İş Güvenliği Talimatları: Şablon, Tebliğ Tutanağı ve Sektörel Örnekler
Talimat ile eğitimin farkı, tebliğ kaydının neden asıl belge olduğu ve depo, mutfak, inşaat için hazır talimat setleri
Şablonları hemen indirin. Kayıt gerekmez. Word dosyası genel talimatı ve tebliğ tutanağını birlikte içerir (12 maddelik talimat + 12 satırlık imza tablosu). Excel dosyası depo/lojistik, mutfak/yemekhane ve inşaat/şantiye için ayrı ayrı hazır talimat setleri verir.
İş Güvenliği Talimatı Nedir, Dayanağı Ne?
İş güvenliği talimatı, bir işin, makinenin veya alanın güvenli çalışma kurallarını yazılı, kısa ve uygulanabilir biçimde çalışana bildiren belgedir. Mevzuatta "şu formatta talimat yazılacak" diyen bir hüküm yoktur. Ancak talimatı zorunlu kılan iki yükümlülük vardır.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (RG: 30.06.2012, S: 28339) m.16, işverene çalışanları karşılaşabilecekleri riskler ile koruyucu ve önleyici tedbirler hakkında bilgilendirme yükümlülüğü getirir. Aynı Kanun'un m.19'u ise çalışana, kendisine verilen eğitim ve talimatlar doğrultusunda hareket etme yükümlülüğü yükler. İkisi birlikte okunduğunda tablo netleşir: talimat, işverenin bilgilendirme yükümlülüğünü yerine getirdiğinin ve çalışanın yükümlülüğünün doğduğunun belgesidir.
Talimat, tek bir genel doküman değil, katmanlı bir sistemdir. İşyeri geneli için bir "genel iş güvenliği talimatı" ile başlanır; her tehlikeli iş veya ekipman için ayrıca bir "iş talimatı" eklenir. Genel talimat herkese, iş talimatı yalnızca o işi yapan çalışana tebliğ edilir.
Talimatı Kim Hazırlar, Kim Onaylar?
Talimatı fiilen kaleme alan kişi genellikle iş güvenliği uzmanıdır; teknik konularda işyeri hekimi veya konunun uzmanı bir mühendis de katkı verebilir. Taslak, işin gerçekte nasıl yapıldığını bilen usta veya vardiya sorumlusuyla birlikte gözden geçirilirse, sahada uygulanabilir çıkar.
Onay ise işverene veya işveren vekiline aittir; talimat, işverenin bilgilendirme yükümlülüğünü yerine getirdiği belge olduğu için nihai sorumluluk ondadır. İmza atmak zorunlu bir şekil şartı değildir, ama işverenin talimatı benimsediğini gösteren bir onay kaydı (paraf, yürürlük tarihi, versiyon numarası) tutulması iyi bir uygulamadır.
Birden fazla kişinin katkı verdiği talimatlarda, son sözü kimin söylediği net olmalıdır. Aksi hâlde, güncelleme gerektiğinde kimin yetkili olduğu belirsizleşir ve talimat sürüm karmaşasına düşer; iki farklı versiyonun aynı anda sahada dolaşması, hangisinin geçerli olduğu sorusunu doğurur.
Talimat ile Eğitim Aynı Şey mi?
Hayır. Denetimde en çok karıştırılan ikili budur; biri diğerinin yerine geçmez.
| İSG eğitimi | İş güvenliği talimatı | |
|---|---|---|
| Amacı | Yeterlilik kazandırmak | Davranışı işin başında yönlendirmek |
| Süre kuralı | Var (tehlike sınıfına göre asgari saat ve yenileme aralığı) | Yok (iş değişince veya yeni risk doğunca güncellenir) |
| Biçimi | Programlı, eğitmenli, katılım belgeli | Kısa, yazılı, sahada asılabilir/tebliğ edilebilir |
| Kanıtı | Eğitim katılım belgesi | Tebliğ tutanağı |
Eğitim sürelerinin ve yenileme aralıklarının tehlike sınıfına göre nasıl değiştiği için İSG eğitimi süreleri sayfasına, eğitim yükümlülüğünün yönetmelik çerçevesi için Çalışanların İSG Eğitimleri Yönetmeliği özetine bakın.
Pratikte ikisi birbirini tamamlar. Eğitim, çalışana genel bilgi ve yeterlilik kazandırır; talimat ise o bilgiyi, o işe özgü somut kurallara indirger. Eğitimi tamamlamış ama ilgili talimatı hiç görmemiş bir çalışan, sahadaki spesifik riskler konusunda hâlâ bilgilendirilmemiş sayılabilir.
Sıra da önemlidir. Doğru uygulama, önce temel İSG eğitiminin verilmesi, ardından o işe özgü talimatın tebliğ edilmesidir. Ekipmanın veya işin başında yalnızca talimatla yetinip genel eğitimi atlamak, çalışanın temel güvenlik kavramlarını hiç öğrenmeden sahaya çıkması anlamına gelir.
Neden Tebliğ Tutanağı Asıl Belgedir?
Sahada en sık görülen eksik, talimatın hazırlanmış ve dosyada duruyor olmasına rağmen çalışana tebliğ edildiğine dair kayıt bulunmamasıdır. Aranan şey talimatın yazılmış olması değil, çalışana ulaştığının ispatıdır. m.19'un çalışana yüklediği yükümlülük, talimatın tebliğ edilmiş olmasına bağlıdır. Tebliğ yoksa yükümlülük de doğmaz.
Tebliğ tutanağında bulunması gerekenler şunlardır.
- Talimatın adı, numarası ve yürürlük tarihi
- Çalışanın adı, görevi, tarih ve ıslak imzası
- Tebliğ edenin adı, görevi ve imzası
- Çalışanın talimatı anladığına dair beyan (okundu değil, anlaşıldı)
Kaza sonrası ne olur: tebliğ kaydı olmayan bir talimat, incelemede "çalışan bilgilendirilmişti" savunmasını desteklemez. Tersi de geçerlidir: imzalı tutanak, çalışanın talimata aykırı davrandığı durumlarda işverenin bilgilendirme yükümlülüğünü yerine getirdiğini gösterir. Tutanağı talimatla birlikte, aynı dosyada saklayın.
Islak imza şart mıdır sorusu sık sorulur. Elektronik ortamda tutulan, çalışanın kimliğini ve onayını doğrulanabilir şekilde kaydeden bir sistem de kabul edilebilir; önemli olan kaydın sonradan değiştirilemez ve doğrulanabilir olmasıdır. Kâğıt üstünde imza en yaygın ve tartışmasız yöntem olduğu için hâlâ tercih edilir.
Tutanağın nerede saklandığı da denetim açısından önemlidir. Yalnızca çalışanın özlük dosyasında tutulan bir tutanak, saha denetiminde ekibinizin elinde olmayabilir; talimatın kendisiyle birlikte, saha ekibinin de erişebileceği bir kopyanın bulunması, denetim anında belgeyi hızlıca göstermeyi kolaylaştırır.
Hangi İşler İçin Ayrı Talimat Gerekir?
Genel talimat herkese tebliğ edilir; iş talimatı yalnız o işi yapana. Ayrı talimat gerektiren işler, risk değerlendirmesinde yüksek puan alan ve hatanın ölümcül sonuç doğurduğu işlerdir.
| İş / alan | Talimatta mutlaka bulunması gereken |
|---|---|
| Yüksekte çalışma | Kolektif koruma önceliği, ankraj noktası, kemer bağlama kuralı, iskele kullanım etiketi |
| Elektrik işleri | Yetki sınırı, enerjisiz çalışma, kaçak akım rölesi, kablo hasar kontrolü |
| Kaldırma ve taşıma | Yük altında durmama, işaretçi talimatı, taşıma sınırı |
| Kimyasal kullanımı | Güvenlik bilgi formu, etiketsiz kaba aktarmama, karıştırma yasağı, KKD |
| Makine bakımı | Enerji kesme ve emniyete alma (LOTO), koruyucu sökülmüşse çalıştırmama |
Sektörel setler: indirilebilir Excel dosyası depo/lojistik, mutfak/yemekhane ve inşaat/şantiye için altı maddelik hazır talimatlar içerir. Bu setleri mutlaka uyarlayın: kullanmadığınız maddeyi silin, kendi ekipmanınıza özgü kuralı ekleyin. Uyarlanmamış, işyerinde karşılığı olmayan talimat sahada uygulanmaz ve denetimde "kopyalanmış doküman" izlenimi verir. Sektörünüze özel tehlike setleri için sektörel risk değerlendirmesi örneklerine bakabilirsiniz.
Tablodaki beş iş grubu en sık görülen, hatanın ölümcül sonuç doğurduğu işlerdir; ama liste kapalı değildir. Kendi işyerinizin risk değerlendirmesinde yüksek puanla çıkan her iş, bu listede olmasa bile ayrı bir talimatı hak eder. Basınçlı kap, kapalı alan çalışması veya sıcak çalışma (kaynak, kesme) gibi işler de tipik olarak ayrı talimat gerektirir.
Bu Belgeler Ne Zaman Güncellenir?
Sabit bir yenileme süresi yoktur; güncellemeyi olaylar tetikler.
- Yeni makine, ekipman veya kimyasalın işyerine girmesi
- İş akışının, vardiya düzeninin veya yerleşimin değişmesi
- Ramak kala veya iş kazası sonrası kök neden analizinden çıkan bulgu
- Denetim tespiti veya saha denetiminde görülen uygunsuzluk
Kök neden analizinin en sık ürettiği aksiyon türü, tam olarak bir talimat değişikliğidir: "prosedürde şu adım yoktu" bulgusu talimata dönüşür. Bu değişikliği sorumlu ve terminli bir DÖF olarak kapatmak, güncellemenin gerçekten yapıldığının kanıtıdır. Talimat değişince tebliğ de yenilenir: eski tutanak yeni talimatı kapsamaz.
Güncelleme tetiklendiğinde önce hangi talimatın etkilendiği belirlenir, sonra yeni metin hazırlanır ve son olarak etkilenen tüm çalışanlara yeniden tebliğ edilir. Bu üç adımdan biri atlanırsa, güncel bir talimat metni olsa bile sahada eski uygulama sürebilir.
Talimat Panoda mı Asılmalı, Dijital mi Tutulmalı?
Mevzuat, talimatın asılı bir kâğıt olmasını şart koşmaz; önemli olan çalışanın işi yaparken talimata erişebilmesidir. Fiziksel işlerde (makine başında, kazan dairesinde, depoda) makinenin veya alanın hemen yanına asılı, kısa ve görsel bir özet genellikle en pratik çözümdür.
Dijital sistemler, tebliğ ve tutanak tarafında büyük kolaylık sağlar; kim hangi talimatı ne zaman imzaladı sorusu anında cevaplanır. Ama sahada telefon veya tablet erişimi olmayan bir çalışan için dijital talimat tek başına yeterli değildir. İyi uygulama ikisini birleştirir: sahada kısa, görsel bir özet asılı durur; tebliğ ve versiyon takibi dijital sistemde tutulur.
Denetimde Sık Karşılaşılan Hatalar Nelerdir?
En sık görülen eksiklik, talimatın var olmasına rağmen tebliğ tutanağının hiç tutulmamış olmasıdır. İkinci sık hata, sektörel şablonun uyarlanmadan, işyerine özgü ekipman ve riskler eklenmeden olduğu gibi asılmasıdır; denetimde bu, "kopyalanmış doküman" olarak değerlendirilir.
Üçüncü hata, talimat güncellendiğinde eski tebliğlerin hâlâ geçerli sayılmasıdır. Dördüncü hata, yeni işe başlayan bir çalışanın ilgili iş talimatlarına imza atmadan sahaya çıkarılmasıdır. Beşinci hata, talimat ile eğitim kaydının ayrı ayrı tutulmamasıdır; ikisi karıştırıldığında denetimde hangi yükümlülüğün karşılandığı belirsizleşir.
Altıncı hata, talimatın yalnızca Türkçe hazırlanmasıdır. İşyerinde Türkçe bilmeyen çalışan varsa, talimatın o çalışanın anlayacağı dilde veya görsel/piktogram destekli hazırlanmadığı sürece "bilgilendirme" fiilen gerçekleşmemiş sayılabilir. Yedinci hata, talimatın tek bir dilde ve tek bir formatta kalıp saha koşullarına (gürültü, eldiven, ıslak ortam) uygun okunabilirlikte olmamasıdır.
Örnek Senaryo: Yeni Bir Forklift Alındığında Süreç Nasıl İşler?
Bir depo işletmesi ikinci bir forklift satın alır. Forklift sahaya girmeden önce, mevcut genel iş güvenliği talimatı bu yeni ekipmanı kapsamaz. Forklift kullanımına özgü bir iş talimatı hazırlanması gerekir (yetkili operatör şartı, yaya-araç ayrımı, yük sınırı, sesli/ışıklı uyarı kullanımı gibi maddelerle).
Talimat hazırlandıktan sonra, forkliftle çalışacak tüm operatörlere tebliğ edilir ve her biri imzalı tutanakla kayıt altına alınır. Forklift sahaya girdiği gün bu süreç tamamlanmamışsa, işletme o gün için belgesiz bir riskle çalışıyor demektir. Talimat ve tebliğ, ekipmandan önce değil, ekipmanla aynı anda hazır olmalıdır.
Altı ay sonra depoya üçüncü bir forklift eklenirse, mevcut talimat metni genellikle değişmeden kullanılabilir; yeni eklenen operatörlerin tebliğ tutanağı imzalaması yeterlidir. Ama forklift modeli farklıysa (örneğin farklı bir yük kapasitesi veya kumanda düzeni), talimatın bu farkı da yansıtacak şekilde güncellenmesi gerekir.
İş güvenliği talimatları hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
İş güvenliği talimatı ile eğitim arasındaki fark nedir?
Eğitim yeterlilik kazandırır, talimat davranışı yönlendirir. Temel İSG eğitiminin süresi ve yenileme aralığı mevzuatla belirlidir (bkz. İSG eğitimi süreleri); talimatta sabit süre yoktur, iş değiştiğinde veya yeni risk doğduğunda güncellenir. İkisi birbirinin yerine geçmez: talimatı olmayan işyeri eğitim belgesiyle, eğitim kaydı olmayan işyeri talimatla savunulamaz.
Talimat tebliğ tutanağı neden gerekir?
Çünkü aranan şey talimatın yazılmış olması değil, çalışana ulaştığının ispatıdır. 6331 sayılı Kanun m.19, çalışana kendisine verilen eğitim ve talimatlar doğrultusunda hareket etme yükümlülüğü getirir; bu yükümlülüğün doğması talimatın tebliğ edilmiş olmasına bağlıdır. Tebliğ kaydı olmayan talimat, denetimde ve kaza sonrası incelemede "çalışan bilgilendirildi" savunmasını desteklemez.
Hangi işler için ayrı talimat yazılmalı?
Risk değerlendirmesinde yüksek puan alan ve hatanın ölümcül sonuç doğurduğu işler önceliklidir: yüksekte çalışma, kapalı alan, sıcak iş, elektrik, kaldırma-taşıma, kimyasal kullanımı, makine bakımı. Sektörün kendine özgü işleri de ayrı talimat gerektirir (mutfakta fritöz, depoda istifleme, şantiyede iskele). Genel talimat herkese, iş talimatı yalnız o işi yapana tebliğ edilir. Talimatın günlük hatırlatılması için işbaşı eğitimi kullanılır.
Sektörel iş güvenliği talimatı örnekleri var mı?
Evet, bu sayfada depo/lojistik, mutfak/yemekhane ve inşaat/şantiye için hazır talimat setleri, genel talimat ve tebliğ tutanağı ise Word olarak kayıt gerektirmeden indirilir. Setleri kendi işyerinize uyarlayın; kullanmadığınız maddeyi silin, kendi ekipmanınıza özgü kuralı ekleyin. Uyarlanmamış talimat sahada uygulanmaz.
Talimatlar ne sıklıkla güncellenir?
Mevzuatta talimat için sabit yenileme süresi yoktur; güncellemeyi olaylar tetikler: yeni makine veya kimyasal girmesi, iş akışının değişmesi, ramak kala veya iş kazası sonrası kök neden bulgusu, denetim tespiti. Kök neden analizinden çıkan talimat değişikliğini DÖF olarak terminleyip kapatmak, güncellemenin gerçekten yapıldığının kanıtıdır.
Tebliğ Kaydını Nasıl Kaybetmezsiniz?
Talimat sisteminin zayıf halkası imza föyüdür: tutanak dolabında kalır, çalışan işten ayrılır, denetimde hangi talimatın kime, ne zaman ve hangi versiyonda tebliğ edildiği bulunamaz. Kâğıt tabanlı takipte bu sorunun büyümesi, çalışan sayısı arttıkça neredeyse kaçınılmazdır.
FirstİSG uygulamasında talimat tebliği, eğitim katılımı ve KKD zimmeti aynı çalışan kaydında tutulur; kim neyi hangi tarihte aldı sorusu tek ekranda cevaplanır. Kaza veya denetim anında "bilgilendirildi" savunmasını, elle aranıp bulunan dağınık bir kâğıt yerine hazır ve güncel bir belgeyle desteklersiniz.
Yeni bir talimat güncellendiğinde, hangi çalışanların eski tebliği imzaladığı ve kimlerin henüz yeni sürümü görmediği tek listede görünür; bu, güncelleme sonrası "kim kaldı" sorusunu elle taramadan yanıtlamanızı sağlar. Aynı mantık, forklift örneğindeki gibi yeni bir ekipman satın alındığında veya yeni bir çalışan işe alındığında da aynı şekilde geçerlidir.
Talimatı tebliğ edin, kaydı kaybolmasın
FirstİSG uygulamasında talimat tebliğini, eğitim katılımını ve KKD zimmetini aynı çalışan kaydında tutar; denetimde "bilgilendirildi" savunmasını belgeyle desteklersiniz.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın