Aşağıdaki kritik kontrol noktaları ve alt sektör ayrımı, hangi tedbirin hangi işte öncelikli olduğunu netleştirmek için ayrı ayrı ele alınmıştır.
Metal ve kaynak İSG'sinin karakteristik riskleri:
- Kaynak dumanı ve gazları: metal oksit dumanı, ozon, nitrojen oksitleri; solunum yolu ve akciğer hastalıkları
- Ark ışını ve ısı: UV/IR ışın kaynaklı "kaynakçı göz yanması", cilt yanığı, sıcak metal teması
- Yangın ve patlama: kıvılcım, sıcak iş; oksijen-asetilen tüpleri, yanıcı ortamda kaynak
- Elektrik çarpması: ark kaynağında yüksek akım, nemli ortam, yalıtım hatası
- Makine kaynaklı yaralanma: pres, giyotin, taşlama, torna, CNC; sıkışma-kesilme, fırlayan parça
- Gürültü ve titreşim: dövme, taşlama, sac işleme; kalıcı işitme kaybı ve el-kol titreşimi
Metal ve Kaynak İşleri Hangi Tehlike Sınıfına Girer?
Metal işleme ve kaynak faaliyetleri İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği'nde genellikle tehlikeli sınıfa girer; döküm (metal döküm/dövme) ve haddehane gibi faaliyetler ise çok tehlikeli olarak sınıflandırılır. Kesin sınıf NACE koduna bağlıdır. İşyerinizin kesin sınıfını tehlike sınıfı sorgulama aracıyla veya İSG-KATİP NACE kaydıyla doğrulayın. Tehlikeli/çok tehlikeli sınıfta uzman görevlendirme süreleri ve belge sınıfı yükümlülükleri artar.
1. Kaynak Dumanı ve Ortam Ölçümü
Kaynak dumanı zararlı kimyasal etken olarak değerlendirilir. Kaynak noktasında lokal duman emiş (nokta aspirasyonu), genel havalandırma ve düzenli ortam ölçümü esastır. Paslanmaz çelik kaynağında ortaya çıkan krom (VI) bileşikleri kanserojen olarak sınıflandırılır; bu tür işlerde solunum koruma seçimi ve ölçüm sıklığı karbon çelik kaynağına göre daha sıkı tutulmalıdır. Ayrıntı: Kimyasal Maddelerle Çalışma Yönetmeliği.
2. Ark Işını ve Kaynakçı Göz Yanması
Ark kaynağının yaydığı UV ve IR ışınlar, kaynakçı göz yanması olarak bilinen ağrılı bir kornea yanığına ve uzun vadede cilt yanığına yol açar. Doğru karartma sınıfında kaynak maskesi veya vizör yalnızca kaynakçıyı değil çevresindeki çalışanları da korumalıdır; bu yüzden kaynak istasyonunun paravanla çevrilmesi zorunlu kabul edilir. Yardımcı personele ve yakın çalışanlara koruyucu gözlük tahsis edilmemesi, atölyelerde en sık karşılaşılan eksikliklerden biridir.
3. Sıcak İş İzni ve Yangın Önleme
Yanıcı ortamda veya bakım alanlarında kaynak/kesme öncesi sıcak iş izni (iş izin sistemi) alınmalı, yanıcı malzeme uzaklaştırılmalı, yangın söndürücü ve gözcü hazır bulunmalıdır. İzin formunda çalışma süresi, gözcü görev süresi ve iş bitiminde yapılacak son kontrol ayrı ayrı belirtilmelidir. Sıcak iş bitiminden sonra bir süre daha sürdürülen gözetim, gizli kor kalıntılarının sonradan tutuşmasını önler; özellikle talaş veya yalıtım malzemesi arasında kalan kıvılcım, vardiya bittikten saatler sonra bile yangına dönüşebilir. Oksijen-asetilen tüpleri dik, zincirli, dolu-boş ayrımıyla ve geri tepme emniyetiyle kullanılır. Bkz. iş izin sistemi rehberi.
4. Gürültü ve Titreşim
Taşlama, dövme ve sac işlemede gürültü sıklıkla eylem değerini aşar. 85 dB(A) üzerinde kulak koruyucu zorunludur; el aletlerinde titreşim maruziyeti için ölçüm, rotasyon ve düşük titreşimli ekipman gerekir. El-kol titreşimine maruz kalan taşlamacı ve zımparacılarda rotasyon uygulaması, günlük maruziyet süresini sınırlayarak kronik etkiyi azaltır. Ayrıntı: Gürültü ve Titreşim Yönetmeliği.
5. Makine Emniyeti, Kaldırma Ekipmanı ve Risk Değerlendirmesi
Pres ve giyotinde çift el kumanda ve ışık perdesi, taşlama makinesinde koruyucu ve göz siperi, torna/CNC'de muhafaza esastır. Bakımda enerji kilitleme-etiketleme (LOTO) uygulanır. Vinç, caraskal ve sapan gibi kaldırma ekipmanları İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında periyodik kontrole tabidir. Kontrol aralığı ekipman tipine göre değişir ve rapor iş yerinde bulundurulur. Sapan ve halatların aşınma, kesik veya tel kopması yönünden görsel kontrolü her kullanım öncesi yapılmalı, aşırı yük göstergesi olan vinçlerde bu gösterge çalışır durumda tutulmalıdır. Puanlı başlangıç tablosu için metal atölyesi risk değerlendirmesi örneğine ve kaynak işleri risk değerlendirmesi örneğine bakın.
Sahada Hangi 18 Kontrol Noktası Denetlenir?
Aşağıdaki liste dört kritik alanı kapsar: kaynak ve duman, yangın ve sıcak iş, makine ve elektrik, gürültü-KKD-kaldırma. Saha denetiminde her madde tek tek işaretlenip eksik bulunanlar sorumlu ve termin atanarak aksiyon planına dönüştürülebilir.
A. Kaynak ve Duman (5)
- Kaynak noktalarında lokal duman emiş sistemi çalışıyor mu?
- Ortam ölçümü (kaynak dumanı, gaz) periyodik yapılmış mı?
- Kaynakçıya doğru sınıf kaynak maskesi/vizör ve solunum koruma tahsis edilmiş mi?
- Oksijen-asetilen tüpleri dik, zincirli, geri tepme emniyetli mi?
- Kaynak paravanı ile çevredeki çalışanlar ark ışınından korunuyor mu?
B. Yangın ve Sıcak İş (4)
- Sıcak iş öncesi izin alınıyor, yanıcı malzeme uzaklaştırılıyor mu?
- Çalışma alanında yangın söndürücü ve gerektiğinde gözcü var mı?
- Kıvılcım perdesi/örtüsü ve yangın battaniyesi erişilebilir mi?
- Yanıcı gaz ve kimyasal depolama ayrı, havalandırmalı mı?
C. Makine ve Elektrik (5)
- Preslerde çift el kumanda/ışık perdesi işler durumda mı?
- Taşlama makinesinde koruyucu, göz siperi ve doğru taş takılı mı?
- Torna/CNC muhafazaları kapalı, acil stop erişilir mi?
- Bakım sırasında LOTO (enerji kilitleme-etiketleme) uygulanıyor mu?
- Kaynak makineleri topraklı, kablo/pens yalıtımı hasarsız mı?
D. Gürültü, KKD, Kaldırma (4)
- 85 dB(A) üzeri bölgelerde kulak koruyucu tahsis ve kullanımı var mı?
- Deri eldiven, önlük, iş ayakkabısı ve göz koruma işe uygun mu?
- Vinç/caraskal ve sapan periyodik kontrolden geçmiş mi?
- Talaş/çapak birikimi ve zemin düzeni kayma-yaralanmayı önlüyor mu?
Metal Sektörünün Alt Kollarında Risk Nasıl Değişir?
Metal sektöründe risk profili alt kola göre belirgin şekilde değişir: kaynakhanede ark ve duman öne çıkarken, sac işlemede sıkışma-kesilme, dökümde ise ısıl stres baskındır.
Kaynakhane / Metal Konstrüksiyon
Ark/gazaltı kaynağı, kesme, montaj. Duman emiş, sıcak iş izni ve ark ışını koruması öne çıkar. Bu alt kolda çalışanlar genellikle vardiya boyunca birden fazla kaynak yöntemini art arda kullanır; bu da duman emiş sisteminin her istasyonda kesintisiz çalışmasını daha kritik hale getirir. Bkz. kaynak işleri örneği.
Talaşlı İmalat (Torna, Freze, CNC)
Fırlayan talaş, sıkışma, kesici uç, soğutma sıvısı maruziyeti. Muhafaza, göz koruma ve cilt bakımı esas. Soğutma sıvısının cilt teması zamanla tahriş ve alerjik reaksiyona yol açabilir; eldiven seçimi ve düzenli cilt kontrolü bu yüzden ayrı bir başlık olarak ele alınmalıdır.
Sac İşleme (Pres, Giyotin, Büküm)
El/parmak sıkışma ve kesilme en yüksek risk. Çift el kumanda, ışık perdesi ve besleme yardımcıları kritik. Küçük atölyelerde pres koruyucularının üretim hızını yavaşlattığı gerekçesiyle devre dışı bırakılması, elde edilen hız kazancının kat kat üzerinde bir yaralanma riski doğurur.
Döküm ve Haddehane
Ergimiş metal, ısıl stres, toz ve gürültü çok tehlikeli sınıfın karakteristik riskleridir. Isıya dayanıklı KKD, sıçrama koruması ve sıkı sağlık gözetimi gerekir. Bu alt kolda periyodik sağlık muayenesi aralıkları, tehlike sınıfının en yüksek kademesine uygun sıklıkta planlanmalıdır.
Atölyelerde Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
Denetimlerde en sık karşılaşılan eksiklikler, kaynak dumanı emişinin kağıt üstünde kalması ve bakımda enerji kilitlemenin atlanmasıdır. Sık görülen diğer bulgular şunlardır:
- İzin var, saha yok: sıcak iş izin formu dosyada dururken sahada kontrol yapılmadan işe başlanması
- Kısmi LOTO: büyük bakımlarda enerji kilitleme uygulanırken günlük küçük müdahalelerde atlanması
- Kaynak paravanının hiç bulunmaması veya sökülüp bir kenara bırakılması, çevredeki çalışanların ark ışınına maruz kalması
- Vinç ve sapan periyodik kontrol süresi geçmiş olsa da ekipmanın kullanılmaya devam edilmesi
- Kulak koruyucusu tahsis edilmiş olsa da gürültülü alanlarda fiilen takılmaması
Denetimde Hangi Kayıtlar İstenir?
Bir İSG denetiminde metal atölyesinden üç belge grubu istenir: ortam ölçüm raporları, periyodik kontrol sertifikaları ve sıcak iş izin formları. Ortam ölçüm raporları gürültü ve kaynak dumanı için yıllık ölçümü kapsar. Periyodik kontrol sertifikaları vinç, pres ve basınçlı tüpler için ayrı ayrı düzenlenir. Sıcak iş izin formları her kaynak veya kesme işleminden önce imzalanıp arşivlenir. Kayıtların hem dijital hem kağıt kopyasının aynı anda tutulması, denetim sırasında zaman kaybını önler. Sertifikası süresi dolmuş tek bir vinç veya eksik imzalı tek bir izin formu, aksi halde düzenli tutulan bir dosyanın tamamının güvenilirliğini denetçi gözünde sorgulanır hale getirebilir.
Örnek Vaka: Kaynak Dumanı ve Göz Yanması
Atölye: 24 çalışanlı metal konstrüksiyon, gazaltı + örtülü elektrot kaynağı
Saha bulguları:
- 2 çalışanda tekrarlayan göz yanması (ark ışını) şikâyeti
- Kaynak noktalarında lokal duman emiş yok, yalnızca genel havalandırma
- Kaynak paravanı olmadığından çevredeki personel ark ışınına maruz
- Sıcak iş öncesi izin uygulanmıyor, söndürücü uzakta
- Vinç periyodik kontrol raporu 4 aydır güncellenmemiş
Aksiyon planı:
- Kısa vadeli: taşınabilir duman emiş + kaynak paravanı (2 hafta)
- Doğru karartma sınıfı vizör ve yardımcılara koruyucu gözlük
- Sıcak iş izin formu ve çalışma alanına söndürücü/gözcü
- Vinç periyodik kontrolünün yenilenmesi ve takvime bağlanması
- Yıllık ortam ölçümü ve kaynakçılara solunum koruma
Sonuç 3 ay sonra: Göz yanması şikâyeti kesildi. Duman ve ışın maruziyeti azaldı, kontroller risk değerlendirmesine işlendi. Vinç periyodik kontrolü de yenilenerek takvime bağlandığından, aynı bulgunun bir sonraki denetimde tekrar açık madde olarak çıkması önlendi.
FirstİSG Bu Süreci Nasıl Kolaylaştırır?
Metal işletmelerinde denetim yoğunluğu yüksektir: çok sayıda makine, sıcak iş ve maruziyet noktası aynı vardiyada iç içe geçer. FirstİSG bu yoğunluğu yönetilebilir kılar:
- Metale hazır soru setleri: Kaynak dumanı, kıvılcım-yangın ve makine kontrolleri fotoğraftan değerlendirilir
- Fine-Kinney önceliklendirme: Yüksek riskli noktalar öneri puanıyla sıraya girer
- Periyodik kontrol takibi: Vinç, pres, kaynak makinesi muayene tarihleri takvimli hatırlatılır
- Maruziyet ve ölçüm kaydı: Gürültü ve ortam ölçüm raporları tek yerde arşivlenir
- Sıcak iş izin arşivi: İmzalı izin formları ve gözcü kayıtları dijital olarak saklanır
Metal ve kaynak işlerinde iş güvenliği hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Metal ve kaynak işleri hangi tehlike sınıfına girer?
Metal işleme ve kaynak faaliyetleri Tehlike Sınıfları Tebliği'nde genellikle tehlikeli sınıfa girer; döküm (metal döküm/dövme) ve haddehane gibi faaliyetler ise çok tehlikeli olarak sınıflandırılır. Kesin sınıf NACE koduna bağlıdır; tehlike sınıfı sorgulama aracıyla veya İSG-KATİP kaydıyla doğrulayın. Sınıf, risk değerlendirmesinin yenileme periyodunu da belirler: tehlikelide 4 yıl, çok tehlikelide 2 yıl.
Kaynak dumanı neden tehlikelidir, nasıl kontrol edilir?
Kaynak dumanı metal oksitler, ozon ve nitrojen oksitleri içerir; solunum yolu ve akciğer hastalıklarına yol açar. Kaynak noktasında lokal duman emiş (nokta aspirasyonu), genel havalandırma ve düzenli ortam ölçümü esastır. Paslanmaz kaynağında krom/nikel gibi kanserojen bileşenler için özel önlem gerekir.
Kaynakçı göz yanması (ark ışını) nasıl önlenir?
Ark kaynağının yaydığı UV/IR ışın "kaynakçı göz yanması"na (ark göz) ve cilt yanığına neden olur; etkisi genellikle saatler sonra kum kaçmış hissiyle ortaya çıkar. Doğru karartma sınıfında kaynak vizörü, kaynak paravanı (çevredeki çalışanları korumak için) ve yardımcı personele koruyucu gözlük zorunludur. Paravan olmadan yapılan kaynakta, işlemi izleyen veya yürüyen çalışanlar da korumasız kalır.
Metal işlemede gürültü için ne yapılmalı?
Taşlama, dövme ve sac işlemede gürültü sıklıkla eylem değerini aşar. 85 dB(A) üzerinde kulak koruyucu tahsisi ve kullanımı zorunludur; el aletlerinde titreşim maruziyeti için ölçüm, rotasyon ve düşük titreşimli ekipman gerekir. Gürültü ölçümü periyodik olarak tekrarlanır ve sonuçlar işyeri hekiminin periyodik muayene planına da girdi olur. Ayrıntı: Gürültü ve Titreşim Yönetmeliği.
Preslerde el/parmak yaralanması nasıl önlenir?
Preslerde ve giyotinlerde el/parmak sıkışma-kesilme en yüksek risktir. Çift el kumanda, ışık perdesi, mekanik besleme yardımcıları ve bakımda enerji kilitleme-etiketleme (LOTO) esas önlemlerdir. Koruyucunun geçici olarak sökülüp geri takılmaması, üretim hızının önlemin önüne geçmesine izin vermemek denetimde en sık aranan noktadır. Puanlı başlangıç için metal atölyesi risk değerlendirmesi örneğine bakın.
Kaynak dumanı, yangın, makine: metal riskleri tek raporda
FirstİSG mobil uygulaması metal ve kaynak atölyeleri için özel soru setleri, Fine-Kinney önceliklendirme ve periyodik kontrol takibi sunar.
Talaşlı imalatta kullanılan kesme sıvılarının cilt teması ve aerosol maruziyeti, gürültü ve titreşimle birlikte aynı değerlendirmede ele alınmalıdır.
Metal ve kaynak atölyesi risklerini sektöre hazır soru setleriyle değerlendirin
FirstİSG uygulamasında kaynak dumanı, kıvılcım-yangın ve makine risklerini metale hazır soru setleriyle fotoğraftan tespit eder, Fine-Kinney öneri puanıyla önceliklendirirsiniz.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın