LOTO (EKED) Prosedürü: 7 Adım, Enerji Envanteri ve Grup Kilitleme
Mevzuattaki gerçek yeri, envanterin neden ilk adım olduğu ve vardiya devrinde kilitlerin ne olacağı — indirilebilir prosedür şablonuyla
Şablonları hemen indirin — kayıt gerekmez. Word dosyası prosedür iskeletini (roller, 7 adım, grup kilitleme, vardiya devri, kilit sahibi yoksa ne yapılır) içerir. Excel dosyası makine bazlı enerji kaynağı envanteri ve makinenin yanına asılacak LOTO kartını verir.
Mevzuattaki Gerçek Yeri
Dürüst cevapla başlayalım: LOTO/EKED, Türk mevzuatında bu adla ayrıca düzenlenmiş bir prosedür değildir. "LOTO uygulanacaktır" diyen bir madde aramayın — yoktur. Bu konudaki içeriklerin çoğu ekipman satan firmalar tarafından yazıldığı için bu nokta genellikle atlanır ya da zorunluymuş gibi ima edilir.
Dayanak dolaylıdır ama sağlamdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (RG: 30.06.2012, S: 28339) m.4 işverene çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü, m.10 ise risk değerlendirmesi sonucuna göre önlem alma yükümlülüğü getirir. İş ekipmanlarının bakım ve onarımının güvenli koşullarda yapılması da İş Ekipmanları Yönetmeliği'nin (RG: 25.04.2013, S: 28628) konusudur.
Özet: adı geçmez, gereği geçer. Bakım sırasında ekipmanın beklenmedik biçimde çalışması öngörülebilir bir risktir; risk değerlendirmesinde bu riski tespit edip önlem almamak, denetimde ve kaza sonrası incelemede doğrudan işveren yükümlülüğünün ihlali olarak değerlendirilir. LOTO, bu önlemin sahadaki adıdır.
İlk Adım Kilitleme Değil, Envanter
Sahadaki en sık ölümcül hata şudur: elektrik kesilir, hidrolik veya asılı yük unutulur. Bir makinenin kaç enerji kaynağı olduğunu bilmeden kilitleme yapılamaz — bu yüzden LOTO'nun gerçek ilk adımı envanterdir.
| Enerji türü | Tipik ayırma noktası | Sıfır enerji doğrulama |
|---|---|---|
| Elektrik | Kilitlenebilir ana şalter | Ölçü aletiyle gerilim ölçümü + çalıştırma denemesi |
| Hidrolik | Pompa vanası, akümülatör tahliyesi | Manometre 0 bar |
| Pnömatik (basınçlı hava) | Küresel vana, hat tahliyesi | Manometre 0 bar + hat boşaltma |
| Gaz / buhar / su | Hat vanası, kör tapa (blind) | Basınç göstergesi + drenaj |
| Yerçekimi (asılı yük) | Mekanik destek, emniyet takozu | Görsel kontrol — indirilmiş ya da desteklenmiş |
| Yay gerilimi | Gergi ünitesi, yay boşaltma | Görsel + el kontrolü |
İndirilebilir Excel dosyası bu envanteri makine bazlı doldurmanız için hazırlanmıştır; doldurulmuş iki örnek (hidrolik pres, konveyör) içerir. Envanteri çıkarılmamış bir makinede LOTO uygulamak, kâğıt üzerinde prosedür sahibi olup sahada korunmasız kalmaktır.
7 Adımda Uygulama
- Hazırlık ve bildirim — yapılacak iş, etkilenecek ekipman ve süre belirlenir; etkilenen çalışanlara ve vardiya amirine bildirilir.
- Ekipmanı durdurma — normal durdurma prosedürüyle, kontrollü biçimde.
- Enerji kaynaklarını ayırma — envanterdeki tümü, biri bile atlanmadan.
- Kilitleme ve etiketleme — her ayırıcıya kişisel kilit; etikette kimin, ne zaman, neden kilitlediği yazılı.
- Artık enerjiyi boşaltma — kondansatör deşarjı, basınç tahliyesi, yay gevşetme, asılı yükü indirme veya mekanik destekle emniyete alma.
- Sıfır enerji doğrulama — ölçü aleti kontrol → ölçüm → ölçü aleti yeniden kontrol; ardından çalıştırma denemesi ve butonun eski konuma alınması.
- İşi yapma ve geri alma — iş bitince alan kontrol edilir, çalışanlar uzaklaştırılır, kilitler takan kişilerce ters sırayla sökülür, ekipman kontrollü devreye alınır.
6. adım en çok atlanan adımdır. Ayırmak ile doğrulamak farklı şeylerdir: şalter indirilmiş görünse de kontaktör yapışmış, vana kapalı görünse de içeride basınç kalmış olabilir. Doğrulama yapılmadan yapılan işlem "kilitleme" değil, "kilitlediğini varsayma"dır.
Üç Zor Durum: Grup, Vardiya, Kayıp Kilit
Prosedürler genelde tek kişilik ideal senaryoyu anlatır; kazalar ise bu üç durumda olur.
| Durum | Doğru uygulama | Sık görülen ihlal |
|---|---|---|
| Birden fazla kişi çalışıyor | Çoklu kilit tertibatı (hasp); herkes kendi kilidini takar, son kilit sökülünce devreye alınır | Ekip şefinin herkes adına tek kilit takması — şef kilidini söktüğünde içeride hâlâ çalışan olabilir |
| İş vardiya sonunda bitmedi | Devralan kendi kilidini takar, devreden kendi kilidini söker; ekipman hiçbir anda kilitsiz kalmaz | Vardiya sonunda tüm kilitlerin sökülüp ertesi gün yeniden takılması |
| Kilidin sahibine ulaşılamıyor | Amir onayı + kişinin işyerinde olmadığının doğrulanması + alanın güvenli olduğunun kontrolü + yazılı tutanak; çalışan döndüğünde bilgilendirilir | Kilidin kesilerek keyfî biçimde açılması |
Yüklenici çalışanları da kendi kilitlerini takar ve işyerinin prosedürüne tabidir; kendi ayrı sistemlerini kullanamazlar. Asıl işveren ile yüklenicinin farklı kilit standardı kullanması, kimin neyi kilitlediğini belirsizleştirir — sorumluluk paylaşımı için alt işveren İSG yükümlülükleri sayfasına bakın.
Prosedürü Yaşatmak
Yazılmış ama uygulanmayan LOTO prosedürü, denetimde belge olarak işe yaramaz. Ayakta tutan dört şey:
- Ekipman bazlı eğitim — genel anlatım değil, o makinenin envanteri üzerinden. Tutanakla kaydedilir.
- Etkilenen çalışanların bilgilendirilmesi — kilitli ekipmana müdahale etmeme kuralı; günlük hatırlatma için işbaşı eğitimi uygun araçtır.
- Yazılı talimat — makine başında asılı, kısa ve uygulanabilir; bkz. iş güvenliği talimatları.
- Denetim — saha denetiminde kilit uygulaması yerinde görülür; ihlal tespit edilirse DÖF açılır.
Bakım sırasında yaşanan olay ya da ramak kala sonrası kök nedene inmek için balık kılçığı analizi kullanılabilir; bu analizlerin en sık ürettiği bulgu, envanterde eksik kalmış bir enerji kaynağıdır.
LOTO / EKED hakkında sık sorulan sorular
Sorunuz burada yoksa [email protected] — 24 saat içinde yanıtlıyoruz.
LOTO (EKED) nedir, açılımı ne?
LOTO, İngilizce Lockout–Tagout kısaltmasıdır; Türkçede EKED (Enerji Kesme ve Etiketleme / Devre Dışı Bırakma) olarak kullanılır. Bakım, onarım, ayar ve temizlik işleri sırasında ekipmanın beklenmedik biçimde çalışmasını veya depolanmış enerjinin boşalmasını önlemek için enerji kaynaklarının ayrılması, kilitlenmesi ve etiketlenmesidir.
LOTO Türk mevzuatında zorunlu mu?
Bu adla ayrıca düzenlenmiş bir prosedür değildir — mevzuatta "LOTO uygulanacaktır" diyen bir madde aramayın. Dayanağı dolaylıdır: 6331 sayılı Kanun (RG: 30.06.2012, S: 28339) m.4 işverene çalışanların güvenliğini sağlama, m.10 ise risk değerlendirmesi sonucuna göre önlem alma yükümlülüğü getirir; iş ekipmanlarının bakım-onarımının güvenli koşullarda yapılması da İş Ekipmanları Yönetmeliği'nin (RG: 25.04.2013, S: 28628) konusudur. Kısacası: adı geçmez, gereği geçer.
LOTO'nun ilk adımı kilitleme mi?
Hayır — envanterdir. Bir makinenin kaç enerji kaynağı olduğunu bilmeden kilitleme yapılamaz. Sahadaki en sık ölümcül hata, elektriği kesip hidroliği veya asılı yükü (yerçekimi enerjisi) unutmaktır. Enerji türleri: elektrik, basınçlı hava, hidrolik, gaz, buhar, su, yerçekimi ve yay gerilimi. Bu sayfadaki enerji kaynağı envanteri makine bazlı doldurulur.
Sıfır enerji doğrulaması nasıl yapılır?
Ayırmak yetmez, doğrulamak gerekir. Üç adım: (1) ölçü aletinin çalıştığı bilinen bir kaynakta kontrol edilir, (2) ölçüm yapılır, (3) ölçü aleti yeniden kontrol edilir. Ardından çalıştırma butonuna basılarak ekipmanın çalışmadığı görülür ve buton eski konumuna alınır. Basınç için manometrenin sıfırı, asılı yük için mekanik desteğin yerinde olduğu görsel olarak teyit edilir.
Birden fazla kişi çalışıyorsa ne yapılır?
Grup kilitleme uygulanır: çoklu kilit tertibatı (hasp) kullanılır ve her çalışan kendi kilidini takar. Ekipman ancak son kilit söküldüğünde devreye alınabilir. "Ekip şefi herkes adına tek kilit taksın" uygulaması bu prosedürün ihlalidir ve kazaların tipik sebebidir — şef işini bitirip kilidini söktüğünde içeride hâlâ çalışan olabilir.
İş vardiya sonunda bitmezse kilitler sökülür mü?
Hayır. Devralan çalışan kendi kilidini takar, devreden kendi kilidini söker; ekipman hiçbir anda kilitsiz kalmaz. Devir iş sahibi/amir gözetiminde ve yazılı yapılır. Kilidi takan kişiye ulaşılamıyorsa kilit keyfî olarak kesilemez: amir onayı, kişinin işyerinde olmadığının doğrulanması, alanın güvenli olduğunun kontrolü ve tutanak şarttır.
Yüklenici çalışanları da kilit takar mı?
Evet. Yüklenici çalışanı kendi kilidini takar ve işyerinin prosedürüne tabidir; kendi ayrı sistemini kullanamaz. Sahada sık görülen boşluk budur: asıl işveren ile yüklenici farklı kilit sistemleri kullanır, kimin neyi kilitlediği belirsizleşir. İşe başlamadan önce yazılı kabul alınması ve ortak kilit standardı belirlenmesi gerekir — sorumluluk paylaşımı için alt işveren yükümlülükleri sayfasına bakın.
Ekipman Envanterini Tek Yerde Tutmak
LOTO'nun sürdürülebilirliği ekipman kaydına bağlıdır: hangi makine, hangi bakım tarihinde, hangi periyodik kontrolü almış. FirstİSG uygulamasında ekipman envanteri, kontrol tarihleri ve bakım kaynaklı uygunsuzluklar tek panelde tutulur; bakım sonrası açılan düzeltici faaliyetler sorumlu ve terminle takip edilir. Süresi yaklaşan kontrol hatırlatılır, böylece "hangi makinenin neyi eksik" sorusu denetimden önce cevaplanır.
Bakım işlerini izinli ve kayıtlı yürütün
FirstİSG uygulamasında ekipman envanterini, periyodik kontrol tarihlerini ve bakım kaynaklı uygunsuzlukları tek yerde tutar; bakım sonrası açılan düzeltici faaliyetleri sorumlu ve terminle takip edersiniz.
Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android
Soru & Yorumlar
Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın — FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.
Henüz yorum yok — ilk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.
Soru sorun veya yorum yazın