Paratoner Kontrolü: Periyot, Ölçüm Kriterleri ve Yetkili Kişiler
Yıldırımdan korunma tesisatı kaç yılda bir kontrol edilir, kim yapar, hangi standarda göre ölçülür? Yıllık kontrol tablosu ve rapor şartları.
Paratoner Kontrolü Nedir?
Paratoner kontrolü, işyerindeki yıldırımdan korunma tesisatının (yakalama ucu/paratoner, kafes sistemi, indirme iletkenleri, doğal bileşenler ve topraklama düzeni) yıldırım akımını güvenle toprağa aktarabilir durumda olduğunun kanıtıdır. Kontrol, yetkili kişilerce yılda en az bir kez muayene edilip ölçülerek raporlanır. Dayanağı İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-3'tür; teknik kriterler TS EN 62305 serisi standartlara göre uygulanır.
EK-III, 23 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete değişikliğiyle (sayı 33116) yenilendi. Tabloda tesisat "yıldırımdan korunma tesisatı (kafes sistemi, hava sonlandırma çubuğu, doğal hava sonlandırma bileşenleri, paratoner ve benzeri)" olarak geniş tanımlanır. Yani yalnız aktif paratoner başlığı değil, Faraday kafesi ve doğal bileşenler dâhil tüm sistem kontrole tabidir.
Bu sayfa yalnızca yıldırımdan korunma tesisatını kapsar. Topraklama, elektrik tesisatı, kaldırma araçları ve basınçlı kaplar dâhil tüm ekipmanların sürelerini bir arada gördüğünüz iş ekipmanları periyodik kontrol süreleri tablosuna ve yönetmelik çerçevesine bakın.
Paratoner Kontrolü Kaç Yılda Bir Yapılır?
| Durum | Kontrol zamanı | Dayanak |
|---|---|---|
| Periyodik kontrol | Standartlarda süre belirtilmemişse azami 1 yıl | EK-III Tablo-3; TS EN 62305 serisi |
| Kurulum sonrası / ilk kullanım öncesi | Kullanıma alınmadan önce | Yönetmelik m.7 / EK-III |
| Yıldırım düşmesi, hasar, tadilat | Takvim beklenmeden derhal | EK-III genel hükümler |
| Riskli ortam (patlayıcı/parlayıcı madde, korozif atmosfer) | Risk değerlendirmesine göre sıklaştırılabilir | EK-III m.1.10 |
Tesisatın hangi yapılarda zorunlu olduğu ayrı bir sorudur: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik ve TS EN 62305'e göre yapılan yıldırım riski değerlendirmesi gerekliliği belirler. Patlayıcı ortam bulunan tesislerde bu değerlendirme patlamadan korunma dokümanıyla birlikte ele alınmalıdır.
Paratoner Kontrolünü Kim Yapar, Neler Kontrol Edilir?
EK-III m.2.3.2 uyarınca kontrolü elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile elektrik teknikeri veya yüksek teknikerleri yapabilir; kişinin EKİPNET kaydı ve İSG-KATİP sözleşmesi şarttır. Sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir. Branş-yetki ayrıntısı için yetkili kişiler rehberine bakın.
Tipik kontrol kapsamı şu beş kalemden oluşur.
- Gözle muayene: Yakalama ucunun ve direğinin mekanik durumu, indirme iletkenlerinin güzergâhı ve kroşeleri, bağlantı/muayene klemensleri, korozyon ve kopukluk incelenir.
- Süreklilik ölçümü: Yakalama ucundan topraklayıcıya kadar devrenin kesintisiz olup olmadığı ölçülür.
- Topraklama yayılma direnci: Paratoner topraklayıcısının direnci ölçülür; sonuç, koruma seviyesi (LPS I-IV) ve TS EN 62305 kriterlerine göre değerlendirilir. Tek bir evrensel "x ohm" sınırı yoktur, önceki yılların ölçümleriyle eğilim izlenir. Genel topraklama ölçüm tekniği için topraklama ölçümü rehberi.
- Eş potansiyel ve ayırım mesafeleri: Metal aksamla bağlantılar, iç yıldırımdan korunma bileşenleri (parafudr/SPD varlığı ve durumu) kontrol edilir.
- Proje uygunluğu: EK-III m.2.3.7 uyarınca kontrolde tesisat projesi aranır; projesiz tesisatın projelendirilmesi işveren yükümlülüğüdür.
Paratoner Kontrol Raporunda Neler Olmalı?
Rapor formatı EK-III m.1.7'de tanımlıdır ve altı ana kalemden oluşur; indirme öncesi hangi bilgileri isteyeceğinizi bilmek, yetkili kişiyle iletişimi hızlandırır.
- Tesisat ve etiket bilgileri: tesisatın kurulum tarihi, tipi ve varsa üretici/etiket verileri raporun künye bölümünü oluşturur.
- Gözle muayene bulguları: yakalama ucu, indirme iletkenleri, bağlantılar ve korozyon durumu; her bulgu fotoğrafla desteklenirse denetimde ispat gücü artar.
- Süreklilik ve topraklama ölçüm değerleri: ölçülen sayısal değerler, önceki yılın değerleriyle karşılaştırmalı olarak yazılır.
- Kalibrasyonlu ölçüm cihazı bilgileri: cihazın marka/model ve kalibrasyon tarihi; kalibrasyonsuz cihazla alınan ölçüm denetimde geçersiz sayılabilir.
- Sonuç ve kanaat: tesisatın "uygun" veya "uygun değil" olarak nihai değerlendirmesi.
- Yetkili kişinin EKİPNET numaralı imzası: imzasız veya EKİPNET numarası eksik bir rapor, İSG-KATİP sözleşmesiyle eşleştirilemez ve geçersiz sayılır.
Radyoaktif Paratonerler Hâlâ Kullanılabilir mi?
Eski binalarda hâlâ radyoaktif kaynak içeren paratoner başlıklarına rastlanır. Bunlar nükleer düzenleme mevzuatı kapsamındadır: bulundurulması izne tabidir, sökümü ve taşınması yalnızca yetkilendirilmiş kuruluşlarca yapılabilir. Periyodik kontrolde tespit edilen radyoaktif başlık raporda açıkça belirtilmeli, değişim süreci sıradan bir söküm işi gibi ele alınmamalıdır.
Kontrol sonucu "uygun değil" çıkan tesisat için kusur giderilene kadar yapının yıldırıma karşı korumasız olduğu kabul edilir. Bulgular sorumlu ve terminle DÖF sürecine bağlanmalı, yangın/acil durum senaryoları acil durum planında gözden geçirilmelidir. Kontrolsüz tesisat, İSG denetiminde idari para cezası gerektirir; güncel tutarlar için 2026 İSG cezaları tablosuna bakın (tutarlar her yıl değişir).
Paratoner Tesisatının Bileşenleri Neye Yarar?
Tesisatı oluşturan parçaları tanımak, kontrol raporunu okumayı da kolaylaştırır. Yakalama ucu (aktif paratoner başlığı veya Faraday kafesi çubukları), yıldırımın binaya çarpmadan önce yakalanacağı noktayı belirler. İndirme iletkenleri, yakalanan akımı çatıdan yer seviyesine kadar taşıyan bakır veya galvanizli şeritlerdir; güzergâhlarının kesintisiz ve sıkıca bağlı olması akımın güvenle iletilmesi için şarttır.
Topraklama düzeni, akımı toprağa dağıtan son halkadır; yayılma direnci ne kadar düşükse akım o kadar hızlı ve güvenle dağılır. Eş potansiyel bağlantılar, binadaki metal aksamın (çelik konstrüksiyon, boru hatları) tesisatla aynı potansiyele getirilmesini sağlar ve yan atlama (side-flash) riskini azaltır. Parafudr (SPD) ise elektronik cihazları, yıldırımın indüklediği gerilim dalgalanmalarından korur; özellikle sunucu odası veya hassas ekipman bulunan işyerlerinde bu bileşenin durumu ayrıca önem taşır.
Yıldırımdan Korunma Tesisatı Diğer Periyodik Kontrollerle Aynı Çerçevede mi?
Evet, ama her biri ayrı bir tablo satırıdır. Paratoner, topraklama ve elektrik tesisatı kontrolü aynı yönetmeliğin (İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III) ailesindendir. Genellikle aynı yetkili kişi grubu (elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik teknikerleri) tarafından yürütülür. Ancak her tesisat türünün kendi periyodu, kendi standardı ve kendi rapor formatı vardır; bir tesisat için geçerli süre veya kriter, diğerine otomatik olarak uygulanmaz.
Pratikte bu, aynı ziyarette birden fazla kontrolün planlanabileceği anlamına gelir. Bir elektrik mühendisi aynı gün hem elektrik tesisatını hem paratoneri kontrol edebilir; ama iki ayrı rapor düzenler ve iki ayrı EKİPNET kaydı oluşturur. Yıllık çalışma planınızda bu kontrolleri aynı takvime yerleştirmek, hem ziyaret maliyetini düşürür hem de hiçbirinin gözden kaçmamasını sağlar.
Paratoner Kontrol Sözleşmesi İSG-KATİP'e Nasıl İşlenir?
Periyodik kontrol sözleşmesi, tıpkı işyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanı sözleşmesi gibi İSG-KATİP üzerinden kurulur; yetkili kişi EKİPNET kaydıyla sisteme girer, işveren tarafı sözleşmeyi onaylar. Bu adım atlanırsa, kontrol fiilen yapılmış olsa bile Bakanlık nezdinde resmî bir kayıt oluşmaz ve denetimde "sözleşmesiz kontrol" olarak değerlendirilir.
Uygulamada bazı işverenler, uzun süredir aynı firmayla çalıştıkları için sözleşmeyi her yıl yenilemeyi unutur; önceki yılın sözleşmesi sistemde pasif kaldığı hâlde yeni kontrol raporu düzenlenir. Bu durumda rapor teknik olarak doğru olsa bile, sözleşme kaydı güncel olmadığı için idari açıdan eksik sayılabilir. Her yıllık kontrol öncesi sözleşmenin aktif olduğunu İSG-KATİP üzerinden teyit etmek, bu boşluğu kapatır. Sözleşme yenilemesi genellikle birkaç dakikalık bir işlemdir, ama unutulduğunda hem raporun geçerliliği hem de firmanın hizmet verme yetkisi tartışmalı hâle gelir.
Paratoner Kontrolünde Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
Üç hata tekrarlar. Birincisi, EKİPNET kaydı veya İSG-KATİP sözleşmesi olmayan bir kişiye kontrol yaptırmaktır; bu durumda düzenlenen rapor denetimde geçersiz sayılır ve kontrol hiç yapılmamış kabul edilir. İkincisi, tesisat projesi olmadan kontrol talep etmektir; EK-III m.2.3.7 projesiz kontrolü kabul etmez, projenin önceden hazırlatılması gerekir.
Üçüncüsü, radyoaktif başlığın fark edilmemesi veya sıradan bir söküm firmasına bırakılmasıdır; bu, hem nükleer düzenleme mevzuatını ihlal eder hem de sökümü yapan kişileri ve çevredeki çalışanları riske atar. Bu üç hatayı önceden bilmek, kontrolü planlarken doğru firma ve doğru evrakla başlamayı sağlar; sonradan düzeltmek, baştan doğru planlamaktan her zaman daha maliyetlidir.
Örnek Senaryo: Yıllık Kontrol "Uygun Değil" Çıkarsa Ne Olur?
Kurgusal bir örnek süreci somutlaştırır. Çok tehlikeli sınıfta bir kimya tesisinin yıllık paratoner kontrolünde, indirme iletkenlerinden birinin korozyon nedeniyle koptuğu ve topraklama direncinin önceki yıla göre belirgin yükseldiği tespit edilir. Yetkili kişi raporu "uygun değil" olarak düzenler ve bulguyu fotoğraflarla belgeler.
İSG uzmanı bu bulguyu aynı gün tespit ve öneri defterine işler, sorumlu ve terminli bir DÖF açar; kopan iletken ve topraklama bağlantısı bir yetkili elektrik firmasınca onarılır. Onarım sonrası tesisat için ek bir doğrulama ölçümü yapılır ve sonuç "uygun" olarak güncellenir. Bu süreç boyunca acil durum planı gözden geçirilir, çünkü yıldırım koruması eksikken tesisin yıldırımlı hava koşullarında hangi ek önlemleri alacağı da planlanmalıdır.
Bu örnekte dikkat edilmesi gereken nokta şudur: "uygun değil" sonucu tesisin hemen kapatılması gerektiği anlamına gelmez, ama kusurun görünür şekilde işaretlenmesini ve giderilene kadar takip edilmesini zorunlu kılar. Denetimde sorulan soru genellikle "kusur ne zaman tespit edildi, ne zaman giderildi" ikilisidir; aradaki sürenin makul olması ve DÖF kaydıyla belgelenmesi, işverenin iyi niyetli ve takipçi davrandığını gösterir.
Yıldırım Riski Değerlendirmesi Kontrol Sıklığını Değiştirir mi?
Evet, dolaylı olarak değiştirebilir. EK-III m.1.10, ortam koşullarına göre risk değerlendirmesiyle periyodik kontrol sıklığının artırılabileceğini söyler. Yıldırım riski değerlendirmesinde patlayıcı veya parlayıcı madde bulunan bir tesis, yüksek yapı veya kritik altyapı gibi yüksek riskli bir profil tespit edilebilir. Bu durumda işveren azami 1 yıllık süreyi beklemeden daha sık kontrol planlayabilir; bazı durumlarda planlamalıdır.
Kısacası her iki süreç de tesisatın güvenliğini korumak için gereklidir; ama birbirinden farklı sorulara cevap verir ve ikisi de takvimli takip ister. Bu iki süreç birbirinden bağımsız değildir: yıldırım riski değerlendirmesi tesisatın gerekli olup olmadığını ve hangi koruma seviyesinde (LPS I-IV) kurulacağını belirlerken, periyodik kontrol kurulu tesisatın hâlâ işlevini koruyup korumadığını doğrular. Risk değerlendirmesi güncellenmeden (örneğin tesise yeni bir patlayıcı madde deposu eklendiğinde) periyodik kontrol sıklığı da güncellenmez; bu yüzden risk değerlendirmesi yenileme takvimi ile paratoner kontrol takvimi birlikte gözden geçirilmelidir.
Paratoner kontrolü hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
Paratoner kontrolü kaç yılda bir yapılır?
İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III Tablo-3'e göre yıldırımdan korunma tesisatının (kafes sistemi, hava sonlandırma çubuğu, doğal bileşenler, paratoner ve benzeri) periyodik kontrolü, standartlarda süre belirtilmemişse azami yılda bir yapılır. Yıldırım düşmesi, binada tadilat veya tesisatta hasar sonrasında takvim beklenmeden kontrol tekrarlanmalıdır.
Paratoner kontrolünü kimler yapabilir?
EK-III m.2.3.2 uyarınca yıldırımdan korunma tesisatının kontrolünü; elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile elektrik teknikeri veya yüksek teknikerleri yapabilir. Kişinin EKİPNET kaydı ve İSG-KATİP üzerinden periyodik kontrol sözleşmesi bulunmalıdır; sözleşmesiz düzenlenen raporlar geçersizdir. Makine veya inşaat mühendisi gibi farklı branştan kişilerin düzenlediği rapor da aynı gerekçeyle kabul edilmez.
Paratoner her işyerinde zorunlu mu?
Hayır, yıldırımdan korunma tesisatı her binada değil, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik ve TS EN 62305'e göre yapılan yıldırım riski değerlendirmesinin gerekli gördüğü yapılarda zorunludur (örneğin patlayıcı/parlayıcı madde bulunan tesisler, yüksek yapılar, kritik altyapı). Tesisat bir kez kurulduktan sonra periyodik kontrol yükümlülüğü doğar.
Paratoner topraklama direnci kaç ohm olmalı?
Sınır değer tek bir sabit sayı değildir; koruma seviyesi (LPS I-IV), topraklayıcı düzeni ve zemin özelliklerine göre TS EN 62305 serisindeki kriterlerle değerlendirilir. Uygulamada düşük yayılma direnci hedeflenir ve önceki yılların ölçümleriyle eğilim izlenir; raporda ölçülen değer ve dayanak kriter birlikte gösterilmelidir.
Radyoaktif paratonerler hâlâ kullanılabilir mi?
Radyoaktif kaynak içeren paratonerler nükleer düzenleme mevzuatı kapsamındadır; bulundurulması izne, sökümü ve taşınması yetkilendirilmiş kuruluşlara tabidir. Tesisinizde radyoaktif başlıklı eski bir paratoner varsa periyodik kontrol raporuna kaydettirin ve değişimi/teslimi için yetkili kuruluşlarla süreci başlatın; sıradan söküm firmalarına bırakılamaz. Yeni tesisatlarda radyoaktif kaynaklı başlık kullanılmaz; günümüzde tercih edilen sistemler pasif veya erken uyarılı elektronik uçlardır.
Yıllık Kontrolü Nasıl Takvime Bağlarsınız?
Paratoner kontrolü yılda bir kez yapıldığı için en kolay unutulan kontrollerdendir; çoğu işletmede rapor tarihi ancak denetimde hatırlanır. FirstİSG'de tesisatı bir kez kaydedip kontrol periyodunu ajandaya bağlarsınız. Süre yaklaşınca otomatik hatırlatma gelir, raporlar dijital arşivde durur ve yıllık çalışma planındaki diğer kontrollerle tek takvimde görünür. Aynı panelde topraklama ve elektrik tesisatı kontrol tarihlerini de görebildiğiniz için, aynı firmayla tek ziyarette birden fazla kontrolü planlamak da kolaylaşır.
Paratoner yıllık kontrolünü zamanında yenileyin
FirstİSG uygulamasında paratoner ve yıldırımdan korunma tesisatının kontrol tarihi izlenir; yıllık kontrol süresi dolmadan hatırlatma alırsınız.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın