Son güncelleme: · Hazırlayan:

Güvenlik kültürü nedir?

Güvenlik kültürü, bir işyerinde güvenliğin üretim baskısı karşısında ne kadar öncelikli tutulduğunu belirleyen ortak değer, tutum, inanç ve alışkanlıklar bütünüdür. En yalın tarifi şudur: kimse bakmıyorken nasıl çalışıldığı.

Kavramın ilk resmi tanımı nükleer güvenlik alanından gelir. Bu tanıma göre güvenlik kültürü, kurumda ve bireylerde güvenlik konularına önemleri ölçüsünde en üst öncelikle dikkat gösterilmesini sağlayan nitelik ve tutumların toplamıdır. Tanımdaki kilit ifade "en üst öncelik"tir: güvenlik, takvim ve maliyetle yarışan bir kalem olarak değil, onların önünde duran bir koşul olarak görülür.

Bu kültür yazılı prosedürlerden okunmaz. Prosedürle gerçek uygulama arasındaki farktan okunur: talimat asılıyken kullanılmayan koruyucu, herkesin bildiği ama kimsenin bildirmediği tehlike, imzalanmış ama yapılmamış eğitim. Bu sayfa kavramı tanımlamakla yetinmez; kültürü nasıl oluşturacağınızı, kimin hangi rolü taşıdığını ve nasıl ölçeceğinizi anlatır.

Kültürün üç katmanı: görünen, söylenen, varsayılan

Örgüt kültürü üzerine en çok başvurulan çerçeve, Edgar Schein'ın üç katmanlı modelidir. Güvenliğe uyarlandığında şöyle okunur:

KatmanGüvenlikteki karşılığıÖrnek
Görünen ürünlerGözle görülen her şey: levha, pano, KKD, prosedür, kayıtGirişteki "Önce Güvenlik" panosu, imzalı eğitim formları
Benimsenen değerlerKurumun güvenlik hakkında söyledikleriİSG politikası, yönetimin konuşmaları, hedefler
Temel varsayımlarKimsenin sorgulamadığı, gerçek kararları yöneten inançlar"Sipariş yetişmezse kimse kazayı sormaz", "kaza olur, kader"

Kültür değişikliği en dipteki katmanda olur. Panoyu değiştirmek kolaydır; "üretim her zaman kazanır" varsayımını değiştirmek ise ancak o varsayımı çürüten kararların tekrar tekrar yaşanmasıyla mümkündür.

Güvenlik kültürünün bileşenleri nelerdir?

Güvenlik bilimci James Reason, iyi bir güvenlik kültürünü "bilgilendirilmiş kültür" olarak tarif eder. Bilgilendirilmiş kültür de birbirine bağlı dört alt kültürden oluşur. Bu dört bileşen, sahada neyin kurulması gerektiğini somut biçimde gösterir.

BileşenNe demekSahadaki kanıtı
Bilgilendirilmiş kültürYönetenler, sistemi güvenli kılan ve zayıflatan etkenleri güncel olarak bilirYönetim toplantısında öncü göstergeler konuşulur
Raporlama kültürüÇalışanlar hata, ramak kala ve tehlikeyi bildirmeye isteklidirRamak kala bildirimi düzenli gelir ve geri bildirim alır
Adil kültürHata ile bilerek ihlal arasındaki çizgi bellidir; hata cezalandırılmaz, ihlal görmezden gelinmezYazılı ve herkesçe bilinen değerlendirme kuralı
Esnek kültürKriz anında karar, bilgiye sahip olan kişiye geçebilirİşi durdurma yetkisi ustabaşında ve çalışanda gerçekten var
Öğrenen kültürOlaylardan çıkan ders sisteme işlenir ve davranışı değiştirirKapanan DÖF'ler talimata, eğitime ve risk değerlendirmesine yansır

Bu bileşenler birbirine bağımlıdır. Adil kültür yoksa raporlama durur; raporlama yoksa bilgilendirilmiş kültür kurulamaz; bilgi yoksa öğrenecek bir şey kalmaz. Bu yüzden oluşturma adımları bildirim güvenliğiyle başlar.

Güvenlik kültürü mevzuatta tanımlı mıdır?

Hayır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda (RG: 30.06.2012, S: 28339) "güvenlik kültürü" diye tanımlı bir kavram ve buna bağlanmış doğrudan bir yaptırım yoktur. Bu kavramı zorunlu bir mevzuat başlığı gibi sunan kaynaklara itibar etmeyin.

Ancak kültürü oluşturan yapı taşlarının her biri yükümlülüktür:

DayanakKanun ne diyorKültürdeki karşılığı
6331 m.4: İşverenin genel yükümlülüğüHer türlü tedbiri alma, organizasyonu kurma, uyulup uyulmadığını izleme ve denetleme, mevcut durumu iyileştirmeYönetim taahhüdü ve sürekli iyileştirme
6331 m.5: Risklerden korunma ilkeleriRiskten kaçınma, kaynağında mücadele, toplu korumaya öncelik, tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirmeÖnleyici düşünce; "kaza olunca" değil "olmadan" yaklaşımı
6331 m.16: Çalışanların bilgilendirilmesiRiskler, tedbirler, haklar ve sorumluluklar hakkında bilgilendirme; kayıt ve rapor bilgilerine erişimŞeffaflık ve bilgiye erişim
6331 m.17: Çalışanların eğitimiİşe başlamadan önce, iş veya ekipman değişiminde eğitim; değişen risklere göre yenilemeYetkinlik ve öğrenme döngüsü
6331 m.18: Görüş alma ve katılımGörüş alma, teklif getirme hakkı, görüşmelere katılım; yetkili makama başvurudan dolayı hakların kısıtlanamamasıKatılım ve bildirim güvenliği

Son satır özellikle önemlidir: m.18/3, çalışanların önlemleri yetersiz bulup yetkili makama başvurmasından dolayı haklarının kısıtlanamayacağını açıkça yazar. Kültür tartışmalarında "suçlamama" ilkesinin en yakın hukuki karşılığı budur.

Uluslararası düzlemde ise kavram açıkça yazılıdır. ILO'nun 187 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliğini Geliştirme Çerçeve Sözleşmesi, "ulusal önleyici güvenlik ve sağlık kültürü"nü tanımlar. Bu tanımda hükümet, işverenler ve çalışanlar güvenli çalışma ortamına tanımlı haklar ve görevlerle katılır; önleme ilkesine en yüksek öncelik verilir.

Yani denetimde kültürünüz ölçülmez; kültürünüzün ayak izleri ölçülür: eğitim kayıtları, kurul tutanakları, görüş alma kayıtları, kapanmış düzeltici faaliyetler.

Güvenlik kültürü ile güvenlik iklimi arasındaki fark nedir?

Fark nettir: kültür kalıcıdır ve doğrudan ölçülemez, iklim ise anlıktır ve ölçülebilir. İki kavram sık karıştırılsa da ayrım pratik açıdan kritiktir.

Güvenlik kültürüGüvenlik iklimi
DoğasıDerin, kalıcı; değer ve varsayım katmanıYüzeysel, anlık; algı ve ruh hâli
Zaman ölçeğiYıllarla değişirHaftalar veya aylar içinde değişir
ÖlçümDoğrudan ölçülemez; göstergelerden çıkarım yapılırAnket, mülakat ve gözlemle ölçülebilir
Neyi gösterir"Burada güvenlik gerçekte ne kadar önemli""Bugün çalışanlar güvenliğin önemsendiğini düşünüyor mu"
Değişim tetikleyicisiLiderlik, olaylar, uzun süreli tutarlılıkYeni müdür, büyük sipariş, yaşanan kaza, denetim
Analojiİklim kuşağıBugünkü hava durumu

Pratik sonuç: İklim ölçümünü yılda bir tekrarlayın. Tek ölçüm size bir fotoğraf verir; tekrarlı ölçüm kültürün hangi yöne gittiğini gösterir. Yön, mutlak puandan daha değerlidir.

Güvenlik Kültürü Kavramı İlk Ne Zaman Kullanılmıştır?

Güvenlik kültürü terimi literatüre 1986 Çernobil nükleer kazasının ardından girdi. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'na danışmanlık yapan Uluslararası Nükleer Güvenlik Danışma Grubu (INSAG), aynı yıl yayımlanan kaza sonrası değerlendirme raporunda (INSAG-1) terimi kullandı. Raporda kazanın kök nedenleri arasında yalnızca teknik arıza değil, kurumun her kademesindeki zayıf güvenlik kültürü gösterildi.

Terimin ayrıntılı tanımı ise 1991'de aynı grubun yalnızca bu konuya ayrılmış raporunda (INSAG-4, "Safety Culture") yapıldı. Bu sayfanın başındaki tanım, o raporun yaklaşımına dayanır.

DönemGelişmeKavrama etkisi
1986Çernobil kazası ve INSAG-1 raporuTerim ilk kez kullanıldı
1987-1988İngiltere'de King's Cross metro yangını ve Kuzey Denizi'nde Piper Alpha platform faciası soruşturmalarıKurumsal ve kültürel nedenler, nükleer dışındaki sektörlerde de tartışılmaya başlandı
1991INSAG-4 "Safety Culture" raporuKavram tanımlandı ve bileşenlerine ayrıldı
1990'lar ve 2000'lerHavacılık, petrokimya, denizcilik, sağlık ve inşaatOlgunluk modelleri ve ölçüm araçları gelişti
2006ILO 187 sayılı Çerçeve Sözleşme"Ulusal önleyici güvenlik ve sağlık kültürü" uluslararası metne girdi
2012 sonrasıTürkiye'de 6331 sayılı KanunÖnleme ve katılım ilkeleriyle İSG literatürüne yerleşti; mevzuat metnine değil uygulama diline girdi

Sınav sorularında sorulan iki bilgi bu nedenle aynıdır: kavram Çernobil kazası sonrasında ortaya çıktı ve ilk kez 1986'da kullanıldı.

Olgunluk seviyeleri nasıl sıralanır?

En yaygın kullanılan olgunluk modeli, Patrick Hudson'ın beş basamaklı güvenlik kültürü merdivenidir. Ron Westrum'un üç tipli örgüt sınıflamasını (patolojik, bürokratik, üretken) temel alır ve araya iki basamak ekler. Sıra en zayıftan en olguna doğru şöyledir:

patolojik → reaktif → hesapçı (bürokratik) → proaktif → üretken

SeviyeHâkim düşünceSahadaki görüntüBildirim davranışı
1. Patolojik"Yakalanmadığımız sürece sorun yok"İSG bir maliyet kalemi; kayıtlar denetim öncesi hazırlanırBildirim yok; bildiren cezalandırılır
2. Reaktif"Kaza olunca gereğini yaparız"Her ciddi olaydan sonra kısa süreli sıkılaşma, sonra gevşemeYalnız kaza sonrası, zorunlu bildirim
3. Hesapçı (bürokratik)"Sistemimiz var, prosedürümüz var"Belgeler eksiksiz, saha belgelerle uyumsuz; İSG = evrak işiBildirim var ama sayı hedefe göre şekilleniyor
4. Proaktif"Tehlikeyi olay olmadan buluruz"Denetim planlı, düzeltici faaliyetler terminli ve kapanıyorBildirim sayısı yüksek; geri bildirim veriliyor
5. Üretken"Güvenlik işi yapış biçimimizdir"Güvenlik kararı iş kararının içinde; işi durdurma yetkisi gerçekBildirim sıradanlaşmış; zayıf sinyaller de konuşuluyor

En sık takılınan yer üçüncü seviyedir. Dosyalar eksiksiz, risk değerlendirmesi güncel, eğitim kayıtları tam, ama sahada aynı uygunsuzluk her denetimde tekrar ediyor. Bu, sistemin belge üretmek için çalıştığını gösterir. Dördüncü seviyeye geçişin yolu kayıtları sonuca bağlamaktır: her bulgunun bir sorumlusu, termini ve kapanış kanıtı olmalıdır.

Kendi seviyenizi belirlemek için tek soru yeterli olabilir: Bir çalışan işi güvenli bulmadığı için durdurduğunda ne oluyor? Cevabınız "takdir edilir" ise dördüncü seviyedesiniz; "kimse denemez" ise birinci.

Bradley eğrisi: kimin sayesinde güvendeyiz?

İkinci yaygın model, DuPont'un 1990'larda geliştirdiği Bradley eğrisidir. Merdivenden farklı olarak güvenliğin kime dayandığını sorar ve dört aşama tanımlar:

AşamaGüvenlik neye dayanırTipik cümle
Reaktifİçgüdüye ve şansa; güvenlik kendiliğinden olan bir şeydir"Kaza olur, elimizde değil"
BağımlıAmirin gözetimine ve kurallara; uyum denetimle sağlanır"Usta görürse kızar, takalım"
BağımsızKişinin kendi bilgisine ve bağlılığına"Kimse bakmasa da kendimi korurum"
Karşılıklı bağımlıEkibe; çalışanlar birbirini korur ve uyarır"Arkadaşımın güvenliği de benim işim"

Eğrinin pratik dersi şudur: denetimi artırmak sizi en fazla "bağımlı" aşamaya taşır. Sonraki iki aşamaya geçmek için çalışanın kuralı anlaması, kurala katkı vermesi ve akranını uyarmanın normal sayılması gerekir.

Pozitif, zayıf ve negatif kültür arasındaki fark nedir?

Fark, olay sonrası sorulan ilk soruda görülür: pozitif kültürde "sistem neyin olmasına izin verdi?" sorulur, negatifte "kim yaptı?" sorulur. Bu üç tanım akademik değil davranışsaldır; ayrımı en iyi belirtiler yapar.

Pozitif (etkin) kültürZayıf kültürNegatif kültür
Olay sonrası ilk soru"Sistem neyin olmasına izin verdi?""Prosedüre uyulmuş mu?""Kim yaptı, kime kesiyoruz?"
BildirimSerbest, ödüllendirilen, geri bildirimliNadir, biçimselRiskli; bildiren dışlanır
Yönetim sahadaDüzenli, sorular sorar, dinlerDenetim günü görünürHiç; İSG "uzmanın işi"
Üretim ve güvenlik gerilimiGüvenlik lehine karar açıkça verilirDuruma göre değişirÜretim her zaman kazanır
Kişisel koruyucu donanımDoğal alışkanlıkAmir varken takılır"Yavaşlatıyor" diye çıkarılır
Alt yükleniciAynı kurallara tabiGevşek denetlenirKural dışı işin taşerona yıkıldığı yer

Zayıf kültürün en güvenilir belirtileri rakamlarda görünür. Ramak kala bildirimi neredeyse hiç gelmiyorsa, denetim bulguları aylarca açık kalıyorsa ve aynı uygunsuzluk her denetimde tekrar ediyorsa kültür zayıftır. Olay sonrası sorulan ilk soru "kim yaptı?" ise seviye negatife kaymıştır.

Sözel belirtiler de aynı ölçüde nettir. "Biz hep böyle yaptık", "acele işti" ve "şimdi durursak vardiya tutmaz" cümleleri, üretim baskısının güvenliği düzenli olarak yendiğini gösterir. Bu cümleleri duyan uzman, ölçüm beklemeden zayıflık kaydı açabilir.

Karşı sezgisel üç gerçek:

  1. Ramak kala bildiriminin düşmesi iyi haber değildir. Sağlıklı bir işyerinde bildirim sayısı önce artar, kaza sayısı sonra düşer. Bildirim sıfıra yaklaşıyorsa tehlike bitmemiştir; anlatma isteği bitmiştir.
  2. Sıfır kaza kültürü kanıtlamaz. Küçük işyerlerinde sıfır kaza istatistiksel olarak beklenen sonuçtur; kültürün değil şansın devam ettiğini gösterebilir. Kültürü öncü göstergelerden okuyun.
  3. Bireysel dikkatsizliğe indirgenen her kök neden, kültürü bir kademe geriye götürür. "Dikkatsizlik" bir sonuçtur, neden değildir. Kök nedeni sistemde arayan yaklaşım için düzeltici ve önleyici faaliyet örneklerine bakın.

Güvenlik kültürü nasıl oluşturulur? 8 adımlı yol haritası

Sıra önemlidir. Aşağıdaki adımları atlamadan uygulayın; üsttekiler kurulmadan alttakiler tutmaz. Adımlar küçük bir atölyede de, çok vardiyalı bir fabrikada da aynıdır; değişen yalnızca araçların ölçeğidir.

1. Mevcut durumu ölçün

Değiştirmeden önce nerede olduğunuzu bilin. Son 12 ayın kaza, ramak kala ve denetim bulgusu kayıtlarını çıkarın. Açık bulguların yaşını ve tekrar eden uygunsuzlukları sayın. Kısa ve isimsiz bir iklim anketi yapın. Çıktı, olgunluk merdiveninde dürüst bir seviye tahminidir.

2. Üst yönetimin görünür taahhüdünü sağlayın

Kültür yukarıdan başlar ve taahhüt sözle değil kararla görünür. Somut hâli üç noktadadır: üst yönetimin planlı saha ziyareti, İSG'nin yönetim toplantısında ilk gündem maddesi olması ve teslim tarihiyle güvenlik çatıştığında kararın açıkça güvenlik lehine verilmesi. Bu kararın sahada duyurulması da taahhüdün parçasıdır.

Yazılı bir İSG politikası bu adımın belgesidir; ama politika imzalanıp asıldığında değil, ilk zor kararda sınanır. Tek bir "işi durdurduğu için takdir edilen çalışan" örneği, on eğitimden daha çok şey öğretir.

3. Rolleri ve sorumlulukları yazılı hâle getirin

Herkesin işi olan şey kimsenin işi olmaz. İşveren vekili, bölüm sorumluları, ustabaşılar, destek elemanları ve çalışan temsilcisi için kimin neye karar verdiğini yazın. İşi durdurma yetkisinin kimde olduğu bu belgede açıkça yer almalıdır. Aşağıdaki paydaş tablosu bu adım için hazır bir iskelettir.

4. Bildirim kanalını açın ve suçlamama kuralını yazın

Bildiren cezalandırılmaz: bu bir slogan değil, yazılı ve uygulanan bir kuraldır. Hata ile bilerek ihlal arasındaki sınırı önceden yazın; herkesin bildiği bir çizgi olsun. Tek sayfalık bir ramak kala bildirim formu ve anonim bir seçenek yeterlidir. 6331 m.18/3'ün ruhu tam olarak budur.

5. Her bildirimi geri bildirimle kapatın

Kültürü en hızlı öldüren şey, cevapsız kalan bildirimdir. Her bildirim için üç adım garanti edilmelidir: alındı bilgisi, ne yapıldığı, ne zaman kapandığı. Kapanan bulguların panoda veya vardiya başında paylaşılması, bildirimin işe yaradığını kanıtlar. Bu döngü için DÖF sistemi yeterlidir; yeni bir sistem kurmanız gerekmez.

6. Çalışanı risk değerlendirmesine ve kurallara katın

Risk değerlendirmesini masada değil, işi yapanla birlikte yapın. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği zaten ekibe çalışan temsilcisini, destek elemanlarını ve riskler hakkında bilgi sahibi çalışanları dahil eder. Risk değerlendirmesi ve talimat yazımında sahadan görüş alın. Elli ve üzeri çalışanlı işyerinde İSG kurulu bu katılımın resmi kanalıdır.

7. İşe özgü, kısa ve sık eğitim verin

Yılda bir kez salonda yapılan uzun eğitim bilgi verir, davranışı tek başına değiştirmez. Değişimi kısa, o gün yapılacak işin riskini konuşan işbaşı eğitimleri yaratır. Yasal asgari süreler ayrı bir yükümlülüktür (bkz. İSG eğitim süreleri). Yöneticiler ve ustabaşılar için de "sahada güvenlik konuşması nasıl yapılır" eğitimi planlayın.

8. Öncü göstergelerle izleyin ve davranışı tanıyın

Ödül, kaza sayısına değil davranışa verilmelidir. "Kazasız ay primi" en tehlikeli uygulamalardan biridir: kazayı değil, kaza bildirimini azaltır. İyi bildirim, işi durdurma kararı ve akranını uyarma davranışı görünür kılınsın. İlerlemeyi aşağıdaki ölçüm bölümündeki öncü göstergelerle izleyin ve sonuçları çalışanlarla paylaşın.

İlk 90 gün için gerçekçi plan

DönemYapılacakÇıktı
0-30 günMevcut durumu ölç: son 12 ayın bildirim, bulgu ve kapanma verisi; kısa iklim anketi; yönetimle hedefleri konuşBaşlangıç fotoğrafı ve seviye tahmini
30-60 günBildirim kanalını sadeleştir (tek form, anonim seçenek); suçlamama kuralını yazılı ilan et; işbaşı eğitimini takvime bağlaBildirim sayısında artış
60-90 günHer bildirime geri bildirim; açık bulguları terminle; kapanan bulguları sahada duyurKapanma süresinde ilk düşüş

Doksan günde kültür değişmez; kültürün yönü değişir. Ölçülebilir olan da budur.

Güvenlik kültürünün tarafları kimlerdir?

Güvenlik kültürünün tarafları (paydaşları); işveren ve üst yönetim, işveren vekili ve saha yöneticileri, İSG profesyonelleri, çalışan temsilcisi, destek elemanları, İSG kurulu, çalışanlar ve alt işverenlerdir. Bunlara hizmet veren OSGB ve dış çerçeveyi kuran devlet eklenir. Kültür tek bir birimin ürünü değildir; her paydaşın somut ve çoğu mevzuata bağlı bir rolü vardır.

PaydaşDayanakKültürdeki somut sorumluluğuRol boşalırsa ne olur
İşveren / üst yönetim6331 m.4, m.5Bütçe, süre ve öncelik kararı; İSG politikası; işi durdurma yetkisinin arkasında durmakKültür kâğıtta kalır; İSG maliyet sayılır
İşveren vekili4857 m.2İşveren adına işyerini yönetir; günlük kararlarda işverenin taahhüdünü sahaya taşırÜst yönetimin sözü ile sahadaki karar ayrışır
Orta kademe yönetici / ustabaşıİç görev tanımıGünlük kararın gerçek sahibi; vardiya başında tonu belirler, ilk bildirimi o duyarBildirim ustabaşında kalır, yukarı çıkmaz
İş güvenliği uzmanı6331 m.8; İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında YönetmelikRehberlik eder, ölçer, kayıt tutar, eğitir; hayati tehlikeyi işverene yazılı bildirirZayıflıklar ölçülmez, görünmez kalır
İşyeri hekimi6331 m.8, m.15Sağlık gözetimi, meslek hastalığı şüphesi ve sağlık verisinden çıkan risk sinyalleriSağlık boyutu kültürden kopar; yalnız kaza konuşulur
Diğer sağlık personeli (DSP)İşyeri hekimi mevzuatıİlkyardım, sağlık kayıtları ve eğitimde hekime destekSağlık kayıtları dağınık kalır
Çalışan temsilcisi6331 m.18, m.20Görüş ve katılım kanalı; bireysel olarak söylenemeyeni kuruma taşır, tedbir talep ederKatılım tek yönlü bilgilendirmeye düşer
Destek elemanları6331 m.11Acil durum, yangınla mücadele, tahliye ve ilkyardım görevlerini fiilen taşırAcil durum planı tatbikatta çöker
İSG kurulu6331 m.22; İSG Kurulları Hakkında YönetmelikBulguları karara, kararı termine bağlar; yıllık planı izlerBulgular tekrarlanır, kapanmaz
Çalışanlar6331 m.13, m.19Kurala uyar, tehlikeyi bildirir, akranını uyarır; ciddi ve yakın tehlikede çalışmaktan kaçınabilirErken uyarı sistemi çalışmaz
Alt işveren ve yükleniciler6331 m.22/2, m.23Aynı kural setine uyar; koordinasyona ve ortak kurula katılırKültür sınırında delik oluşur; kazalar buraya toplanır
OSGB6331 m.6; İSG Hizmetleri YönetmeliğiUzman ve hekim hizmetini sağlar; sürekliliği ve kayıt disiplinini taşırHizmet ziyaret gününe sıkışır
Devlet / denetim makamları6331 m.21, m.24; ILO 187Ulusal politika, mevzuat, teftiş ve yönlendirme; dış çerçeveyi kurarAsgari uyumun bile dış güvencesi kalmaz

Rollerin ayrıntısı için: çalışan temsilcisi, İSG kurulu, destek elemanı, işveren vekili ve alt işveren yükümlülükleri rehberleri.

Güvenlik kültürünün sağlanmasında birinci derecede önemli olan kimdir?

İşveren ve üst yönetimin taahhüdü ve liderliğidir. Kaynak, süre ve öncelik kararlarını verenler onlardır. "Bu işi bugün yetiştirin" ile "güvenli değilse durdurun" arasındaki tercih, kültürü tek başına belirler. İkinci sırada saha yöneticileri ve ustabaşılar gelir, çünkü üst yönetimin sözünü günlük karara onlar çevirir.

İSG profesyoneli kültürün mimarı değil, ölçen ve yol gösteren tarafıdır; tek başına kültür kuramaz. Tedarikçi, müşteri veya sigortacı gibi dış aktörler kültürü etkileyebilir ama işyeri kültürünün asli tarafı değildir.

İşverenin ve devletin sorumlulukları

İşveren, kültürün kurulmasından birinci derecede sorumludur. Önleme ilkelerine göre tedbir alır (m.5), riskleri değerlendirir (m.10), çalışanı bilgilendirir ve eğitir (m.16, m.17), görüşünü alır (m.18). Hizmeti dışarıdan alması sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (m.4).

Devlet ise dış çerçeveyi kurar: mevzuatı hazırlar, teftiş eder (m.24) ve Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Konseyi (m.21) aracılığıyla ulusal politikaya yön verir. ILO 187 sayılı Sözleşme, hükümetin önleyici ulusal kültürü geliştirmesini açıkça bir görev olarak tanımlar. Eğitim, yayın ve kampanyalar da bu görevin parçasıdır.

OSGB hizmeti alan işyerinde kültürü kim taşır?

Türkiye'de işyerlerinin önemli bir kısmı uzman ve hekim hizmetini OSGB'den alır. Bu modelde sık yapılan hata, kültürü de dışarıdan alınan bir hizmet gibi görmektir. Uzman ayda belirli bir süre işyerindedir; kültür ise her gün, uzman yokken yaşanır.

  • Sahiplik işverende kalır. OSGB ölçer, önerir ve kayıt tutar; kararı ve kaynağı işveren verir.
  • İç temas kişisi belirleyin. Uzmanın ziyaretleri arasında bildirimi toplayan ve DÖF'leri takip eden bir sorumlu olmazsa döngü kopar.
  • Ziyareti denetim gününe çevirmeyin. Ziyaret, açık bulguların kapanışını konuşmak ve sahada yöneticiyle birlikte gezmek için kullanılmalıdır.
  • Bulgunun tek kaydı olsun. Uzmanın tespit defterindeki bulgu ile işyerinin takip listesi ayrı yaşarsa kapanma süresi ölçülemez.

OSGB tarafında ise kültürü taşıyan şey sürekliliktir: aynı uzmanın aynı işyerine düzenli gitmesi, bulguların bir sonraki ziyarette takip edilmesi ve işverene düzenli rapor sunulması.

Güvenlik kültürü nasıl ölçülür?

Kültürü tek sayıya indirmeye çalışmayın; öncü ve gecikmeli göstergeleri birlikte izleyin.

  • Gecikmeli göstergeler olan biteni anlatır: kaza sayısı, kayıp iş günü, sıklık ve ağırlık oranı. Yararlıdırlar ama geç haber verirler ve baskı altında bastırılabilirler.
  • Öncü göstergeler kültürün yönünü verir: henüz kimse yaralanmadan önce sistemin nasıl çalıştığını gösterirler.

İzlenmeye değer altı öncü gösterge

GöstergeNasıl hesaplanırNeyi gösterirSağlıklı yön
Bildirim yoğunluğuDönemdeki ramak kala + tehlike bildirimi ÷ çalışan sayısıKonuşma güvenliğiArtış
Bulgu kapanma süresiBulgunun açılışı ile kanıtlı kapanışı arasındaki ortalama günYönetimin ciddiyetiAzalış
Açık bulgu yaşlanması30 günü aşmış açık bulguların oranıTakip disipliniAzalış
Tekrar eden uygunsuzluk oranıAynı bulgunun bir yıl içinde tekrar açılma oranıKök nedene inilip inilmediğiAzalış
Eğitim ve toplantı katılımıİşbaşı eğitimine fiilen katılan ÷ vardiyadaki çalışanKatılımın gerçekliğiYükseliş, sonra istikrar
Yönetim saha temasıÜst ve orta kademe yöneticinin planlı saha ziyareti sayısıGörünür liderlikDüzenlilik

Bu göstergeler için bir gerçek kaynağı gerekir: kayıt. Saha bulgularını fotoğrafla kaydedip düzeltici faaliyete bağlamıyorsanız kapanma süresini hesaplayamazsınız. Kayıt disiplini için saha denetim kontrol listesi ve ramak kala bildirimi rehberleri iyi bir başlangıçtır.

Öz değerlendirme: güvenlik iklimi anketi

Yılda bir yapılan, isimsiz ve kısa (10-15 soruluk) bir anket sürdürülebilir olanıdır. Sorular görüş değil, somut davranış sorsun. Örnek ifadeler (1-5 katılım ölçeği):

  • Güvenli olmadığını düşündüğüm bir işi durdurabilirim ve bunun bana olumsuz dönüşü olmaz.
  • Bildirdiğim bir tehlikenin ne olduğunu sonradan öğrenirim.
  • Amirim, üretim gecikecek olsa bile güvenli yöntemi tercih etmemi ister.
  • Son bir yılda katıldığım eğitim işimle doğrudan ilgiliydi.
  • Bir hata yaptığımda bunu amirime söyleyebilirim.
  • Alt yüklenici çalışanları da bizimle aynı kurallara uyar.
  • Ekipman arızasını bildirdiğimde makul sürede giderilir.

Anketin altın kuralı: Sonucu paylaşmayacaksanız hiç yapmayın. Sonucu paylaşılmayan anket güvenlik iklimini ölçmez, düşürür. Yorumlarken mutlak puandan çok birimler arası fark ve yıllar arası yön anlamlıdır. Ankette çıkan iş yükü, süre baskısı ve iletişim başlıkları aynı zamanda psikososyal risk değerlendirmesinin girdisidir.

Doğrulama: üçgenleme

Ankete tek başına güvenmeyin. Üç kaynağı karşılaştırın: (1) anket sonucu, (2) kayıt verisi (bildirim, kapanma süresi), (3) saha gözlemi ve kısa mülakatlar. Üçü aynı yönü gösteriyorsa okuma güvenilirdir; ayrışıyorsa en kötü sinyali doğru kabul edin.

Amaçları ve araçları nelerdir?

Güvenlik kültürünün altı amacı ve on aracı vardır; amaçlar sonucu tarif eder, araçlar günlük uygulamayı taşır.

Amaçları:

  • Kazaları oluşmadan önlemek
  • Tehlikelerin en erken aşamada görünür olmasını sağlamak
  • Güvenli davranışı denetimden bağımsız hâle getirmek
  • Olaylardan suçlu değil ders çıkarmak
  • Yasal yükümlülükleri belge üretme faaliyeti olmaktan çıkarıp işin parçası yapmak
  • Kurumsal hafıza oluşturmak

Araçları:

  • Risk değerlendirmesi ve düzenli gözden geçirme
  • Ramak kala ve tehlike bildirim sistemi
  • Kök neden analizi ve düzeltici faaliyet takibi
  • İşbaşı eğitimleri
  • Saha denetim kontrol listeleri
  • İSG kurulu ve çalışan temsilcisi mekanizması
  • Yönetimin saha ziyaretleri
  • Güvenlik iklimi anketi
  • İşi durdurma yetkisi
  • Alt yüklenici oryantasyonu ve İSG şartnamesi

Araçların hiçbiri tek başına kültür üretmez. Kültürü üreten, araçların birbirine bağlanmasıdır: bildirim, analiz, aksiyon, geri bildirim, eğitim içeriği ve yeni bildirim tek döngüde birleşir.

En sık yapılan yedi hata

  1. Poster ve slogan kampanyasını kültür sanmak. Duvardaki "Önce Güvenlik" yazısı, üretim baskısı altında verilen tek bir kararla siliniyorsa kültür değil dekordur.
  2. Kültürü çalışanın sorumluluğu gibi sunmak. "Farkındalık eksikliği" teşhisi çoğu zaman yönetimin kendi payını görmemesidir.
  3. Ölçmeden "kültürümüz iyi" demek. Kaza yaşanmamış olması veri değildir; öncü göstergeleriniz yoksa iddianız da yoktur.
  4. Kazasız gün primi vermek. Bildirimi bastırır, olayı yer altına iter, en çok ihtiyaç duyduğunuz sinyali keser.
  5. Anket yapıp sonucu paylaşmamak. Bir sonraki ankette katılım ve dürüstlük düşer; ölçüm aracınızı kendi elinizle bozarsınız.
  6. Alt yükleniciyi kapsam dışı bırakmak. Kültürün sınırı işyerinin sınırıdır; sözleşme sınırı değil.
  7. Bulguyu kapatmadan yenisini aramak. Açık bulgu birikmişken yapılan yeni denetim, kültürü geliştirmez; yalnızca listeyi uzatır.

Özet

Güvenlik kültürü, kimse bakmıyorken nasıl çalışıldığıdır. Kavram 1986 Çernobil kazası sonrasında doğdu; 6331'de tanımlı değildir ama Kanun'un önleme, bilgilendirme, eğitim ve katılım hükümleri onun üzerine kuruludur. Birinci derecede sorumlu işveren ve üst yönetimdir; diğer paydaşlar kültürü taşır, ölçer ve besler.

Kültürü doğrudan ölçemezsiniz; iklimini ölçer, öncü göstergelerinden yönünü okursunuz. Ve kültürü geliştiren şey yeni bir prosedür değil, bildirilen her şeye verilen cevaptır.

Davranış Programları Nereye Oturur?

Gözlem ve geri bildirime dayalı davranış odaklı güvenlik programları, kültür zayıfken uygulanırsa zarar verir: bildirim baskıya, veri disiplin dosyasına dönüşür. Bu yöntem mühendislik önlemlerinin yerine değil, onlardan sonra gelir.

Güvenlik kültürü hakkında sık sorulan sorular

Sorunuz burada yoksa destek@firstisg.com adresine yazın, 24 saat içinde yanıtlıyoruz.

Güvenlik kültürü nedir kısaca?

Güvenlik kültürü, bir işyerinde güvenliğin üretim baskısı karşısında ne kadar öncelikli tutulduğunu belirleyen ortak değer, tutum, inanç ve alışkanlıklar bütünüdür. Kısacası "kimse bakmıyorken nasıl çalışıldığı"dır. Yazılı prosedürlerden değil, prosedürle gerçek uygulama arasındaki farktan okunur: talimat varken kullanılmayan koruyucu, bilinip bildirilmeyen tehlike, imzalanıp yapılmayan eğitim kültürün gerçek hâlini gösterir.

Güvenlik kültürü nasıl oluşturulur?

Sekiz adımlık bir sırayla: (1) mevcut durumu ölçün, (2) üst yönetimin görünür taahhüdünü sağlayın, (3) rolleri yazılı hâle getirin, (4) bildirim kanalını açıp suçlamama kuralını yazın. Ardından (5) her bildirimi geri bildirimle kapatın, (6) çalışanı risk değerlendirmesine katın, (7) kısa ve işe özgü eğitim verin, (8) öncü göstergelerle izleyin. Doksan günde kültür değişmez, yönü değişir.

Güvenlik kültürünün tarafları (paydaşları) kimlerdir?

İşyeri içindeki asli taraflar: işveren ve üst yönetim, işveren vekili, orta kademe yöneticiler ve ustabaşılar, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve DSP, çalışan temsilcisi, destek elemanları, İSG kurulu, çalışanlar ve alt işverenler. Hizmeti sağlayan OSGB ile teftiş ve ulusal politikayı yürüten devlet dış çerçeveyi oluşturur. Tedarikçi, müşteri veya sigortacı kültürü etkileyebilir ama asli taraf değildir.

Güvenlik kültürünün sağlanmasında birinci derecede öneme sahip olan nedir?

Üst yönetimin taahhüdü ve liderliğidir. Bütçe, süre ve öncelik kararlarını işveren ve üst yönetim verir. "Bu işi bugün yetiştirin" ile "güvenli değilse durdurun" arasındaki tercih kültürü tek başına belirler. 6331 m.4 sorumluluğu işverene yükler; hizmetin dışarıdan alınması bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz. İkinci sırada saha yöneticileri ve ustabaşılar gelir.

Güvenlik kültürü kavramı ilk ne zaman kullanılmıştır?

Terim ilk kez 1986'da, Çernobil nükleer kazasının ardından kullanıldı. Uluslararası Nükleer Güvenlik Danışma Grubu'nun (INSAG) kaza sonrası değerlendirme raporu (INSAG-1), kök nedenler arasında kurumun her kademesindeki zayıf güvenlik kültürünü gösterdi. Ayrıntılı tanım 1991'de aynı grubun INSAG-4 raporunda yapıldı. Kavram ardından havacılık, petrokimya ve inşaat gibi yüksek riskli sektörlere yayıldı.

Güvenlik kültürü olgunluk seviyeleri hangi sırayla verilir?

Hudson'ın beş basamaklı merdiveninde sıra en zayıftan en olguna doğru şöyledir: patolojik → reaktif → hesapçı (bürokratik) → proaktif → üretken. Patolojikte "yakalanmadığımız sürece sorun yok" anlayışı hâkimdir; reaktifte yalnızca kaza sonrası harekete geçilir. Hesapçıda sistem kâğıt üzerinde işler, proaktifte tehlikeler olay olmadan aranır, üretkende güvenlik işin yapılış biçiminin kendisidir.

Bradley eğrisi nedir?

DuPont'un 1990'larda geliştirdiği bir güvenlik kültürü modelidir. Güvenliğin kime dayandığına göre dört aşama tanımlar: reaktif (içgüdü ve şans), bağımlı (amir gözetimi ve kural), bağımsız (kişinin kendi bağlılığı) ve karşılıklı bağımlı (ekip birbirini korur). Pratik dersi şudur: denetimi artırmak en fazla bağımlı aşamaya taşır, sonrası katılım ister.

Güvenlik kültürünün bileşenleri nelerdir?

James Reason'ın yaklaşımında iyi güvenlik kültürü bilgilendirilmiş kültürdür ve dört alt kültüre dayanır: raporlama (hata ve ramak kala bildirilir), adil (hata ile bilerek ihlal ayrılır), esnek (kriz anında karar bilgiye sahip olana geçer) ve öğrenen (ders sisteme işlenir). Adil kültür yoksa raporlama durur; bu yüzden bildirim güvenliği ilk kurulacak bileşendir.

Zayıf veya negatif güvenlik kültürünün belirtileri nelerdir?

En güvenilir belirtiler rakamlardadır: ramak kala bildirimi neredeyse hiç gelmiyorsa, denetim bulguları aylarca açık kalıyorsa, aynı uygunsuzluk her denetimde tekrar ediyorsa ve olay sonrası ilk soru "kim yaptı?" ise kültür zayıftır. Sözel belirtiler de nettir: "biz hep böyle yaptık", "acele işti", "şimdi durursak vardiya tutmaz". Bildirim sayısının düşmesi çoğu zaman kötüye işarettir.

İş sağlığı ve güvenliği kültüründe devletin sorumlulukları nelerdir?

Devlet dış çerçeveyi kurar: mevzuatı hazırlar, işyerlerini teftiş eder (6331 m.24) ve Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Konseyi (m.21) aracılığıyla ulusal politikaya yön verir. ILO'nun 187 sayılı Sözleşmesi, ulusal önleyici güvenlik ve sağlık kültürünün geliştirilmesini hükümete görev olarak verir. İşyerindeki kültürün sahibi ise işverendir.

Güvenlik kültürü mevzuatta zorunlu mudur?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda (RG: 30.06.2012, S: 28339) "güvenlik kültürü" diye tanımlı bir kavram ve buna bağlı bir ceza yoktur. Ancak kültürü oluşturan unsurların her biri yükümlülüktür: tedbir alma ve iyileştirme (m.4), önleme ilkeleri (m.5), bilgilendirme (m.16), eğitim (m.17), görüş alma ve katılım (m.18). Yani kültür denetlenmez; kültürün ayak izleri denetlenir.

Kültürün Ayak İzlerini Tek Yerde Tutmak

Güvenlik kültürü doğrudan ölçülemez; ölçülen şey bildirim, katılım ve kapanan aksiyondur. FirstİSG uygulamasında ramak kala bildirimi sahadan fotoğrafla kaydedilir, düzeltici faaliyete bağlanır ve kapanma süresi izlenir; bu sayfadaki öncü göstergelerin çoğu aynı kayıttan okunur.

Her ay 4 ücretsiz rapor hakkıyla deneyin

FirstİSG uygulaması

Kültürü ölçen tek şey kayıttır

Saha denetimlerinizi telefondan fotoğrafla kaydedin, uygunsuzlukları düzeltici faaliyete bağlayın ve kapanma sürelerini takip edin. Bulgu kapanma süresi, tekrar eden uygunsuzluklar ve bildirim sayısı; güvenlik kültürünüzün en dürüst göstergeleri bunlar. Her ay ücretsiz rapor hakkınızla başlayabilirsiniz.

Her ay ücretsiz rapor hakkı · iOS + Android

Soru & Yorumlar

Bu sayfadaki konuyla ilgili sorunuzu yazın; FirstİSG ekibi yanıtlıyor, onaylanan sorular herkese açık yayınlanıyor.

Henüz yorum yok. İlk soruyu siz sorun, yanıtlayalım.

Soru sorun veya yorum yazın

Adınız yayınlanır, e-postanız yayınlanmaz; iletişim amacıyla saklanır.

Sıradaki adımlar