Alt İşveren (Taşeron) İSG Yükümlülükleri: Kim, Neden Sorumlu?

Taşeron Çalışanının İSG'sinden Kim Sorumludur?

Alt işveren, kendi çalışanlarının İSG yükümlülüklerinin (risk değerlendirmesi, eğitim, sağlık gözetimi, İSG profesyoneli görevlendirme) birinci muhatabıdır. Asıl işveren ise bu yükümlülüklerin yerine getirilmesinden alt işverenle birlikte sorumludur (İş Kanunu m.2/7, müteselsil sorumluluk). Ek olarak aynı çalışma alanını paylaşan tüm işverenler, İSG çalışmalarını koordine etmekle yükümlüdür (6331 sayılı Kanun m.23).

Pratik çeviri: "Taşeronun işçisi, taşeronun sorunu" cümlesi hukuken yanlıştır. Kaza gerçekleştiğinde tazminat ve idari yaptırım tarafında asıl işveren de masadadır. Koordinasyon eksikliği doğrudan asıl işverenin kusuru sayılır ve bilirkişi raporunda ayrı bir kalem olarak değerlendirilir.

Bu sorumluluk paylaşımının kaynağı iki ayrı hüküm katmanıdır. İş Kanunu m.2, asıl işveren-alt işveren ilişkisini tanımlar ve birlikte sorumluluğu kurar; 6331 sayılı Kanun m.23 ise aynı çalışma alanını paylaşan işverenler arasında koordinasyonu ayrıca zorunlu tutar. İki hüküm birbirini tamamlar: biri sorumluluğun kime ait olduğunu, diğeri bu sorumluluğun sahada nasıl işletileceğini belirler.

Alt İşverenlik İlişkisi Nasıl Tescil Edilir?

İlişki, sözleşmenin imzalanmasıyla değil İl Müdürlüğüne yapılan bildirimle resmiyet kazanır. Muhatap kurum, Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüdür (yönetmelik metninde bölge müdürlüğü olarak geçer). Alt İşverenlik Yönetmeliğine göre bildirim yükümlüsü alt işverendir: işyeri bildirgesini, tüzel kişilerdeyse ticaret sicil gazetesi nüshasını, alt işverenlik sözleşmesini ve eklerini alt işveren verir.

İl Müdürlüğü, usulüne uygun bildirilen alt işveren işyerini yönetmeliğin m.7 hükmü uyarınca tescil eder ve işyerine bir sicil numarası verir. Bildirgede beyan edilen bilgiler veya eklenmesi gereken belgeler eksikse tescil yapılmaz. Tescilsiz kurulmuş bir ilişkide asıl işveren-alt işveren ayrımı iş müfettişi önünde savunulamaz; ilişki, kanuni şartları taşısa bile kayıt dışı görünür ve bu tek başına bir idari eksiklik olarak değerlendirilir.

Alt İşverenin Kendi İSG Profesyoneli Olması Şart mı?

Evet: her işveren, kendi çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmekle yükümlüdür; bu yükümlülük alt işveren için de aynen geçerlidir. Görevlendirme, çalışanı bünyesinde istihdam ederek veya bir OSGB'den hizmet alarak yerine getirilebilir.

Uygulamada alt işveren, asıl işverenle aynı OSGB'den hizmet alabilir; bu ortak tercih koordinasyonu kolaylaştırır ama sorumluluğu birleştirmez. Her işveren, kendi sözleşmesi ve kendi görevlendirme yazısı üzerinden ayrı ayrı değerlendirilir. Aynı uzman iki firmaya hizmet veriyor olsa bile, hangi işverenin hangi yükümlülüğü karşıladığı sözleşme bazında izlenmelidir.

Taşeronluk Sözleşmesine Hangi İSG Şartları Yazılmalı?

Sözleşmeye beş kalem yazılmalıdır: belge ibrazı, koordinasyon yükümlülüğünün tanımı, bildirim ve raporlama düzeni, ihlal yaptırımı ve denetim hakkı. Sözleşme, koordinasyonun yazılı zemini olur ve uyuşmazlık çıktığında ilk incelenen belgedir.

Bu maddelerin oturacağı çerçeveyi yönetmelik belirler. Alt İşverenlik Yönetmeliği, ilişkinin yardımcı iş veya teknolojik uzmanlık gerektiren bir bölümle sınırlı kurulmasını ve bildirim/tescil şartını arar. Çerçeve netleşmeden İSG maddeleri de anlamını yitirir; muvazaalı bir ilişkide sözleşmeye yazılan İSG taahhütleri sorumluluğu taşımaz.

Kalemlerin sözleşme metnindeki karşılığı şudur:

• Belge ibrazı zorunluluğu: Çalışan listesi, İSG eğitim belgeleri, işe giriş sağlık raporları ve gerekli işlerde mesleki yeterlilik belgeleri işe başlamadan önce teslim edilir.
• Koordinasyon yükümlülüğünün tanımı: Ortak alan kuralları, iş izin sistemi ve acil durum entegrasyonuna uyma taahhüdü sözleşme metnine girer.
• Bildirim ve raporlama: Alt işveren, kendi sahasındaki kaza ve ramak kala olaylarını asıl işverene belirlenen süre içinde yazılı bildirir.
• İhlal yaptırımı: Tekrar eden İSG ihlalinde uyarı, saha erişiminin durdurulması veya sözleşme feshi gibi kademeli yaptırımlar önceden tanımlanır.
• Denetim hakkı: Asıl işverenin alt işveren sahasını önceden haber vermeksizin denetleme hakkı açıkça yazılır; bu madde olmadan denetim itiraza açık kalır.

Bu maddeler sonradan eklenemez; ilişki kurulmadan önce sözleşmenin parçası olmalıdır. Aksi hâlde koordinasyon, kaza sonrasında "keşke yazılı olsaydı" pişmanlığına dönüşür.

Denetimde Taşeron Dosyasında En Sık Hangi Eksiklikler Bulunur?

En sık beş boşluk çıkar: güncel olmayan çalışan listesi, süresi dolmuş eğitim belgesi, karşılıklı risk değerlendirmesi varsayımı, kayıtsız koordinasyon toplantısı ve sözleşmedeki İSG boşluğu. Denetçi taşeron dosyasını açtığında ilk baktığı yerler bunlardır.

• Güncel olmayan liste: Sahadaki fiili personel ile bildirilen çalışan listesi birbirini tutmaz; yeni giren çalışan oryantasyonsuz sahaya alınır.
• Süresi dolmuş belge: Yenileme takvimi izlenmediği için eğitim belgesinin süresi dolmuş kişi görev almaya devam eder.
• Karşılıklı varsayım: Alt işveren "asıl işverenin risk değerlendirmesi bizi de kapsıyor" der, asıl işveren tam tersini düşünür; ortak alan riski hiç yazılmaz.
• Kayıtsız koordinasyon: Toplantı sözlü yapılır, tutanak tutulmaz; kaza sonrasında koordinasyonun varlığı ispatlanamaz.
• Sözleşmede İSG boşluğu: Ticari şartlar detaylı yazılırken İSG maddesi tek cümleye sıkıştırılır veya hiç yer almaz.

Bu beş kalemin ortak noktası kayıt eksikliğidir. Uygulama fiilen yapılmış olsa bile yazılı iz bırakılmamışsa denetimde ve kaza soruşturmasında ispat yükü asıl işverenin aleyhine döner.

Örnek Senaryo: Üç Taşeronlu Bir İnşaat Sahasında Koordinasyon

Bir konut inşaatında ana yüklenicinin yanında elektrik, sıhhi tesisat ve cephe kaplama işlerini üstlenen üç ayrı taşeron çalışıyor olsun. Cephe taşeronunun kurduğu iskele, elektrik taşeronunun geçici hattının hemen üstünde konumlanmış.

Koordinasyon toplantısında bu kesişim ayrı bir risk satırı olarak ele alınır. İskele kurulumu sırasında hat enerjisiz hâle getirilir, çalışma iki taşeronun ustabaşısı hazır olmadan başlamaz ve saha kuralı yazılı hâle getirilir. Ana yüklenici, üç taşeronun da güncel eğitim ve sağlık belgelerini işe başlamadan kontrol eder; eksik belgeli çalışan sahaya alınmaz.

Bir ay sonra elektrik taşeronunun çalışanı ramak kala bildirir: iskele ayağı geçici pano kutusuna çok yakın kurulmuş. Bildirim, ana yüklenicinin olay öğrenme döngüsüne girer, iskele yeniden konumlandırılır ve saha kuralı güncellenerek diğer taşeronlara da duyurulur. Bu senaryoda koordinasyon, kâğıt üzerinde kalan bir madde değil, günlük saha kararını değiştiren bir mekanizma olarak işler.

Taşeron Değişikliğinde İSG Süreci Nasıl Yönetilir?

Taşeron değişiminde süreç, koordinasyonun sıfırdan kurulması gibi yönetilir. Yeni gelen taşeronun eski taşeronla aynı işi devralması, İSG belgelerinin de otomatik geçtiği anlamına gelmez; her belge yeni firma adına yeniden kontrol edilmelidir.

Devir sürecinde izlenecek sıra şöyledir: önce yeni taşeronun çalışan listesi, eğitim ve sağlık belgeleri işe başlamadan teslim alınır. Ardından sahaya özel oryantasyon tekrarlanır; "önceki taşeron biliyordu" varsayımıyla oryantasyon atlanmaz, çünkü çalışan kadrosu genelde değişmiştir. Son olarak eski taşeronun açık bulguları yeni taşerona devredilmez; kapanmamış bulgu, saha teslim tutanağında ayrıca not edilir ve ana yüklenicinin takibinde kalır.

Devir tutanağının imzasız kalması, en sık karşılaşılan aksaklıktır. Tutanak imzalanmadan yeni taşeron sahaya alınırsa, geçiş döneminde yaşanan bir olayda hangi firmanın hangi yükümlülüğü taşıdığı belirsizleşir.

Devir sonrası ilk saha denetimini bir raporla kayda geçirin. Rapor, yeni taşeronun devraldığı durumu tarihli bir başlangıç noktası hâline getirir ve sonraki bulguların hangi döneme ait olduğunu tartışmasız kılar. Raporun içeriği ve düzeni için İSG raporu nasıl yazılır rehberine bakabilirsiniz.