Yeraltı Maden Ocağı Risk Değerlendirmesi Örneği (2026)
Grizu, göçük, havalandırma ve nakliyat riskleri; ocak bölümlerine göre örnek 5x5 tablosu ve indirilebilir Excel şablonu
Maden Ocağı İçin Risk Değerlendirmesi Nasıl Ele Alınır? — Kısa Cevap
Yeraltı maden işletmeleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.10'daki genel risk değerlendirmesi yükümlülüğüne ek olarak, Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'ne (RG 19.09.2013/28770) tabidir. Bu yönetmelik, risk değerlendirmesini de içine alan yazılı bir sağlık ve güvenlik dokümanı hazırlanmasını ve işyerinde önemli değişiklik olduğunda güncellenmesini şart koşar. Madencilik faaliyetleri çok tehlikeli sınıfta yer alır; değerlendirme en geç 2 yılda bir yenilenir — tehlike sınıfınızı NACE kodunuzdan doğrulayın.
Yeraltı ocağını genel bir sanayi tesisi gibi tek liste hâlinde değerlendirmek en sık yapılan hatadır: ocak havası, tahkimat, nakliyat, elektrik ve acil kaçış birbirinden farklı uzmanlık gerektiren ayrı bölümler olarak ele alınmalı, ölçüme dayalı tehlikeler (gaz, toz, gürültü) sayısal kayıtlarla desteklenmelidir. Sürecin genel çerçevesi için risk değerlendirmesi nasıl yapılır rehberine bakın.
Yeraltı Ocağında Tipik Tehlike Bölümleri
Aşağıdaki başlıklar, yeraltı kömür ve maden ocaklarında sahada en sık karşılaşılan tehlike kümelerini özetler. İndirilebilir şablonda her bölüm için genişletilmiş madde listesi hazırdır.
Ocak havası ve gaz yönetimi
- Grizu (metan) birikimi: yönetmeliğe göre havasında %2'den çok metan tespit edilen yerlerde, kurtarma ve grizu temizliği dışında çalışma yapılmaz; tutuşturucu kaynak yasağı mutlaktır.
- Oksijen düşmesi ve boğucu gazlar: oksijenin %19'un altına düşmesi, karbonmonoksitin 50 ppm sınırını aşması hâlinde çalışma durdurulur; sensörlü uzaktan izleme (CH4, CO, O2, H2S, hava hızı, sıcaklık) el cihazıyla yapılan lokal ölçümlerle desteklenir.
- Havalandırma sürekliliği: ana fanın durması ihtimaline karşı otomatik devreye giren yedek fan ve jeneratör; kör galerilerde tali havalandırma; ayak ve arınlarda yeterli hava hızının (en az 0,5 m/sn) korunması.
- Ani gaz boşalması (degaj): metan gelirinin arttığı damarlarda en az 25 metrelik kontrol sondajı yapılmadan ilerleme yapılmaması.
Tahkimat ve göçük
- Tahkimatsız açıklık: açılan boşluğun yönergeye uygun şekilde gecikmeden tahkim edilmesi; kırılan bağın derhal değiştirilmesi.
- Kavlak düşmesi: vardiya başında tavan-cidar muayenesi, kavlakların güvenli yöntemle alınması; tahkimat kontrollerinin deftere işlenmesi.
Nakliyat ve mekanik
- Vinç-halat sistemleri: her çalışma öncesi gözle, haftada bir elle halat kontrolü; emniyet halatı; desandrede sesli-ışıklı uyarı ve kaçamak cepleri.
- Vagon trafiği: hareket hâlindeki vagona binme yasağı; kancalama işlerinin eğitimli personelce yapılması.
- Konveyörler: acil durdurma teli, korumasız döner aksamla çalıştırma yasağı, başlatma öncesi sesli ikaz.
Elektrik
- Alev sızdırmazlık: ocak içindeki tüm elektrik tesisatı, aydınlatma ve motorların alev sızdırmaz (exproof) tipte olması; gaz izlemeye bağlı otomatik devre kesiciler.
- Topraklama sürekliliği: ocak içi topraklama iletkenlerinde kopukluğa izin verilmemesi; güncel elektrik planı ve yetkisiz müdahale yasağı.
Acil durum ve kaçış
- İki yol kuralı: üretim yerlerinin yeryüzüne iki ayrı yolla bağlı olması; kaçış yollarının geçilebilir tutulması.
- Ferdi oksijen kurtarıcı (OFK): grizulu ve yangına elverişli ocaklarda tüm çalışanların OFK taşıması ve kullanım eğitimi alması.
- Tahlisiye hazırlığı: eğitimli arama-kurtarma-tahliye ekibi, güncel kurtarma planı, ocağa giriş-çıkış kayıt sistemi ve düzenli tatbikat.
Örnek 5x5 Risk Değerlendirmesi Tablosu (Yeraltı Maden)
Aşağıdaki tablo 5x5 L tipi matris ile puanlanmış örnek satırlardır. Puanlar temsilidir — ocağınızın mevcut önlem durumuna göre yeniden takdir edilmelidir. Maruziyet sıklığının faaliyete göre çok değiştiği ocaklarda Fine-Kinney yöntemi de tercih edilebilir; yöntem seçimi işverene aittir. Tablonun genişletilmiş hâli indirilebilir şablonda hazırdır.
| Bölüm | Tehlike | Risk | O | Ş | Skor | Önlem |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ocak havası | Metan birikimi + tutuşturucu kaynak | Grizu patlaması | 4 | 5 | 20 | Sürekli gaz izleme + lokal ölçüm; %2 metanda çalışmanın durdurulması; exproof ekipman |
| Tahkimat | Açıklığın tahkimatsız bırakılması | Göçük altında kalma | 5 | 5 | 25 | Yönergeye uygun gecikmesiz tahkimat; kırık bağın derhal değişimi; rutin tavan kontrolü |
| Ocak havası | Ana fanın durması | Boğulma | 4 | 5 | 20 | Otomatik yedek fan + jeneratör; 15 günde bir devreye giriş testi ve kaydı |
| Acil durum | Üretim yerinin yeryüzüne tek yolla bağlılığı | Mahsur kalma | 5 | 5 | 25 | İki ayrı yol bağlantısı; kaçış yollarının işaretlenmesi ve geçilebilir tutulması |
| Nakliyat | Halat-kanca kontrolsüzlüğü | Vagon kaçması, çarpma | 4 | 5 | 20 | Çalışma öncesi gözle + haftalık elle kontrol ve defter kaydı; emniyet halatı |
| Elektrik | Exproof olmayan ekipman | Patlama | 4 | 5 | 20 | Ocak içi tüm tesisatın alev sızdırmaz seçimi; metan yükselince otomatik enerji kesme |
| Üretim/kazı | Eski imalata ölçümsüz yaklaşma | Su baskını, gaz boşalması | 4 | 5 | 20 | Güncel imalat haritası; en az 25 m kontrol sondajı; baraj arkası ölçüm |
| Üretim/kazı | Martopikör toz-titreşim-gürültü | Pnömokonyoz, işitme kaybı | 4 | 4 | 16 | Ortam ve kişisel maruziyet ölçümü; KKD; dönüşümlü çalışma |
| Acil durum | OFK taşınmaması | Duman/gazda kaçış şansının yitirilmesi | 4 | 5 | 20 | OFK zimmet ve taşıma zorunluluğu; işbaşı eğitiminde uygulamalı kullanım |
| Genel | Mesleki eğitim belgesiz çalışan | Ehliyetsiz işte kaza | 4 | 5 | 20 | Mesleki eğitim belgesi olmadan çalıştırma yasağı |
Maden Ocağı Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? — 5 Adım
- Ekibi kurun ve dokümanı çerçeveleyin: çok tehlikeli sınıfta değerlendirme; işveren/vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve daimi nezaretçi gibi teknik sorumluların katılımıyla yapılır. Maden yönetmeliğinin istediği sağlık ve güvenlik dokümanının bir parçası olarak planlayın.
- Ocağı bölümlere ayırın: yerüstü tesisleri (karo), sosyal tesisler, desandre/kuyu, ana yollar, üretim ayakları, nakliyat hatları, elektrik ve havalandırma sistemleri. Her bölümü ayrı gezin; ölçüm istasyonlarını haritayla eşleştirin.
- Ölçüme dayalı tehlikeleri kayıtlarla besleyin: gaz izleme, toz, gürültü ve titreşim ölçümleri ile havalandırma defteri kayıtlarını değerlendirmeye girdi yapın; ölçümü olmayan tehlike "kontrol altında" sayılmamalıdır.
- Puanlayın ve önceliklendirin: olasılık × şiddet ile 5x5 matriste skorlayın; göçük, grizu ve kaçış yolu gibi toplu ölüm potansiyeli taşıyan satırlar, skorundan bağımsız olarak en üst öncelik sınıfında ele alınmalıdır.
- Önlemleri termine bağlayıp belgeleyin: her önleme sorumlu ve tarih atayın; dokümanı ekiple imzalayın ve en geç 2 yılda bir (kaza, yeni damar, yöntem değişikliği gibi durumlarda derhal) yenileyin.
İlgili Mevzuat
- 6331 sayılı İSG Kanunu m.10 — risk değerlendirmesi yükümlülüğü.
- Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (RG 19.09.2013/28770) — sağlık ve güvenlik dokümanı, gaz sınır değerleri, havalandırma, kaçış yolları ve tahkimat esasları.
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği — ekip, yöntem serbestisi, yenileme süreleri (çok tehlikeli sınıf: 2 yıl).
- İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği — madencilik faaliyetleri: çok tehlikeli sınıf.
- Tehlikeli ve Çok Tehlikeli İşlerde Mesleki Eğitim — belgesiz çalıştırma yasağı.
Yükümlülük ihlallerinin 2026 ceza karşılıkları için İSG cezaları tablosuna bakın; risk değerlendirmesi yapmamanın cezası 66.725 TL'den başlar ve aykırılık sürdükçe her ay tekrarlanır — maden gibi çok tehlikeli işyerlerinde denetim sıklığı da yüksektir.
Yeraltı maden risk değerlendirmesi hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa [email protected] — 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Maden ocakları hangi tehlike sınıfında yer alır?
Madencilik faaliyetleri İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği'nde çok tehlikeli sınıftadır. Bu; risk değerlendirmesinin en geç 2 yılda bir yenilenmesi, periyodik sağlık muayenelerinin en geç yılda bir yapılması ve çalışanların mesleki eğitim belgesi olmadan çalıştırılamaması anlamına gelir. Faaliyet kodunuzu NACE sorgulama rehberinden doğrulayın.
Sağlık ve güvenlik dokümanı ile risk değerlendirmesi aynı şey mi?
Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği (RG 19.09.2013/28770), maden işyerleri için sağlık ve güvenlik dokümanı hazırlanmasını şart koşar; risk değerlendirmesi bu dokümanın çekirdeğidir. Doküman ayrıca alınacak önlemleri, ekipman ve işyeri düzenine ilişkin tedbirleri de kapsar; işyerinde önemli değişiklik, genişleme veya dönüşüm olduğunda güncellenir ve çalışmaya başlanmadan önce hazır olması gerekir.
Ocakta metan oranı yüzde kaç olunca çalışma durdurulur?
Yönetmeliğe göre havasında %2'den çok metan tespit edilen ocaklarda veya ocak kısımlarında, çalışanların kurtarılması ve grizunun temizlenmesi dışında çalışma yapılmaz. Ayrıca oksijenin %19'un altına düşmesi, karbonmonoksitin 50 ppm'i aşması gibi durumlarda da çalışma durdurulur; bu değerler sensörlü uzaktan izleme sistemi ve el cihazlarıyla sürekli takip edilmelidir.
Yeraltı ocağında hangi tehlikeler en yüksek önceliklidir?
Toplu ölüm potansiyeli taşıyan beş küme her zaman en üst önceliktedir: grizu/gaz patlaması, göçük (tahkimat eksikliği), havalandırmanın durması, ocak yangını (kendiliğinden yanma dahil) ve kaçış yollarının yetersizliği. Bu satırlar 5x5 skoru kaç çıkarsa çıksın "kabul edilebilir" sayılmamalı, önlemleri denetim programına bağlanmalıdır.
Maden risk değerlendirmesini kim yapar?
İşveren liderliğindeki ekip: iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve madenin teknik sorumluları (daimi nezaretçi, ilgili mühendisler). Çok tehlikeli sınıfta işverenin değerlendirmeyi kendisinin üstlenmesi mümkün değildir; uzmanlık gerektiren gaz, tahkimat ve elektrik bölümlerinde ilgili branş bilgisi ekibe dahil edilmelidir.
Fine-Kinney mi 5x5 mi kullanmalıyım?
Yöntem seçimi işverene aittir; mevzuat belirli bir yöntem dayatmaz. Maruziyet sıklığı faaliyete göre çok değişen ocaklarda Fine-Kinney frekans parametresiyle daha ayrıntılı sonuç verir; 5x5 matris ise daha yaygın ve hızlıdır. Hangisini seçerseniz seçin, gaz ve toz gibi ölçüme dayalı tehlikelerde puanlama ölçüm kayıtlarıyla desteklenmelidir.
Risk Değerlendirmenizi Uygulamada Hazırlayın
Ocak bölümleri, vardiyalar ve yüzlerce tehlike satırıyla uğraşırken Excel hızla yönetilemez hâle gelir: risk değerlendirmenizi FirstİSG uygulamasında dijital yürütürsünüz — hazır şablon kütüphanesinden başlar, sahada çektiğiniz fotoğraflarla tespit yapar, İSG için özelleştirilmiş yapay zekâ desteğiyle raporu dakikalar içinde tamamlarsınız. Yenileme tarihi yaklaştığında sistem hatırlatır.
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın — FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok — ilk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın