LOTO (EKED) Prosedürü: 7 Adım, Enerji Envanteri ve Grup Kilitleme
Mevzuattaki gerçek yeri, envanterin neden ilk adım olduğu ve vardiya devrinde kilitlerin ne olacağı, indirilebilir prosedür şablonuyla
Şablonları hemen indirin, kayıt gerekmez. Word dosyası prosedür iskeletini (roller, 7 adım, grup kilitleme, vardiya devri, kilit sahibi yoksa ne yapılır) içerir. Excel dosyası makine bazlı enerji kaynağı envanteri ve makinenin yanına asılacak LOTO kartını verir.
LOTO Türk Mevzuatında Nerede Düzenlenir?
Dürüst cevapla başlayalım: LOTO/EKED, Türk mevzuatında bu adla ayrıca düzenlenmiş bir prosedür değildir. "LOTO uygulanacaktır" diyen bir madde aramayın; yoktur. Bu konudaki içeriklerin çoğu ekipman satan firmalar tarafından yazıldığı için bu nokta genellikle atlanır ya da zorunluymuş gibi ima edilir.
Dayanak dolaylıdır ama sağlamdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (RG: 30.06.2012, S: 28339) m.4 işverene çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü, m.10 ise risk değerlendirmesi sonucuna göre önlem alma yükümlülüğü getirir. İş ekipmanlarının bakım ve onarımının güvenli koşullarda yapılması da İş Ekipmanları Yönetmeliği'nin (RG: 25.04.2013, S: 28628) konusudur.
Özet: adı geçmez, gereği geçer. Bakım sırasında ekipmanın beklenmedik biçimde çalışması öngörülebilir bir risktir; risk değerlendirmesinde bu riski tespit edip önlem almamak, denetimde ve kaza sonrası incelemede doğrudan işveren yükümlülüğünün ihlali olarak değerlendirilir. LOTO, bu önlemin sahadaki adıdır.
LOTO ve EKED'de hangi enerji türlerinde kilitleme yapılması gerekir?
Kilitleme, ekipmanı besleyen bütün enerji türlerinde ve ekipmanın içinde depolanmış kalıntı enerjide yapılır. ABD iş güvenliği düzenlemesi 29 CFR 1910.147 (Lockout/Tagout, yürürlüğe giren metin 1 Eylül 1989'da yayımlandı) enerji kaynağını yedi başlıkta tanımlar: elektrik, mekanik, hidrolik, pnömatik, kimyasal, termal ve diğer enerjiler. Türk mevzuatında bu listeyi sayan bir madde yoktur; dayanak, ekipman bakımının güvenli koşullarda yürütülmesini isteyen genel yükümlülüktür.
Yedi başlığın sahadaki karşılığı şöyle ayrışır. Elektrik, motoru ve kumanda devresini besler; kondansatör ve sürücü kondansatörleri şalter indikten sonra da yüklü kalabilir. Hidrolik ve pnömatik hatlar basınç taşır ve akümülatörde basınç kilitlenmiş şalterden bağımsız durur.
Mekanik enerji iki biçimde karşımıza çıkar. Dönen bir volan ya da konveyör tamburu, enerji kesildikten sonra ataletiyle dakikalarca dönmeye devam edebilir; sıkıştırılmış bir yay ise sökme anında boşalır. Yerçekimi bunun üçüncü hâlidir: asılı kalıp, kaldırılmış platform veya yukarıda duran bir yük, hiçbir hat açık olmasa bile düşerek yaralar.
Termal ve kimyasal enerji en sık atlanan iki başlıktır. Fırın, kalıp ısıtıcısı, buhar hattı ve kaynak sonrası sıcak yüzey soğuma süresi beklenmeden emniyete alınmış sayılmaz. Kimyasal tarafta ise vana kapatmak yetmez; hatta kalan ürünün tahliye edilmesi, gerekirse kör tapa takılması ve malzeme güvenlik bilgi formundaki uyarıların okunması gerekir.
ISO 14118:2017 (Makinelerde güvenlik, beklenmeyen çalışmanın önlenmesi) bu işlemi üç adımda tanımlar: makineyi bütün besleme kaynaklarından ayırmak, ayırma elemanlarını ayrılmış konumda kilitlemek ve tehlike yaratabilecek depolanmış enerjiyi boşaltmak veya sınırlamak. Sıralamadaki üçüncü adım, yukarıdaki yedi başlığın hepsi için ayrı ayrı sorulmalıdır.
Hangi türün hangi noktadan ayrılacağı ve sıfır enerjinin nasıl doğrulanacağı, bir sonraki bölümdeki envanter tablosunda makine bazında verilmiştir.
LOTO'nun İlk Adımı Neden Kilitleme Değil, Envanterdir?
Sahadaki en sık ölümcül hata şudur: elektrik kesilir, hidrolik veya asılı yük unutulur. Bir makinenin kaç enerji kaynağı olduğunu bilmeden kilitleme yapılamaz; bu yüzden LOTO'nun gerçek ilk adımı envanterdir.
| Enerji türü | Tipik ayırma noktası | Sıfır enerji doğrulama |
|---|---|---|
| Elektrik | Kilitlenebilir ana şalter | Ölçü aletiyle gerilim ölçümü + çalıştırma denemesi |
| Hidrolik | Pompa vanası, akümülatör tahliyesi | Manometre 0 bar |
| Pnömatik (basınçlı hava) | Küresel vana, hat tahliyesi | Manometre 0 bar + hat boşaltma |
| Gaz / buhar / su | Hat vanası, kör tapa (blind) | Basınç göstergesi + drenaj |
| Yerçekimi (asılı yük) | Mekanik destek, emniyet takozu | Görsel kontrol, indirilmiş ya da desteklenmiş |
| Yay gerilimi | Gergi ünitesi, yay boşaltma | Görsel + el kontrolü |
| Termal (ısı) | Isıtıcı besleme kesimi, buhar hattı vanası, soğuma süresi | Yüzey sıcaklığı ölçümü, temassız termometre |
| Kimyasal | Hat vanası, kör tapa, hattın tahliyesi ve durulanması | Drenaj kontrolü, gerekiyorsa gaz ölçümü |
| Mekanik (kinetik, atalet) | Fren devreye alma, mekanik kilitleme pimi | Görsel kontrol, dönen parçanın tam durduğunun teyidi |
İndirilebilir Excel dosyası bu envanteri makine bazlı doldurmanız için hazırlanmıştır; doldurulmuş iki örnek (hidrolik pres, konveyör) içerir. Envanteri çıkarılmamış bir makinede LOTO uygulamak, kâğıt üzerinde prosedür sahibi olup sahada korunmasız kalmaktır.
LOTO 7 Adımda Nasıl Uygulanır?
- Hazırlık ve bildirim: yapılacak iş, etkilenecek ekipman ve süre belirlenir; etkilenen çalışanlara ve vardiya amirine bildirilir.
- Ekipmanı durdurma: normal durdurma prosedürüyle, kontrollü biçimde.
- Enerji kaynaklarını ayırma: envanterdeki tümü, biri bile atlanmadan.
- Kilitleme ve etiketleme: her ayırıcıya kişisel kilit; etikette kimin, ne zaman, neden kilitlediği yazılı.
- Artık enerjiyi boşaltma: kondansatör deşarjı, basınç tahliyesi, yay gevşetme, asılı yükü indirme veya mekanik destekle emniyete alma.
- Sıfır enerji doğrulama: ölçü aleti kontrol → ölçüm → ölçü aleti yeniden kontrol; ardından çalıştırma denemesi ve butonun eski konuma alınması.
- İşi tamamlama: iş bitince alan kontrol edilir, çalışanlar uzaklaştırılır, kilitler takan kişilerce ters sırayla sökülür, ekipman kontrollü devreye alınır.
6. adım en çok atlanan adımdır. Ayırmak ile doğrulamak farklı şeylerdir: şalter indirilmiş görünse de kontaktör yapışmış, vana kapalı görünse de içeride basınç kalmış olabilir. Doğrulama yapılmadan yapılan işlem "kilitleme" değil, "kilitlediğini varsayma"dır.
Üç Zor Durum: Grup, Vardiya, Kayıp Kilit
Prosedürler genelde tek kişilik ideal senaryoyu anlatır; kazalar ise bu üç durumda olur.
| Durum | Doğru uygulama | Sık görülen ihlal |
|---|---|---|
| Birden fazla kişi çalışıyor | Çoklu kilit tertibatı (hasp); herkes kendi kilidini takar, son kilit sökülünce devreye alınır | Ekip şefinin herkes adına tek kilit takması; şef kilidini söktüğünde içeride hâlâ çalışan olabilir |
| İş vardiya sonunda bitmedi | Devralan kendi kilidini takar, devreden kendi kilidini söker; ekipman hiçbir anda kilitsiz kalmaz | Vardiya sonunda tüm kilitlerin sökülüp ertesi gün yeniden takılması |
| Kilidin sahibine ulaşılamıyor | Amir onayı + kişinin işyerinde olmadığının doğrulanması + alanın güvenli olduğunun kontrolü + yazılı tutanak; çalışan döndüğünde bilgilendirilir | Kilidin kesilerek keyfî biçimde açılması |
Yüklenici çalışanları da kendi kilitlerini takar ve işyerinin prosedürüne tabidir; kendi ayrı sistemlerini kullanamazlar. Asıl işveren ile yüklenicinin farklı kilit standardı kullanması, kimin neyi kilitlediğini belirsizleştirir; sorumluluk paylaşımı için alt işveren İSG yükümlülükleri sayfasına bakın.
Prosedürü Yaşatmak
Yazılmış ama uygulanmayan LOTO prosedürü, denetimde belge olarak işe yaramaz. Ayakta tutan dört şey:
- Ekipman bazlı eğitim: genel anlatım değil, o makinenin envanteri üzerinden. Tutanakla kaydedilir.
- Etkilenen çalışanların bilgilendirilmesi: kilitli ekipmana müdahale etmeme kuralı; günlük hatırlatma için işbaşı eğitimi uygun araçtır.
- Yazılı talimat: makine başında asılı, kısa ve uygulanabilir; bkz. iş güvenliği talimatları.
- Koruyucular: bakım için sökülen makine koruyucusu iş bitiminde MUTLAKA yerine takılır; sökülü bırakılmış koruyucu, kilit uygulansa bile kalıcı bir tehlikedir.
- Denetim: saha denetiminde kilit uygulaması yerinde görülür; ihlal tespit edilirse DÖF açılır.
Bakım sırasında yaşanan olay ya da ramak kala sonrası kök nedene inmek için balık kılçığı analizi kullanılabilir; bu analizlerin en sık ürettiği bulgu, envanterde eksik kalmış bir enerji kaynağıdır.
Kilitleme için hangi ekipman kullanılır?
Kilitleme, kişisel asma kilit ve üzerinde çalışanın adı yazılı etiketle yapılır. Her çalışanın kendi kilidinin anahtarı yalnızca kendisinde bulunur. Standart ayırıcı biçimlerine (şalter, vana, fiş) uygun kilitleme aparatları kullanılır; ayırıcı doğrudan kilitlenemiyorsa aparat bu boşluğu kapatır.
Grup çalışmasında çoklu kilit tertibatı kullanılır. Her katılımcı kendi kilidini bu tertibata takar; tek bir ana kilit yerine herkesin kilidi aynı anda üzerinde durur. Kilitler ve etiketler yalnızca bu amaçla kullanılır, başka bir işte ödünç alınmaz; karışıklık doğru kilidi bulmayı zorlaştırır ve prosedürün güvenilirliğini azaltır. Kilitlerin rengi veya numarası departmana göre ayrılırsa, hangi ekibin hangi ekipmanı kilitlediği bir bakışta görülebilir.
Prosedürü kim uygulayabilir, hangi eğitim gerekir?
Prosedürü yalnızca ekipman bazlı eğitim almış ve yetkilendirilmiş çalışanlar uygular. Eğitim genel bir sunum değildir; o makinenin enerji kaynakları ve ayırma noktaları üzerinden verilir. Yetkilendirme, çalışanın envanteri okuyabildiğini ve sıfır enerji doğrulamasını doğru yapabildiğini gösteren bir değerlendirmeyle tamamlanır.
Etkilenen çalışanlar, yani ekipmanı kullanan ama kilitlemeyi yapmayan kişiler, ayrı bir bilgilendirmeden geçer: kilitli ekipmana müdahale etmemeleri ve kilidi sökmeye çalışmamaları öğretilir. Yeni işe başlayan veya göreve yeni geçen bir çalışan, o makinede yetkilendirilene kadar kilitleme uygulayamaz; bu kural stajyer ve geçici çalışanlar için de geçerlidir. Yetkilendirme tarihi ve makinesi, çalışanın eğitim dosyasında ayrı ayrı kaydedilir.
Prosedür uygulanmazsa sahada ne olur?
Gerçek kaza senaryolarının çoğu envanterin eksik çıkarılmasından kaynaklanır. Bir bakım teknisyeni konveyörün elektriğini keser ve kilitler, ama hattaki basınçlı hava hattını fark etmez; teknisyen makine üzerinde çalışırken sıkışmış hava aniden boşalır ve pistonu hareket ettirir.
İkinci sık senaryo, doğrulama adımının atlanmasıdır. Şalter kapalı görünür ama kontaktör yapışmıştır; teknisyen ekipmanın enerjisiz olduğunu varsayarak müdahale eder ve şalter tekrar konuma geldiğinde ekipman beklenmedik şekilde çalışır. Her iki senaryo da envanterin tam çıkarılması ve sıfır enerji doğrulamasının atlanmamasıyla önlenebilir.
Denetimde uygulama nasıl kontrol edilir?
Denetçi genellikle üç şeye bakar: ekipman bazlı envanterin var olup olmadığı, kilitleme sırasında kullanılan kişisel kilit ve etiketlerin çalışana ait olup olmadığı ve doğrulama adımının kayıtlarda görünüp görünmediği. Sahada rastgele bir bakım işlemi seçilip ilgili prosedür ve envanterin istenmesi yaygın bir denetim yöntemidir.
Eksik bulunan en sık kalem, envanterin güncel olmamasıdır: yeni eklenen bir ekipman veya değişen bir boru hattı envantere işlenmemiş olabilir. Denetim sonrası açılan bulgular için DÖF rehberine, saha denetim biçimleri için saha denetim checklist rehberine bakılabilir. İkinci sık eksik, eğitim kaydının makine bazında değil genel bir katılım listesi olarak tutulmasıdır.
Kilitleme işlemi nasıl kayıt altına alınır?
Her kilitleme işlemi, hangi ekipmanın hangi tarihte kim tarafından kilitlendiğini gösteren bir kayıtla eşleşir. Kayıt kağıt üzerinde tutulabileceği gibi dijital bir sistemde de tutulabilir; önemli olan geriye dönük sorgulanabilir olmasıdır.
Kayıtta en az şu bilgiler bulunur: ekipman adı, kilitleme başlangıç ve bitiş zamanı, kilitleyen kişi, doğrulama sonucu ve varsa devralan ikinci vardiya bilgisi. Bu kayıt, bir kaza sonrası incelemede olayın hangi aşamada gerçekleştiğini göstermenin tek yoludur. Kayıt eksikse, aksi ispatlanana kadar prosedürün uygulanmadığı varsayılır; bu yüzden kayıt tutmak kilitlemenin kendisi kadar önemlidir.
Prosedür ne sıklıkla gözden geçirilir?
Prosedür, ekipman değiştiğinde, yeni bir enerji kaynağı eklendiğinde veya bir ramak kala sonrasında yeniden gözden geçirilir. Değişiklik yoksa da yılda en az bir kez ekip tarafından uygulamalı olarak test edilir.
Gözden geçirme sırasında envanterin güncelliği, kilitleme aparatlarının çalışır durumda olup olmadığı ve eğitim kayıtlarının tazeliği kontrol edilir. Eksik çıkan her kalem, bir sonraki bakım öncesinde kapatılacak şekilde plana bağlanır. Kontrol tarihlerini ekipman bazında tek panelde tutmak, gözden geçirmenin unutulma riskini azaltır.
Sıfır enerji doğrulaması hangi aletlerle yapılır?
Doğrulama üç adımda yapılır: önce ölçü aleti çalışır bir kaynakta test edilir, sonra ayrılan enerji kaynağında ölçüm alınır, son olarak ölçü aleti yeniden çalışan bir kaynakta test edilir. Bu üçlü kontrol, ölçü aletinin kendisinin arızalı olma ihtimalini dışlar.
Elektrikte gerilim ölçer, hidrolik ve pnömatikte manometre, gaz hatlarında basınç göstergesi kullanılır. Ölçüm sıfır çıksa bile mümkünse ekipmanı çalıştırma denemesi yapılır ve buton hemen kapalı konuma alınır. Bu deneme, ölçüm cihazının gösteremediği kalıntı bir bağlantıyı ortaya çıkarabilir; bu yüzden 7 adımın hiçbiri tek başına yeterli sayılmaz.
Ölçü aletinin kendisi de düzenli kalibre edilir; kalibrasyonu geçmiş bir ölçü aletiyle yapılan doğrulama, doğrulama yapmamakla aynı risk düzeyindedir. Kalibrasyon tarihi aletin üzerinde etiketli tutulur ve süresi geçen alet sahadan çekilir. Kalibrasyon kaydı, ekipman envanteriyle birlikte aynı dosyada saklanırsa denetim sırasında ayrıca aranmasına gerek kalmaz.
LOTO / EKED hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
LOTO (EKED) nedir, açılımı ne?
LOTO, İngilizce Lockout–Tagout kısaltmasıdır; Türkçede EKED (Enerji Kesme ve Etiketleme / Devre Dışı Bırakma) olarak kullanılır. Bakım, onarım, ayar ve temizlik işleri sırasında ekipmanın beklenmedik biçimde çalışmasını veya depolanmış enerjinin boşalmasını önlemek için enerji kaynaklarının ayrılması, kilitlenmesi ve etiketlenmesidir.
LOTO Türk mevzuatında zorunlu mu?
Bu adla ayrıca düzenlenmiş bir prosedür değildir: mevzuatta "LOTO uygulanacaktır" diyen bir madde aramayın. Dayanağı dolaylıdır: 6331 sayılı Kanun (RG: 30.06.2012, S: 28339) m.4 işverene çalışanların güvenliğini sağlama, m.10 ise risk değerlendirmesi sonucuna göre önlem alma yükümlülüğü getirir; iş ekipmanlarının bakım-onarımının güvenli koşullarda yapılması da İş Ekipmanları Yönetmeliği'nin (RG: 25.04.2013, S: 28628) konusudur. Kısacası: adı geçmez, gereği geçer.
Sıfır enerji doğrulaması nasıl yapılır?
Ayırmak yetmez, doğrulamak gerekir. Üç adım: (1) ölçü aletinin çalıştığı bilinen bir kaynakta kontrol edilir, (2) ölçüm yapılır, (3) ölçü aleti yeniden kontrol edilir. Ardından çalıştırma butonuna basılarak ekipmanın çalışmadığı görülür ve buton eski konumuna alınır. Basınç için manometrenin sıfırı, asılı yük için mekanik desteğin yerinde olduğu görsel olarak teyit edilir.
Birden fazla kişi çalışıyorsa ne yapılır?
Grup kilitleme uygulanır: çoklu kilit tertibatı (hasp) kullanılır ve her çalışan kendi kilidini takar. Ekipman ancak son kilit söküldüğünde devreye alınabilir. "Ekip şefi herkes adına tek kilit taksın" uygulaması bu prosedürün ihlalidir ve kazaların tipik sebebidir; şef işini bitirip kilidini söktüğünde içeride hâlâ çalışan olabilir.
İş vardiya sonunda bitmezse kilitler sökülür mü?
Hayır. Devralan çalışan kendi kilidini takar, devreden kendi kilidini söker; ekipman hiçbir anda kilitsiz kalmaz. Devir iş sahibi/amir gözetiminde ve yazılı yapılır. Kilidi takan kişiye ulaşılamıyorsa kilit keyfî olarak kesilemez: amir onayı, kişinin işyerinde olmadığının doğrulanması, alanın güvenli olduğunun kontrolü ve tutanak şarttır.
Ekipman Envanterini Tek Yerde Tutmak
LOTO'nun sürdürülebilirliği ekipman kaydına bağlıdır: hangi makine, hangi bakım tarihinde, hangi periyodik kontrolü almış. FirstİSG uygulamasında ekipman envanteri, kontrol tarihleri ve bakım kaynaklı uygunsuzluklar tek panelde tutulur; bakım sonrası açılan düzeltici faaliyetler sorumlu ve terminle takip edilir. Süresi yaklaşan kontrol hatırlatılır, böylece "hangi makinenin neyi eksik" sorusu denetimden önce cevaplanır.
Bakım işlerini izinli ve kayıtlı yürütün
FirstİSG uygulamasında ekipman envanterini, periyodik kontrol tarihlerini ve bakım kaynaklı uygunsuzlukları tek yerde tutar; bakım sonrası açılan düzeltici faaliyetleri sorumlu ve terminle takip edersiniz.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın