Makina Emniyeti Yönetmeliği: CE İşareti, AT Uygunluk Beyanı ve Ekler

Makina Emniyeti Yönetmeliği Nedir, Kimi Bağlar?

Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT), makinaların tasarım ve imalat aşamasında uyulması gereken temel emniyet şartlarını, takip edilecek uygunluk değerlendirme prosedürlerini ve onaylanmış kuruluşların asgari kriterlerini düzenler. RG: 03.03.2009, S: 27158 ile yayımlanmış, 29.12.2009 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Dayanağı, 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun'un 4 üncü maddesidir.

Yönetmelik 28.09.2014 tarihli ve 29133 sayılı Resmî Gazete ile değiştirilmiştir. Bu sayfadaki madde ve ek atıfları, değişikliklerin işlendiği konsolide metne göredir.

Yönetmeliğin muhatabı, ilk bakışta işveren değil imalatçı veya yetkili temsilcisidir. Yükümlülükler makinayı piyasaya arz eden tarafa yüklenir. Buna rağmen sayfanın sonundaki bölümde göreceğiniz gibi, makinayı satın alan işverenin de doğrudan sorumlulukları vardır. İşyerindeki bir makinada CE işareti veya AT Uygunluk Beyanı yoksa, sonucuna işveren de katlanır.

Yönetmelik, İSG mevzuatının işyeri tarafındaki kurallarının yerine geçmez. Makinanın piyasaya arz edilebilir olması ile o makinanın işyerinde güvenle kullanılabilir olması iki ayrı sorudur. Birincisini bu yönetmelik, ikincisini İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği düzenler.

CE İşareti Nedir, Neden Önemlidir?

CE uygunluk işareti, 16 ncı maddede düzenlenir ve "CE" baş harflerinden oluşur. İşaretin şekli EK-III'te belirtilmiştir. CE işareti bir kalite belgesi, bir marka veya bir tüketici güvence damgası değildir. Anlamı tek ve dardır: imalatçı, ürünün ilgili teknik mevzuata uygun olduğunu beyan etmektedir.

Bu yüzden CE işareti tek başına bir kanıt değil, bir iddiadır. İddianın arkasındaki kanıt, teknik dosya ve AT Uygunluk Beyanıdır. Makinada CE işareti bulunması, o makinanın gerçekten güvenli olduğunu ispatlamaz; imalatçının uygunluk iddiasında bulunduğunu ve bu iddianın belgelerini üretmiş olması gerektiğini gösterir.

Yönetmeliğin 7 nci maddesi, uygunsuz işaretlemeyi ayrıca yasaklar. Kapsam dışı bir ürüne CE işareti iliştirmek, makinada CE işaretinin veya AT Uygunluk Beyanının bulunmaması ve CE işaretiyle karıştırılabilecek başka işaretler iliştirmek uygunsuzluk sayılır.

İşaretin iliştirilmesinde uyulacak kurallar şunlardır:

• İşaret makinaya görünür, okunaklı ve silinmez biçimde iliştirilir (m.16).
• EK-III'teki şekle sadık kalmak şartıyla büyütülüp küçültülebilir. Unsurların düşey ölçüsü 5 mm'den küçük olamaz; asgari boyut yalnız küçük ölçekli makinalarda değiştirilebilir.
• İşaret, imalatçının veya yetkili temsilcisinin adının hemen yakınına, aynı teknikle iliştirilir.
• Tam kalite güvence yolu izlenmişse, CE işaretinin yanına onaylanmış kuruluşun kimlik numarası yazılır. Numara yoksa ve makina EK-IV listesindeyse, bu bir kontrol noktasıdır.

Uygunluk Değerlendirme Yolu Nasıl Seçilir? (Madde 13)

Yönetmeliğin operasyonel kalbi 13 üncü maddedir. Hangi yolun izleneceği iki soruya bağlıdır: makina EK-IV listesinde mi, ve uyumlaştırılmış standartlara tam uygun mu. Karar tablosu aşağıdadır.

Tablodan çıkan pratik sonuç şudur: EK-IV listesinde olmayan makinaların büyük çoğunluğunda imalatçı, onaylanmış kuruluşa gitmeden kendi iç kontrolüyle CE işareti iliştirebilir. EK-IV listesindeki bir makinada ise standarda tam uygunluk yoksa üçüncü taraf denetimi zorunludur.

Kısmen tamamlanmış makinalarda 13 üncü madde değil 14 üncü madde uygulanır. İmalatçı, EK-VII Bölüm B'deki teknik belgeleri, EK-VI'daki montaj talimatlarını ve EK-II Kısım 1 Bölüm B'deki imalatçı beyanını hazırlar. Bu belgeler montaj tamamlanana kadar ürünle birlikte kalır, sonra nihai makinanın teknik dosyasının parçası olur.

EK-I Temel Sağlık ve Güvenlik Kuralları Neleri Zorunlu Kılar?

EK-I, yönetmeliğin en hacimli ekidir ve makinanın fiziksel olarak neyi sağlaması gerektiğini tanımlar. Altı bölümden oluşur: (1) temel kurallar, (2) belirli makina kategorileri için ilave gerekler, (3) hareketlilikten kaynaklanan tehlikeler, (4) kaldırma işlemlerinden kaynaklanan tehlikeler, (5) yeraltı çalışmalarına yönelik makinalar, (6) kişilerin kaldırılması.

Birinci bölüm 1.1 ile 1.7 arasında kumanda sistemleri, mekanik tehlikelerden korunma, mahfaza ve koruma tertibatlarının özellikleri, diğer tehlikeler, bakım ve bilgilendirme başlıklarını içerir.

Birinci kritik nokta. EK-I'in genel ilkeleri, imalatçıyı bir risk değerlendirmesi yapmaya zorlar ve 1.1.2(b) paragrafındaki öncelik sırasına uymasını ister. Sıra şudur: önce riski tasarımla bertaraf etmek veya azaltmak, sonra bertaraf edilemeyen riskler için koruyucu tedbir almak, en son kullanıcıyı giderilemeyen riskler hakkında bilgilendirmek. Bu, işyerindeki önlem hiyerarşisinin imalat tarafındaki karşılığıdır ve makinanın üzerine etiket yapıştırmanın neden en zayıf çözüm olduğunu açıklar. Somut karşılığı için makine koruyucuları rehberine bakabilirsiniz.

İkinci kritik nokta. EK-I'in 1.7.4.1(a) paragrafı, talimatların Türkçe hazırlanmasını zorunlu kılar. Orijinal talimatlar başka dildeyse yanında Türkçe çevirisi bulunmalıdır. İmalatçının doğruladığı sürümde "Orijinal talimatlar" ibaresi yer alır. Bu, makinayı satın alan işverenin en kolay kontrol edebileceği maddedir.

EK-VII Teknik Dosyada Ne Bulunur, Ne Kadar Saklanır?

EK-VII'nin Bölüm A'sı makinalar, Bölüm B'si kısmen tamamlanmış makinalar içindir. Dosya bir imalat dosyası ve seri üretimde uygunluğu güvenceye alacak dahili tedbirlerden oluşur.

İmalat dosyasında makinanın genel tarifi, genel çizimi ve kumanda devrelerinin çizimleri bulunur. Bunlara hesaplama ve deney sonuçlarıyla desteklenmiş ayrıntılı çizimler eklenir. Dosya ayrıca risk değerlendirmesi belgelerini, kullanılan standartları, teknik raporları, talimatların bir kopyasını ve AT Uygunluk Beyanının bir kopyasını içerir.

Kritik nokta. Teknik dosya, makinanın üretim tarihinden ya da seri üretimde son ünitenin üretim tarihinden itibaren en az 10 yıl Bakanlığın denetimine hazır tutulur. Dosyanın Türkiye'de fiziken durması zorunlu değildir. Buna karşılık makinanın karmaşıklığıyla orantılı bir süre içinde derlenip sunulabilmelidir. Gerekçeli talebe rağmen sunulmaması, makinanın temel kurallara uygun olmadığından şüphelenmek için yeterli sebep sayılır.

Kalan Ekler: CE Şekli, Emniyet Aksamları ve Değerlendirme Yolları

Aşağıdaki altı ek, yukarıdakilere göre daha dar kapsamlıdır. Yine de her birinin uygulamada karşılığı olan bir kuralı vardır.

• EK-III, CE işaretlemesi. İşaretin şeklini ve iliştirme kurallarını belirler. Düşey ölçü 5 mm'den küçük olamaz. Tam kalite güvence yolu izlendiyse işaretin yanında onaylanmış kuruluşun kimlik numarası bulunur.
• EK-V, emniyet aksamları gösterge listesi. Bağımsız olarak piyasaya arz edilen ve arızalanması hâlinde güvenliği tehlikeye sokan aksamların 17 maddelik listesidir. Acil durum durdurma tertibatları, çift el kumanda tertibatları, kişi varlığını algılayan koruyucular, ROPS ve FOPS bu listededir. Bir emniyet aksamı tek başına satın alındığında da kendi CE işaretini ve kendi beyanını taşımalıdır.
• EK-VI, montaj talimatları. Kısmen tamamlanmış makinanın nihai makinaya doğru takılabilmesi için karşılanması gereken şartların tarifini içerir. Talimatlar Türkçe ya da imalatçının kabul ettiği Topluluk dillerinden birinde yazılır.
• EK-VIII, imalatta iç kontroller. Onaylanmış kuruluş devreye girmeden yürütülen değerlendirme yoludur. İmalatçı, serinin her temsili tipi için EK-VII Bölüm A teknik dosyasını düzenler. Onaylanmış kuruluşun bulunmaması, belge bulunmaması anlamına gelmez.
• EK-X, tam kalite güvencesi. Tekil ürün yerine imalatçının tasarım, üretim, son muayene ve deney süreçlerini kapsayan kalite sistemi onaylanır ve gözetim altında tutulur. Sürekli üretim yapan imalatçı için tip bazlı incelemeye göre daha ölçeklenebilir bir yoldur.
• EK-XI, onaylanmış kuruluş kriterleri. Kuruluşun bağımsızlığı, mesleki tutarlılığı, teknik yeterliliği ve donanımı için asgari şartları belirler. Kuruluşun müdürü ve personeli, muayene ettiği makinanın tasarımcısı, imalatçısı, tedarikçisi veya montajcısı olamaz.

Denetimde Makine Tarafında En Sık Hangi Eksiklikler Bulunur?

Denetimde önce belge tarafı sorulur. AT Uygunluk Beyanının hiç bulunmaması ya da dosyada olup makinayla eşleşmemesi ilk sırada gelir. Beyandaki model, tip ve seri numarası tezgâhın plakasıyla tutmuyorsa belge o makinaya ait sayılmaz. İkinci sırada Türkçe kullanma talimatının bulunmaması gelir; bu, EK-I 1.7.4.1(a) paragrafına doğrudan aykırılıktır.

Üçüncü sık bulgu, makinada CE işareti bulunmasına rağmen beyanın ve teknik dosyanın istendiğinde sunulamamasıdır. İşaret tek başına uygunluğu ispat etmediği için, belge zinciri kopuksa işaret de dayanaksız kalır. İkinci el makinalarda bu zincir çoğu zaman devirde kopar; satıcı belgeleri devretmez ve yeni sahip elinde yalnız etiketle kalır.

Saha turunda ise en sık görülen bulgu sökülmüş veya devre dışı bırakılmış koruyucudur. Kilitlemeli koruyucunun köprülenmesi, ışık perdesinin kapatılması ve çift el kumandanın sabitlenmesi bu grubun tipik örnekleridir. Bu durumda "makineyi CE'li aldık" savunması geçerli olmaz; koruyucuyu çıkaran taraf işverendir.

Son grup, tadilat sonrası yeniden değerlendirme yapılmamasıdır. Tezgâha ilave besleme ünitesi takılması veya kumanda devresinin değiştirilmesi, makinanın beyan edildiği durumdan uzaklaşmasıdır. Tadilat kayda alınmamışsa ve risk değerlendirmesi güncellenmemişse denetimde uygunsuzluk kaydedilir. Saha denetiminin genel akışı için saha denetim checklist rehberine bakabilirsiniz.

Makine Uygunsuzluklarını Sahada Nasıl Kayıt Altına Alırsınız?

Sökülmüş koruyucu, okunmayan CE etiketi, eksik acil stop veya bulunamayan AT Uygunluk Beyanı gibi bulguları FirstİSG ile sahada fotoğraflayın. İSG için özelleştirilmiş yapay zekâ, uygunsuzluğu mevzuat referansıyla eşleştirip rapora dönüştürür. Bulgular DÖF olarak takip edilir, periyodik kontrol tarihlerini ajanda hatırlatır.

Her ay 4 ücretsiz rapor hakkıyla deneyin