Psikososyal Risk Değerlendirmesi: Yönetmelik Dayanağı, Anket ve Skorlama

Hangi Yönetmelikte Geçer? (Yaygın Bir Yanlışı Düzeltelim)

Psikososyal etkenler, İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin (RG: 29.12.2012, S: 28512) m.8'inde açıkça sayılır. Madde, tehlikelerin belirlenmesinde çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarının dikkate alınmasını ister.

İnternette sık rastlanan iki hata var ve ikisi de yanlış yönlendiriyor:

• "6331 m.5" atfı yanlıştır. Kanun'un o maddesi risk değerlendirmesini değil, korunma ilkelerini düzenler. Doğru dayanak yukarıdaki yönetmelik maddesidir.
• "Yeni zorunluluk geliyor" sunumu da yanlıştır. Psikososyal etkenler mevzuata 2012'den beri girmiş durumdadır; yeni bir yükümlülük doğmuş değildir.

Ölçüm İçin Hangi Anket Kullanılır, Telif Sorunu Var mı?

Bu sayfadaki 32 maddelik tarama anketi FirstİSG tarafından yazılmıştır ve telif sorunu taşımaz: 8 alan × 4 madde, 5'li katılım ölçeği, olumsuz ifadeli maddeler ters puanlanacak biçimde işaretlenmiş.

Alanda yaygın olarak atıf yapılan bazı ölçekler ise telif korumalıdır; izinsiz çoğaltılıp işyerlerine dağıtılamaz. Sahada bu yüzden ya kaynağı belirsiz kopyalar dolaşır ya da ölçüm hiç yapılmaz. Excel'in ikinci sayfası, bu sayfadaki ankete özgü alan ortalamasını risk düzeyine çeviren eşikleri verir.

Anket Sonucu Çıktıktan Sonra Ne Yapılmalı?

1. Eşiğin altındaki her alanı risk değerlendirmesine işleyin. Tehlike satırı olarak, etkilenen grup ve mevcut önlemle birlikte; ayrı bir "psikososyal dosyası" açmayın.
2. Sorumlu ve terminli DÖF açın. "Farkındalık eğitimi verilecek" gibi genel ifadeler değil; ölçülebilir düzenlemeler (mola düzeni, vardiya devri kuralı, bildirim yolu) yazın.
3. Çalışana geri bildirim yapın. Sonuç ne çıktı, ne yapılacak. Geri bildirim yapılmayan anket bir sonraki turda katılım kaybeder; ölçümü öldüren en yaygın hata budur.
4. Tekrar ölçün. Orta risk için 6 ay, düşük risk için yıllık tekrar makul bir ritimdir; karşılaştırma yalnız aynı yöntemle yapılırsa anlamlıdır.

Şiddet ve taciz alanında yüksek risk çıktıysa ek bir kontrol gerekir: bildirim yolunun gerçekten işleyip işlemediği. Kâğıt üzerinde var olan ama kullanılmayan bir bildirim mekanizması, o alandaki puanı düzeltmez.

Anket Sonuçları KVKK Kapsamında mı Değerlendirilir?

Anket tamamen anonim toplanıp yalnız alan ortalaması raporlanıyorsa, kişiyi belirli veya belirlenebilir kılan bir veri işlenmez ve KVKK'nın kişisel veri tanımı devreye girmez. Ad, sicil numarası veya IP adresi gibi tanımlayıcı bilgi hiçbir aşamada toplanmamalıdır.

Anket dijital bir formla toplanıyorsa, form aracının kendisinin katılımcı kimliğini kaydetmediğinden emin olun; bazı anket araçları varsayılan olarak e-posta adresini kaydeder. Kâğıt formda toplama tercih edilirse, formların toplanma ve sayım aşamasında da kimliği ayırt edecek işaret bırakılmamalıdır.

50 Kişilik Bir Üretim Biriminde Anket Süreci Nasıl İşler?

Elli çalışanlı bir üretim biriminde süreç dört adımda ilerler. Önce anket, İSG kurulu veya çalışan temsilcisi aracılığıyla duyurulur ve doldurma için makul bir süre, örneğin bir hafta, tanınır.

Toplama süresi kapandığında alan ortalamaları hesaplanır; 50 kişilik grup 8 kişilik eşiğin çok üzerinde olduğundan alt gruplara (vardiya, hat) bölünerek de raporlanabilir. Eşiğin altında çıkan alanlar risk değerlendirmesine işlenir, DÖF açılır ve sorumlu ile termin atanır.

Son adımda çalışanlara toplantı veya pano duyurusuyla geri bildirim yapılır; hangi alanların iyileştirileceği ve ne zaman tekrar ölçüleceği paylaşılır. Bu adım atlanırsa bir sonraki turda katılım oranı gözle görülür biçimde düşer.

Psikososyal Riskler Fiziksel Risklerle Aynı Yöntemle mi Puanlanır?

Evet. Psikososyal bulgular, işyerinin kullandığı risk değerlendirmesi yöntemiyle (örneğin Fine-Kinney veya L tipi matris) aynı şekilde puanlanır; ayrı bir puanlama sistemi icat etmeye gerek yoktur.

Anket eşik tablosundaki risk düzeyi (düşük, orta, yüksek, çok yüksek), işyerinin ana risk değerlendirmesindeki olasılık-şiddet skoruna dönüştürülür. Bu dönüşüm, psikososyal satırların diğer tehlikelerle aynı öncelik listesinde yer almasını sağlar. Yüksek puanlı bir psikososyal bulgu, yüksek puanlı bir fiziksel tehlikeyle aynı aciliyetle ele alınmalı ve aynı takip listesinde izlenmelidir.

Anket Kağıt mı Dijital mi Toplanmalı?

İkisi de geçerlidir; seçim işyerinin büyüklüğüne ve çalışanların erişimine bağlıdır. Sahada telefon veya bilgisayara erişimi olmayan çalışanlar için kağıt form, ofis ortamında ise dijital form pratiktir. Karma işyerlerinde iki yöntem bir arada da kullanılabilir.

Dijital toplamanın avantajı, alan ortalamalarının otomatik hesaplanması ve 8 kişilik eşiğin sistemce kontrol edilebilmesidir. Kağıt toplamada bu hesap elle yapılır ve hata payı artar; sayım işini tek bir kişinin yapması, yanlışlıkla kimlik ipucu bırakma riskini de azaltır.

Psikososyal Tehlikeyi Diğerleriyle Aynı Yerde Tutmak

Bu konudaki en somut zorluk, bulgunun ayrı bir sunum dosyasında kalıp risk değerlendirmesine hiç girmemesidir. FirstİSG uygulamasında psikososyal tehlikeler, fiziksel ve kimyasal tehlikelerle aynı risk değerlendirmesinde puanlanır; çıkan aksiyonlar sorumlu ve terminle takip edilir, tekrar ölçümde değişim aynı kayıt üzerinden görülür. Böylece anket bir rapor değil, kapanan bir döngü olur.

Her ay 4 ücretsiz rapor hakkıyla deneyin

Psikososyal risk değerlendirmesi ayrı bir dosya olarak da tutulabilir, ancak asıl risk değerlendirmesiyle bağı kurulmamışsa denetimde iki ayrı belge gibi değil, eksik tek belge gibi okunur.