Destek Elemanı (Sivil Koruma) ve Acil Durum Ekipleri: Kaç Kişi, Hangi Ekipler Zorunlu?

Destek Elemanı Nedir?

Destek elemanı; asıl görevinin yanında, iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım gibi konularda özel olarak görevlendirilmiş çalışandır (6331 sayılı Kanun m.3). Uygun donanıma ve yeterli eğitime sahip olması şarttır. Yani ayrı bir meslek değil, mevcut çalışanlara verilen ek bir görevdir: forklift operatörü aynı zamanda yangın söndürme ekibinde, muhasebe personeli tahliye ekibinde olabilir. Halk arasında ve iş ilanlarında bu görev sık sık "sivil koruma görevlisi" ya da "sivil savunma elemanı" olarak da anılır; mevzuattaki resmî karşılığı destek elemanıdır.

Destek elemanları acil durum planının insan gücüdür; plan kâğıt üzerinde ne kadar iyi olursa olsun, görevlendirilmiş ve eğitilmiş destek elemanı yoksa uygulanamaz. Çalışan temsilcisiyle karıştırılmamalıdır: temsilci çalışanları İSG konularında temsil eder, destek elemanı ise acil durumda fiilen görev alır; aynı kişi iki görevi birden üstlenebilir ama biri diğerinin yerine geçmez.

Kaç Çalışana Bir Destek Elemanı? (30/40/50 Kuralı)

İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.11'e göre (1 Ekim 2021 değişikliği) işveren, söndürme, kurtarma ve koruma konularının her biri için aşağıdaki oranlarda en az birer destek elemanı görevlendirir. Görevlendirilen kişiler uygun donanıma ve özel eğitime sahip olmalıdır; bu ekipler uygulamada "yangınla mücadele" ile "arama, kurtarma ve tahliye" adlarıyla da bilinir, ilk yardım ekibi ayrıca oluşturulur:

• 10'dan az çalışanı olan işyerlerinde, tehlike sınıfı fark etmeksizin, söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinin tamamı için özel eğitimli bir kişinin görevlendirilmesi yeterlidir (m.11/4, 2021 değişikliği).
• İlkyardımcı sayısı ayrı mevzuata tabidir. İlkyardım Yönetmeliği'ne göre az tehlikeli işyerlerinde her 20 çalışana, tehlikelide her 15, çok tehlikelide her 10 çalışana kadar 1 sertifikalı ilkyardımcı bulundurulur. Eğitim, sınav ve belge yenileme detayları için ilkyardımcı zorunluluğu rehberine bakın.
• Vardiyalı işyerlerinde her vardiyada yeterli sayıda destek elemanı bulunacak şekilde planlama yapılır: tüm ekip gündüz vardiyasındaysa gece vardiyası korumasız kalır.

Çalışan sayınızı ve tehlike sınıfınızı girerek destek elemanı, ilkyardımcı ve çalışan temsilcisi sayısını tek formda hesaplamak için ilkyardımcı ve destek elemanı hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.

35 Çalışanlı Tehlikeli Sınıf İşyerinde Kaç Kişi Görevlendirilir?

Tehlikeli sınıfta 35 çalışanı olan bir işyeri, söndürme, kurtarma ve koruma konularının her biri için birer kişi, yani toplam 3 destek elemanı görevlendirir. Hesap "her 40 çalışana kadar 1" oranından çıkar: 35 çalışan tek bir 40'lık dilime sığar, bu yüzden konu başına sayı 1'de kalır.

Sayı, işe alımla birlikte sessizce artar. Aynı işyeri 41 çalışana ulaştığında oran konu başına 2 kişiyi zorunlu kılar ve toplam 6'ya çıkar. Yani altı kişilik bir alım dalgası, görevlendirme listesini iki katına çıkarır; bu eşik çoğu işyerinde fark edilmeden geçilir.

İlkyardımcı hesabı bu sayıdan bağımsız yürür. Tehlikeli sınıfta oran her 15 çalışana kadar 1 olduğundan 35 çalışan için 3 sertifikalı ilkyardımcı gerekir. İki hesap ayrı olduğu için destek elemanı ve ilkyardımcı sayısı aynı işyerinde çoğu zaman eşit çıkmaz. Çalışan sayısı 10'un altında olmadığından burada m.11/4 istisnası uygulanmaz.

10'dan Az Çalışanı Olan İşyerinde Kim Görevlendirilir?

10'dan az çalışanı olan işyerlerinde tehlike sınıfı fark etmeksizin, söndürme, kurtarma ve koruma konularının üçü için de tek bir kişinin özel eğitimli olması yeterlidir (m.11/4). Bu istisna işveren için sayı avantajı sağlar, ama eğitim yükümlülüğünü hafifletmez: tek kişi görevlendirilecekse bu kişi üç konunun eğitimini de eksiksiz almalıdır.

Örnek: 6 çalışanlı az tehlikeli bir mobilya atölyesinde işveren, ustabaşını söndürme, kurtarma-tahliye ve koruma konularının tamamı için destek elemanı olarak görevlendirebilir. İlkyardımcı sayısı ise bu istisnanın dışındadır ve İlkyardım Yönetmeliği'nin 20-15-10 oranına göre ayrıca hesaplanır; 6 çalışanlı az tehlikeli bir işyerinde bu oran yuvarlanarak yine en az 1 ilkyardımcı gerektirir. Küçük işyerlerinde sık görülen hata, tek destek elemanının aynı zamanda tek ilkyardımcı sayılabileceği varsayımıdır; iki görev ayrı eğitim ve ayrı sertifika gerektirir, aynı kişi ikisini birden üstlenebilir ama otomatik sayılmaz.

Yasal Asgariden Fazla Destek Elemanı Görevlendirilebilir mi?

Evet, yönetmelikteki 30/40/50 oranı bir alt sınırdır, üst sınır değildir. İşveren isterse asgari sayının üzerinde destek elemanı görevlendirebilir; bu bir ihlal değil, iyi uygulamadır. Özellikle izin, rapor ve vardiya boşluklarının sık yaşandığı işyerlerinde her ekip için bir yedek kişinin de eğitilmesi, asgari sayı bir kişi eksildiğinde planın çökmesini önler.

Fazladan görevlendirilen kişiler için de aynı eğitim ve belgeleme standardı geçerlidir; "yedek" olması, eğitimsiz kalabileceği anlamına gelmez. Aksi hâlde asıl görevli izinliyken devreye giren yedek, denetimde veya gerçek bir olayda eğitimsiz destek elemanı olarak görünür.

Görevlendirmede Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?

Denetimde ve saha ziyaretlerinde tekrar eden beş hata öne çıkar:

• Kâğıt üzerinde görevlendirme: isim listesi hazır ama ilgili kişi eğitim almamış veya eğitimin üzerinden uzun süre geçmiş; tatbikatta kişi ne yapacağını bilmiyor.
• Güncellenmeyen liste: işten ayrılan veya departman değiştiren destek elemanının yerine yenisi atanmamış; acil durum planındaki isim sahadaki gerçeklikle uyuşmuyor.
• Tek kişiye aşırı yük: aynı kişi hem söndürme hem kurtarma hem koruma ekibine, üstüne bir de ilkyardımcı olarak yazılmış; gerçek bir olayda tek kişi bu görevlerin hepsini fiziken yürütemez.
• Donanım eksikliği: görev yazısı var ama söndürme tüpü, ışıklı yelek veya ilkyardım çantası kilitli dolapta ya da erişilemeyen bir yerde.
• Vardiya ve izin boşluğu: yıllık izin, rapor veya gece vardiyasında görevi devralacak yedek kişi tanımlanmamış.

Bu beş kalemin ortak paydası kayıttır: görevlendirme yazısı, eğitim sertifikası ve tatbikat katılım kaydı bir arada tutulduğunda, hem denetimde hem gerçek bir acil durumda hangi görevin kimde olduğu belirsizlik taşımaz.

Hangi Ekiplerin Oluşturulması Zorunlu? (Sınav Sorusunun Cevabı)

"Acil durum planında hangi ekibin oluşturulması zorunlu değildir?" sorusunun dayanağı yönetmeliğin konu listesidir. Zorunlu görevlendirme konuları şunlardır:

Yani sınav ve denetim mantığında zorunlu çekirdek, yönetmeliğin saydığı dört ekiptir: söndürme, kurtarma ve koruma (destek elemanı oranına tabi) ile ilk yardım (ilkyardımcı oranına tabi). Büyük tesislerde haberleşme veya sosyal yardım ekibi kurmak faydalı bir tercihtir ama yönetmelik zorunluluğu değildir.

Ekiplerin sınırları da net değildir; aynı kişi hem kurtarma hem koruma ekibinde görevli olabilir, ama söndürme ile ilkyardım genelde ayrı kişilere verilir. Sebep basittir: gerçek bir yangında söndürme ekibi alevle uğraşırken ilkyardım ekibinin yaralıyla ilgilenmesi gerekir; aynı kişi ikisini aynı anda yapamaz.

Görevlendirme Yazısında Neler Yer Almalı?

Görevlendirme yazısı en az beş bilgiyi taşımalıdır: çalışanın adı ve asıl görevi, verilen acil durum konusu (söndürme, kurtarma veya koruma) ve görevin başlangıç tarihi. Bunlara işveren ya da vekilinin imzası ile çalışanın tebliğ imzası eklenir. Yönetmelik matbu bir form şartı koymaz; aranan şey görevin yazılı olduğunu ve çalışana bildirildiğini gösteren bir kayıttır.

Yazının tek başına yetmediği nokta eğitimdir. Görevlendirme tarihi ile eğitim tarihi arasındaki boşluk uzarsa, kâğıt üzerinde görevli ama fiilen eğitimsiz bir çalışan ortaya çıkar. Görevlendirme yazısı, eğitim kaydı ve tatbikat katılım listesi bu yüzden aynı dosyada, aynı isim sırasıyla tutulur.

Görevin sona ermesi de kayıt gerektirir. İşten ayrılan veya bölüm değiştiren çalışanın görevi yazılı olarak sonlandırılır, yerine atanan kişi için yeni bir yazı düzenlenir. Acil durum planındaki ekip listesi aynı gün güncellenmezse plan ile saha arasındaki fark denetimde bulguya dönüşür.

Acil Durum Ekibi Eğitimini Kim Verebilir?

Konuya göre değişir; tek bir yetkili kurum tüm eğitimleri kapsamaz. İlkyardım eğitimi, Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilmiş ilkyardım eğitim merkezlerinden alınır ve sınavla sertifikalanır; bu eğitimi işyeri kendi içinde veremez. Yangınla mücadele ve arama-kurtarma-tahliye eğitimleri ise genellikle işyerinin görevlendirdiği iş güvenliği uzmanı tarafından planlanır ve uygulamalı bölümü itfaiye teşkilatı veya yetkili özel eğitim kurumlarıyla birlikte yürütülür.

Eğitimin kim tarafından verildiği kadar, ne sıklıkla tekrarlandığı da önemlidir. Söndürme ve tahliye becerisi pratik yapılmazsa unutulur; bu yüzden eğitim tek seferlik bir sertifika değil, yıllık tatbikatla pekiştirilen sürekli bir döngü olarak planlanmalıdır. İlkyardımcı belgesinin geçerlilik süresi üç yıldır ve güncelleme eğitimi, sürenin bitiminden önceki 3 ay içinde alınmalıdır (İlkyardım Yönetmeliği m.23/1-a).

Ekip Listeleriniz Hep Güncel Kalsın

Destek elemanı listesi Excel'de tutulduğunda personel değişimiyle sessizce eskir. FirstİSG'de acil durum ekipleri ve eğitim tarihleri kayıt altında tutulur; tatbikat bulguları sorumlu ve terminli takibe bağlanır, denetimde güncel liste tek tıkla hazırdır.

Her ay 4 ücretsiz rapor hakkıyla deneyin