Yapı İşlerinde Sorumluluk: 6 Şantiye Senaryosu, Yönetmelik ve Doğru Uygulama
Apartman mantolamasından şantiye kapanışına kadar altı kurgusal vaka: kim sorumlu, Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği ne diyor, yapılmasaydı ne olurdu ve doğrusu nedir?
Bu Senaryolar Neyi Gösteriyor?
Yapı işlerinde sorumluluk, şantiyedeki her işverenin kendi çalışanına karşı yükümlülüğü ile aynı alanı paylaşan işverenler arasındaki koordinasyon yükümlülüğünün toplamıdır. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (RG 05.10.2013, S: 28786) bu ikinci katmanı koordinatör, Sağlık ve Güvenlik Planı (SGP) ve önbildirimle kurar.
Aşağıdaki altı senaryo kurgusaldır; kişi, firma ve kaza bilgisi içermez. Her biri aynı sırayla ilerler: durum, yönetmelik hükmü, ihmal edilirse sorumluluk zinciri, doğru uygulama ve sahada kullanılacak kısa kontrol listesi. Madde atıfları yönetmeliğin Resmî Gazete'deki güncel metnine dayanır.
| Senaryo | Asıl soru | Kilit hüküm |
|---|---|---|
| 1. Apartmanda dış cephe mantolaması | İşveren kim, koordinatör gerekir mi? | m.4, m.8, Ek-1, Ek-2 |
| 2. Ana yüklenici ve üç alt işveren aynı katta | İş programı çakışmasını kim çözer? | m.5/1-ğ, m.11/1-a ve ç |
| 3. Kule vinç ile iskele alanı kesişiyor | Paylaşılan riski kim yönetir? | m.11, Ek-4 A-10 ve B-90 |
| 4. "Küçük tadilat kapsam dışı" yanılgısı | Yönetmelik küçük işe uygulanır mı? | m.2, m.8/2, Ek-1 |
| 5. Kapanışta Sağlık ve Güvenlik Dosyası eksik | Dosyayı kim hazırlar, ne içerir? | m.10/1-c, m.11/1-c |
| 6. Kışın SGP güncellenmiyor | Plan ne zaman güncellenir? | m.11/1-c, Ek-4 A-25, B-16, B-64 |
Yönetmeliğin genel çerçevesi ve sorumluluk matrisi için Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği özetine bakın.
Senaryo 1: Apartman Yönetimi Dış Cephe Mantolaması Yaptırıyor
Durum
Örnek Apartmanı yönetimi, sekiz katlı binanın dış cephesine mantolama yaptırmaya karar verir. İşi bir yalıtım firmasına verir; cephe iskelesini ise ayrı bir iskele firması kurar. Yönetim "biz sadece ödeme yapıyoruz, güvenlik müteahhidin işi" diye düşünür.
Yönetmelik ne diyor?
- Mantolama, Ek-1'deki yapı işleri listesinde yer alan tadilat, yenileme ve boyama işlerine girer; yönetmelik uygulanır (m.2, Ek-1).
- Yönetmelik işvereni "çalışan istihdam eden" kişi olarak tanımlar (m.4/1-c). Kapıcı veya görevli çalıştıran yönetim bu tanıma girer.
- Aynı yapı alanında birden fazla işveren veya alt işveren varsa işveren ya da proje sorumlusu koordinatör görevlendirir (m.8/1).
- İstisna dardır: önbildirim gerektirmeyen ve Ek-2'deki riskli çalışmaları içermeyen işte koordinatör görevlendirilmeyebilir (m.8/3). Cephe işi yüksekten düşme riski taşıdığı için Ek-2'nin birinci maddesine girer.
- SGP, işin büyüklüğünden bağımsız olarak yapı işine başlamadan önce hazırlanır veya hazırlatılır (m.8/2).
Yapılmasaydı ne olurdu?
İki firma aynı cephede çalışır ama iskelenin kim tarafından, hangi sıklıkla kontrol edileceği yazılı değildir. Yalıtım ekibi, işine engel olan bir iskele bağlantısını sökerse iskele dengesi bozulur. Kazadan sonra her taraf sorumluluğu diğerine bırakır.
Koordinatör görevlendirmek, işverenin veya proje sorumlusunun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (m.6/2). Yönetmelikteki yükümlülüklere uymayan işverene 6331 sayılı Kanun m.26/1-n uyarınca aylık tekrar eden idari para cezası uygulanır. Ölüm veya yaralanmada ceza soruşturması ve SGK'nın kurum giderlerini işverene rücu etmesi gündeme gelir.
Doğru uygulama
Yönetim sözleşmede yapı alanının tamamından sorumlu işvereni açıkça belirler; genellikle bu, işi üstlenen yüklenicidir. SGP, yönetmelik tanımında "yapı alanının tamamından sorumlu işveren veya proje sorumlusu" tarafından hazırlanan plan olarak geçer (m.4/1-ğ). Koordinatör yazılı olarak görevlendirilir, iskelenin kurulum ve kontrol sorumlusu SGP'de adıyla yazılır.
Hiç çalışanı olmayan bir yönetimin işveren sayılıp sayılmayacağı yorum gerektirir. Bu belirsizliği sözleşmeyle kapatmak, olaydan sonra tartışmaktan daha ucuzdur.
Kontrol listesi
- Sözleşmede yapı alanının tamamından sorumlu işveren yazıyor mu?
- Koordinatör görevlendirme yazısı imzalı mı?
- SGP iskele kurulumu, kontrolü ve sökümünü kapsıyor mu?
- Cephe altındaki yaya geçişi kapatıldı veya korumalı geçit yapıldı mı (Ek-4 A-10)?
- İskele kontrolleri için sorumlu ve sıklık yazılı mı? Ayrıntı: iskele güvenliği rehberi.
Senaryo 2: Ana Yüklenici ve Üç Alt İşveren Aynı Katta
Durum
Bir konut projesinin beşinci katında aynı hafta içinde sıva, elektrik tesisatı ve sıhhi tesisat ekipleri çalışır. Üçü de farklı alt işverendir. Sıva ekibi döşeme boşluklarının korumasını malzeme taşımak için kaldırır. Elektrik ekibi aynı kata uzatma kablolarıyla geçici dağıtım kurar.
Yönetmelik ne diyor?
- İşveren alt işverenler ve kendi nam ve hesabına çalışanlar arasında işbirliğini sağlar (m.5/1-ğ).
- Uygulama aşamasındaki koordinatör, aynı anda veya birbiri ardına yapılacak işlerin iş programına ilişkin kararlarda risklerden korunma ilkelerinin uygulanmasını koordine eder (m.11/1-a).
- Koordinatör, işe sonradan katılanlar dâhil işverenler arasında organizasyonu sağlar ve bilgi alışverişine katkıda bulunur (m.11/1-ç, 6331 sayılı Kanun m.23).
- Koordinatör atanmış olması alt işverenlerin kendi sorumluluğunu etkilemez (m.6/3).
Yapılmasaydı ne olurdu?
Her alt işveren kendi risk değerlendirmesine bakar ve yalnız kendi işini görür. Açık kalan döşeme boşluğu üç ekibin de ortak riskidir ama hiçbirinin listesinde yoktur. Bir düşme olayında sorumluluk zinciri boşluğu açan alt işverenden başlar; koordinasyonu kurmayan ana işverene ve görevini yapmayan koordinatöre kadar uzanır.
Doğru uygulama
Koordinatör haftalık iş programını alt işverenlerle birlikte kurar ve aynı katta çakışan işleri ayırır ya da ortak önlemi tek bir sorumluya verir. Döşeme boşluğu korumasının kaldırılması iş iznine bağlanır. Geçici elektrik dağıtımı kaçak akım rölesi bulunan panodan yapılır (Ek-4 A-16). Çakışma kararları koordinasyon toplantısı tutanağına yazılır.
Kontrol listesi
- Haftalık iş programında aynı katta çalışacak ekipler ve saatleri görünüyor mu?
- Ortak riskler (boşluk, geçiş, elektrik) için tek sorumlu atanmış mı?
- Boşluk korumasını kaldırmak iş iznine bağlı mı?
- Sahaya yeni giren alt işveren SGP'nin ilgili bölümünü gördü ve imzaladı mı?
Senaryo 3: Kule Vinç Salınım Alanı ile İskele Alanı Kesişiyor
Durum
Ana yüklenicinin kule vinci, bitişik blokta cephe işi yapan bir alt işverenin iskelesinin üzerinden yük taşır. Vinç operatörü iskeledeki ekibi göremez. İskele ekibi vincin hangi saatlerde çalıştığını bilmez. İki işveren de riski "diğerinin" sayar.
Yönetmelik ne diyor?
- Aynı çalışma alanını paylaşan işverenler önlemleri iş birliği ve koordinasyon içinde uygular, birbirini bilgilendirir (6331 sayılı Kanun m.23/1).
- Cisimlerin düşerek tehlike oluşturabileceği bölgelere giriş önlenir ya da kapalı geçit yapılır (Ek-4 A-10). Montaj yapılan yerin altında çalışan bulundurulmaz (Ek-4 B-90).
- Operatörün görüş alanı kısıtlıysa eğitimli bir işaretçi görevlendirilir (Ek-4 B-52).
- Koordinatör güvenli çalışma için yapılması gereken kontrolleri koordine eder (m.11/1-d).
Yapılmasaydı ne olurdu?
Yük iskele üzerinden geçerken bir sapan kayarsa, iskeledeki ekip korumasız kalır. Olay incelemesinde vinç sahibi işveren, iskeledeki işveren ve koordinatör ayrı ayrı sorgulanır. Hayati tehlike tespit edilirse iş müfettişi işyerinin bir bölümünde veya tamamında işi durdurabilir (6331 sayılı Kanun m.25).
Doğru uygulama
SGP'ye vinç salınım alanını gösteren bir saha planı eklenir ve kesişen alanlar işaretlenir. Kesişim alanında yük taşıma saatleri ile iskele çalışma saatleri ayrılır. Kaçınılmaz durumda yük, iskeledeki ekip güvenli bölgeye çekildikten sonra işaretçi eşliğinde geçirilir. Karar iki işverene de yazılı bildirilir.
Kontrol listesi
- Saha planında vinç salınım alanı ve yasak bölgeler çizili mi?
- Kesişen alanlar için zaman ayrımı ya da durdurma kuralı yazılı mı?
- Görüşü kısıtlı manevralarda eğitimli işaretçi var mı?
- Vinç ve iskelenin periyodik kontrol raporları sahada mı?
- Karar iki işverenin şantiye şefine imzayla tebliğ edildi mi?
Senaryo 4: "Küçük Tadilat Kapsam Dışı" Yanılgısı
Durum
Bir ofis katında iki haftalık iç tadilat yapılacaktır: duvar kırımı, asma tavan, elektrik ve boya. İşi alan küçük firma "bu inşaat değil, şantiye kuralları bize uymaz" der ve risk değerlendirmesi ile plan hazırlamadan başlar.
Yönetmelik ne diyor?
- Yönetmelik 6331 sayılı Kanun kapsamındaki tüm yapı işlerinin yapıldığı işyerlerinde uygulanır (m.2/1). Ek-1 tadilat, tamir, söküm, sıva, boya, elektrik ve sıhhi tesisat işlerini sayar.
- SGP için bir büyüklük veya süre eşiği yoktur; işveren veya proje sorumlusu yapı işine başlamadan önce planı hazırlar veya hazırlatır (m.8/2).
- Eşik yalnız önbildirim için vardır (m.8/4). Koordinatör ise birden fazla işveren varlığına ve m.8/3'teki istisnaya bağlıdır.
- Eski yapılarda söküm öncesi asbest araştırması yapılır (Ek-4 B-76).
Yapılmasaydı ne olurdu?
Çok tehlikeli sınıftaki yapı işlerinde risk değerlendirmesi yapılmamış olması, tek başına işin durdurulması sebebidir (6331 sayılı Kanun m.25/1). Plan ve değerlendirme eksikliği her yükümlülük için ayrı idari para cezası doğurur. Kırım sırasında ortaya çıkan bir asbestli malzeme, işi hem sağlık hem hukuk açısından durma noktasına getirir.
Doğru uygulama
Ölçek küçüldükçe belge sadeleşir ama ortadan kalkmaz. İki sayfalık bir SGP; işin aşamalarını, kırım ve toz önlemini, geçici elektriği, malzeme taşıma güzergâhını ve binada çalışmaya devam eden kişilerle ayrımı yazar. Bina sahibinden yapının malzeme geçmişi istenir.
Kontrol listesi
- İş Ek-1 listesindeki bir işe giriyor mu? (Tadilat, tamir, söküm, boya çoğu zaman girer.)
- Risk değerlendirmesi ve kısa SGP işe başlamadan önce hazır mı?
- Aynı alanda başka işveren var mı? Varsa koordinatör gerekliliği m.8/3'e göre değerlendirildi mi?
- Söküm öncesi asbest şüphesi araştırıldı mı? Ayrıntı: asbest söküm risk değerlendirmesi örneği.
Senaryo 5: Şantiye Kapanırken Sağlık ve Güvenlik Dosyası Eksik
Durum
Bir iş merkezi inşaatı biter, anahtar teslimi yaklaşır. Sağlık ve Güvenlik Dosyası hiç açılmamıştır. Çatıdaki yaşam hattı ankrajlarının yeri, gömülü tesisat güzergâhları ve cephe temizliği için erişim bilgisi kimsenin elinde toplu değildir.
Yönetmelik ne diyor?
- Hazırlık aşamasındaki koordinatör, sonraki işlerde dikkate alınacak bilgileri içeren Sağlık ve Güvenlik Dosyasını hazırlar (m.10/1-c).
- Dosya, proje bittikten sonra temizlik, bakım, tadilat, yenileme ve yıkım işlerinin güvenle yapılması için gereken bilgileri de içerir (m.10/1-c).
- Uygulama koordinatörü, işteki ilerleme ve değişikliklere göre dosyada düzenleme yapar veya yaptırır (m.11/1-c).
- Yapı kullanıma geçtikten sonra yüksekte çalışmada kullanılacak yaşam hattı ankraj noktaları SGP'de ve dosyada yer alır (Ek-4 A-2/e).
Yapılmasaydı ne olurdu?
Bina yönetimi ilk cephe temizliğinde ankraj noktalarını bilmeden çalışır, bakım ekibi gömülü kabloyu deler. Dosyanın eksikliği proje süresince fark edilmez, maliyeti yıllar sonra ortaya çıkar. Dosyayı hazırlamamak, koordinatörün yönetmelikteki açık görevlerinden birinin yerine getirilmemesidir.
Doğru uygulama
Dosya kapanışta değil, proje hazırlığında açılır ve her aşamada beslenir. Kapanışta yapı sahibine imzayla teslim edilir. Yönetmelik ayrı bir saklama süresi yazmaz; dosya yapının kullanım ömrü boyunca bakım ekiplerine lazım olduğu için bina sahibinde kalması gerekir.
Kontrol listesi
- Ankraj noktaları ve yaşam hatları çizim üzerinde işaretli mi?
- Gömülü tesisat güzergâhları ve kullanılan tehlikeli malzemeler yazılı mı?
- Cephe, çatı ve tesisat bakımına erişim yöntemi tanımlı mı?
- Dosya yapı sahibine imzalı tutanakla teslim edildi mi?
Senaryo 6: Kış Koşullarında SGP Güncellenmiyor
Durum
Bahar aylarında hazırlanan SGP kasımda da aynıdır. Kazı şevleri yağmurla yumuşamıştır, iskele platformları sabahları buzludur, işçi barakası tüplü ısıtıcıyla ısıtılır. Gün kısaldığı için mesai karanlıkta biter.
Yönetmelik ne diyor?
- Uygulama koordinatörü, işteki ilerleme ve değişiklikleri dikkate alarak SGP'de gerekli düzenlemeyi yapar veya yaptırır (m.11/1-c).
- Buz, kar ve yağmurla kayganlaşan çalışma yerleri temizlenir ve kaymayı önleyici tedbir alınır (Ek-4 A-25). Kuvvetli rüzgârda tedbir alınmadan çalışılmaz (Ek-4 B-16).
- Kazı yan yüzleri şiddetli yağış, don ve kardan sonra kontrol edilir, kazıda yağış sırasında çalışılmaz (Ek-4 B-64/d, B-69).
- Barınma yerlerinde mangal, maltız gibi açık ateşle ısınma yapılmaz (Ek-4 A-62). Gün ışığı yetersizse yeterli suni aydınlatma sağlanır (Ek-4 A-40).
Yapılmasaydı ne olurdu?
Plan kâğıt üzerinde geçerli görünür ama sahayı anlatmaz. Buzlu platformda kayma, şev göçmesi veya kapalı barakada zehirlenme olduğunda ilk sorulan belge SGP'dir. Güncellenmemiş plan, değişen koşulun bilindiği hâlde önlem alınmadığının kaydına dönüşür.
Doğru uygulama
Mevsim geçişi plana bir revizyon tarihi olarak yazılır. Kış revizyonu; zemin ve platform kontrolünü, şev kontrol sıklığını, rüzgârda durdurma kuralını, ısınma yöntemini ve aydınlatmayı kapsar. Revizyon koordinasyon toplantısında alt işverenlere duyurulur.
Kontrol listesi
- SGP'de son revizyon tarihi ve gerekçesi yazılı mı?
- Yağış, don ve kar sonrası kazı kontrolü kayıt altında mı?
- Rüzgâr ve buzlanmada çalışmayı durduracak kişi belli mi?
- Barakalarda açık ateş yerine güvenli ısıtma kullanılıyor mu?
- Karanlık saatler için aydınlatma ve yedek aydınlatma var mı?
Kim, Neyi, Ne Zaman Yapar? Senaryoların Özeti
Altı senaryonun ortak dersi, sorumluluğun kâğıt üzerinde değil iş programı üzerinde paylaştırılmasıdır. Tablo, yönetmelik hükümlerini aşamalara göre toplar.
| Kim | Neyi | Ne zaman | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İşveren veya proje sorumlusu | SGP'yi hazırlar veya hazırlatır, gerekirse koordinatör görevlendirir, eşik aşılıyorsa önbildirim verir | Yapı işine başlamadan önce | m.8/1, m.8/2, m.8/4 |
| Hazırlık koordinatörü | SGP'yi hazırlar veya hazırlanmasını sağlar, Sağlık ve Güvenlik Dosyasını açar | Proje hazırlık aşaması | m.10 |
| Uygulama koordinatörü | İş programını koordine eder, planı ve dosyayı günceller, işe sonradan katılanları organize eder, yetkisiz girişi önler | Şantiye süresince | m.11 |
| İşveren ve alt işverenler | Ek-4 asgari şartlarını uygular, koordinatörün uyarı ve talimatlarını dikkate alır | Kendi işlerinin süresince | m.5/2 |
| Kendi nam ve hesabına çalışan | Koordinatör talimatlarına ve Ek-4'e uyar; işveren bunu izler | Sahada bulunduğu sürece | m.7 |
| Koordinatör ve yapı sahibi | Sağlık ve Güvenlik Dosyası tamamlanır ve teslim edilir | Kapanış | m.10/1-c, m.11/1-c |
Planın nasıl yazılacağı için SGP hazırlama rehberine, koordinatörün haftalık rutini için şantiye İSG koordinatörü rehberine, eşik hesabı için şantiye önbildirimi rehberine bakın. Sahada madde madde denetim için Ek-4 şantiye kontrol listesi hazırdır.
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez. Bağlayıcı çerçeve yürürlükteki yönetmelik metni ve 6331 sayılı Kanun'dur. İdari para cezası tutarları her yıl yeniden değerlendirilir; güncel tutar için İSG cezaları rehberine bakın.
Yapı işlerinde sorumluluk hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Apartman yönetimi dış cephe mantolaması yaptırırken koordinatör gerekir mi?
Mantolama Ek-1'deki tadilat ve boyama işlerine girer, yönetmelik uygulanır. Sahada iskele firması ve yalıtım firması gibi birden fazla işveren varsa koordinatör görevlendirilir (m.8/1). Cephe işi yüksekten düşme riski taşıdığından Ek-2'ye girer ve m.8/3 istisnası uygulanamaz. SGP ise her durumda gerekir (m.8/2).
Koordinatör atanınca işveren sorumluluktan kurtulur mu?
Hayır. Koordinatör görevlendirmek işverenin veya proje sorumlusunun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (m.6/2). Koordinatörün görevini yapması alt işverenlerin sorumluluğunu da etkilemez (m.6/3). Her işveren kendi çalışanı için 6331 sayılı Kanun yükümlülüklerini taşımaya devam eder.
Küçük tadilat Yapı İşleri Yönetmeliği kapsamı dışında mı?
Hayır. Yönetmelik 6331 kapsamındaki tüm yapı işlerinde uygulanır (m.2) ve Ek-1 tadilat, tamir, söküm ve boyayı açıkça sayar. SGP için eşik yoktur (m.8/2). Eşik yalnız önbildirim içindir; koordinatör ise işveren sayısına ve m.8/3'e bağlıdır.
Yapı işinde yönetmeliğe uyulmazsa ne olur?
6331 sayılı Kanun m.30 uyarınca çıkarılan yönetmeliklerdeki yükümlülüklere uymayan işverene, uyulmayan her hüküm için aylık idari para cezası uygulanır (m.26/1-n). Hayati tehlike görülürse iş durdurulabilir (m.25). Kaza hâlinde ceza soruşturması ve SGK rücu süreci gündeme gelir. Güncel tutarlar için İSG cezaları sayfasına bakın.
Sağlık ve Güvenlik Dosyasını kim hazırlar, şantiye kapanınca ne olur?
Dosyayı hazırlık koordinatörü hazırlar (m.10/1-c), uygulama koordinatörü işteki değişikliklere göre günceller (m.11/1-c). Dosya proje sonrasındaki bakım, tadilat, yenileme ve yıkım işleri için gereken bilgileri de içerir. Yönetmelik saklama süresi yazmaz; dosyanın yapı sahibine teslim edilmesi doğru uygulamadır.
Kış geldiğinde SGP güncellenmek zorunda mı?
Yönetmelik mevsimi adıyla anmaz ama uygulama koordinatörü planı işteki değişikliklere göre düzenler (m.11/1-c). Ek-4 kar, buz, kuvvetli rüzgâr, yağış sonrası kazı kontrolü ve açık ateşle ısınma yasağı gibi kış koşullarını doğrudan düzenler (A-25, A-62, B-16, B-64, B-69). Bu koşullar plana yansıtılmalıdır.
Şantiye Bulgularını Sorumlusuyla Takip Edin
Senaryolardaki sorunların çoğu, görülen bir eksikliğin kime ait olduğunun yazılmamasından doğar. FirstİSG uygulamasında saha fotoğrafından saha raporu oluşturur, her bulguyu sorumlu ve terminle DÖF olarak açarsınız. Alt işveren bazında açık bulgular tek listede görünür.
Şantiye bulgularını sorumlusuyla takip edin
FirstİSG uygulamasında saha fotoğrafından rapor oluşturur, her bulguyu sorumlu alt işveren ve terminle DÖF olarak izlersiniz.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın