Kaza Sıklık Oranı ve Ağırlık Oranı Hesaplayıcı

Kaza Sıklık ve Ağırlık Oranı Nasıl Hesaplanır?

Kaza sıklık oranı, belirli bir dönemde her 1.000.000 çalışma saatine düşen iş kazası sayısını gösterir. Kaza ağırlık oranı ise her 1.000 çalışma saatinde kaybedilen iş günü sayısını gösterir. İki oran da bir işyerinin veya dönemin kaza performansını, çalışan sayısından bağımsız olarak karşılaştırılabilir hâle getirir. Bu araç, girdiğiniz kaza sayısı, kayıp iş günü ve toplam çalışılan saatten iki oranı da hesaplar ve nasıl bulunduğunu adım adım gösterir.

Bu araçta kullanılan konvansiyon, ANSI Z16.1 temelli ve Türkiye'de yaygın olarak kullanılan çalışma saati esaslı hesaplamadır. Sıklık oranında çarpan 1.000.000, ağırlık oranında 1.000'dir ve her ikisinin paydası da toplam çalışılan saattir. Ağırlık oranı için bazı kaynaklarda kullanılan alternatif (kayıp gün ÷ toplam çalışılan gün × 1.000) konvansiyonuna aşağıda ayrıca değiniyoruz. Kaza sonrası yasal süreç için iş kazası bildirimi rehberine, yaralanma doğurmayan olaylar için ramak kala bildirimine bakabilirsiniz.

Formüller ve Katsayılar

Hesaplayıcının kullandığı formüller ve katsayıların anlamı aşağıdadır; JavaScript olmadan da aynı hesabı elle yapabilirsiniz.

Toplam çalışılan saat genellikle çalışan sayısı × dönemde kişi başı çalışılan gün × günlük çalışma saati ile bulunur. Kayıp iş günü, kazadan ötürü çalışılamayan gün sayısıdır; iş göremezlik raporundaki gün sayısı esas alınır.

Tehlike sınıfına bağlı yükümlülük takvimi için tehlike sınıfı sorgulama aracına, ihmal hâlinde uygulanan idari para cezaları için İSG ceza hesaplayıcısına, tüm hesaplayıcılar için araçlar sayfasına geçebilirsiniz.

İşyeri Büyüklüğü Oranları Nasıl Etkiler?

Ham kaza sayısı, farklı büyüklükteki işyerlerini kıyaslamak için yanıltıcıdır. 500 çalışanlı bir fabrikada yılda 5 kaza olması, 20 çalışanlı bir atölyede yılda 5 kaza olmasından çok farklı bir performansı gösterir; ikinci işyerinde kaza sıklığı orantılı olarak çok daha yüksektir. Sıklık ve ağırlık oranı, paydayı çalışılan saat olarak alarak bu büyüklük farkını ortadan kaldırır ve iki işyerini adil biçimde karşılaştırmayı mümkün kılar.

Aynı mantık, tek bir işyerinin farklı dönemlerini kıyaslarken de geçerlidir. Çalışan sayısı yıl içinde arttıysa (örneğin sezonluk üretim artışı), ham kaza sayısındaki artış tek başına kötüleşme anlamına gelmeyebilir; toplam çalışılan saat de arttığı için oranın değişimine bakmak gerçek tabloyu gösterir.

Örnek Hesaplama Nasıl Yapılır?

120 çalışanlı bir inşaat şirketinde bir yıl boyunca 4 iş kazası yaşandığını ve bu kazalardan toplam 60 kayıp iş günü doğduğunu varsayalım. Dönem boyunca 120 çalışan × 260 gün × 6 saat = 187.200 saat çalışılmış olsun.

Sıklık oranı, (4 × 1.000.000) ÷ 187.200 işleminden yaklaşık 21,37 çıkar. Bu, her 1.000.000 çalışma saatinde ortalama 21,37 kaza düştüğü anlamına gelir. Ağırlık oranı ise (60 × 1.000) ÷ 187.200 işleminden yaklaşık 0,32 çıkar; her 1.000 çalışma saatinde ortalama 0,32 iş günü kaybedildiği anlamına gelir.

Aynı şirket ertesi yıl kaza sayısını 4'ten 2'ye indirse ama bu 2 kazadan 90 kayıp gün doğsa, sıklık oranı düşer fakat ağırlık oranı yükselir. Bu, kaza sayısının azaldığını fakat kalan kazaların daha ciddi sonuçlar doğurduğunu gösterir; iki oranın birlikte okunması gerektiği tam olarak bu yüzdendir.

Bu Oranlar Diğer İSG Göstergeleriyle Nasıl İlişkilidir?

Sıklık ve ağırlık oranı, yalnızca gerçekleşmiş ve yaralanmayla sonuçlanmış kazaları ölçer; henüz kazaya dönüşmemiş tehlikeli durumlar bu oranlarda görünmez. Çoğu işyeri, oranların yanında ramak kala olay sayısını da izler. Ramak kala sayısındaki artış, bildirim kültürü güçlendiği için aslında olumlu bir işaret olabilir; kaza oranlarındaki artış ise her zaman olumsuzdur.

Oranlardaki bir yükseliş, tek başına "neden" sorusunu yanıtlamaz. Kök nedeni bulmak için kazaların kök neden analizini yapmak ve tekrarını önlemek için bulguları düzeltici faaliyete (DÖF) bağlamak gerekir. Oranlar termometre gibidir; ateşin sebebini söylemez, yalnızca yükseldiğini gösterir.

Dönemsel trend de tek bir anlık değer kadar önemlidir. Sıklık oranı üç dönem üst üste yükseliyorsa, tek bir kaza değil bir eğilim söz konusudur. Böyle durumda kök neden analizi, bireysel olaydan çok sistemik bir faktöre (eğitim eksikliği, ekipman yaşı, vardiya yorgunluğu gibi) bakmalıdır.

Sık Yapılan Hesaplama Hataları Nelerdir?

En sık hata, toplam çalışılan saati hesaplarken izin, rapor veya devamsızlık günlerini düşmeden kişi × gün × saat çarpımını olduğu gibi kullanmaktır. Bu, gerçek çalışılan saati olduğundan yüksek gösterir ve oranları düşük çıkarır. İkinci hata, taşeron veya geçici çalışanların saatlerini hesaba katmamaktır; o çalışanlar sahada fiilen bulunuyorsa hem kazaları hem çalışma saatleri toplam hesaba dâhil edilmelidir.

Üçüncü hata, sıklık oranıyla ağırlık oranını karıştırıp tek bir sayı gibi raporlamaktır; ikisi farklı paydaki farklı büyüklükleri ölçer ve ayrı ayrı sunulmalıdır. Dördüncü hata, farklı dönemleri veya işyerlerini kıyaslarken konvansiyon (çalışma saati esaslı ile gün esaslı) farkını gözden kaçırmaktır. Bu iki yöntem aynı veriden farklı sayılar üretir.

Bu Oranları Düzenli Olarak İzlemek Neden Zorlaşır?

Tek bir dönem için bu hesabı yapmak birkaç dakika sürer. Zorluk, kaza kayıtlarının, kayıp gün toplamlarının ve puantaj verisinin farklı sistemlerde (Excel, bordro yazılımı, kâğıt tutanak) dağınık durmasından kaynaklanır. Dönem sonunda bu üç kaynağı bir araya getirip elle toplamak, hem zaman alır hem hata riskini artırır.

Kayıp gün sayısı özellikle kolay atlanan bir kalemdir; bir çalışan iyileşmeden işe döner ve daha sonra tekrar rapor alırsa, ilk hesaba dâhil edilen gün sayısı güncellenmezse oran hatalı çıkar. Kaza kayıtlarını, iş göremezlik raporlarını ve puantaj verisini tek bir sistemde ilişkilendirmek, dönem sonunda bu tür gözden kaçmaları önler ve hesaplamayı tek tıkla güncel tutar.

Birden fazla şube veya şantiyesi olan işletmelerde bu zorluk katlanır: her lokasyonun kendi kaza kaydı, kendi puantajı ve kendi kayıp gün listesi ayrı ayrı toplanmak zorunda kalır. Merkezi bir kayıt olmadan, şirket genelindeki toplam oranı hesaplamak için önce her şubenin verisini istemek, sonra elle birleştirmek gerekir. Bu süreç genellikle haftalar sürer ve dönem kapandıktan çok sonra elde edilen bir rakamla sonuçlanır.

FirstİSG'de her lokasyonun kaza ve kayıp gün kayıtları tek bir yerde tutulur. Puantaj bilgisiyle ilişkilendirilen bu kayıtlar, dönem sonunda şube bazında veya şirket geneli için tek tıkla özetlenebilir; elle veri toplama süreci ortadan kalkar ve oran hesabı dönem beklemeden güncel verilerle yapılabilir.

Bu hesaplayıcı, elinizdeki güncel sayılarla tek seferlik bir anlık görüntü sunar; düzenli takip için verinin sistemde biriktirilmesi, hesaplayıcının tek seferlik kullanımından çok daha fazlasını sağlar. Aylık, çeyreklik ve yıllık dönemleri aynı anda ve tutarlı biçimde görmek, tek seferlik bir hesaptan çok daha güvenilir bir tablo çıkarır ve trend değişimini erken fark etmenizi sağlar. Tek bir dönemin verisine bakarak bu değişimi zamanında görmek çok daha zordur; birikmiş veri olmadan bir dönemin gerçekten kötü mü yoksa normal dalgalanma mı olduğunu ayırt etmek de güçleşir.