Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır. Meslek hastalığı tanısı yalnızca Meslek Hastalıkları Hastaneleri veya yetkili sağlık kurumlarında konabilir. İşyeri hekimi şüpheyi tespit edip sürece yönlendirir. Somut durumda hekim ve hukuk danışmanına başvurun.
Bu Rehberde Neler Var?
1. Meslek Hastalığı Nedir?
5510 sayılı Kanun'un 14. maddesine göre meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, sakatlık veya ruhsal arıza halleridir.
Kritik özellik: Zaman içinde gelişir. İş kazası anlık bir olay iken, meslek hastalığı aylar ya da yıllar içinde oluşan bir süreçtir. Bu yüzden tespit de genellikle zor ve gecikmiştir.
1.1. Meslek Hastalığı Örnekleri
- Solunum sistemi: Silikozis (kum, kuvars), asbestozis (asbest), bisinoz (pamuk tozu), astım (kimyasal maruziyet)
- Gürültü kaynaklı: Mesleki işitme kaybı (uzun süreli 85+ dB maruziyeti)
- Kimyasal zehirlenme: Kurşun, cıva, krom, solvent maruziyeti
- Kas-iskelet sistemi: Karpal tünel sendromu, bel fıtığı, tendinopati (tekrarlı hareket)
- Cilt hastalıkları: Mesleki dermatit, kimyasal yanıklar
- Kanser: Asbestten akciğer kanseri, krom kaynaklı mesane kanseri, benzen kaynaklı lösemi
- Enfeksiyon: Brusellozis (sağlık çalışanları, mezbaha), Hepatit B (iğne batması), tüberküloz
- Ruhsal: Travma sonrası stres bozukluğu (PTSB — acil servis, kurtarma)
2. Meslek Hastalığı ile İş Kazası Farkı
| Özellik | İş Kazası | Meslek Hastalığı |
|---|---|---|
| Zaman | Anlık, belirli bir an | Aylar/yıllar içinde |
| Tespit | Hemen — yaralanma vs. | Gecikmiş — muayene/test |
| Kanun maddesi | 5510 SK m.13 | 5510 SK m.14 |
| Bildirim süresi | 3 iş günü | Öğrenilmesinden itibaren 3 iş günü |
| Tanı yetkili | Herhangi bir hekim | Meslek Hastalıkları Hastanesi |
| Delil | Fotoğraf + tanık + belge | Uzun vadeli maruziyet kayıtları |
Bu rehberin diğer yarısı için: İş Kazası Bildirimi.
3. Meslek Hastalıkları Listesi
Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü'nde (SSİT) ekli olan liste beş ana kategoriye ayrılır:
- A grubu — Kimyasal maddeler: Kurşun, cıva, krom, arsenik, kadmiyum, mangan, asbest, silika, organik çözücüler...
- B grubu — Mesleki cilt hastalıkları: Kontakt dermatit, alerjik reaksiyon, mesleki cilt kanseri...
- C grubu — Pnömokonyozlar ve solunum sistemi hastalıkları: Silikozis, asbestozis, bisinoz, mesleki astım...
- D grubu — Enfeksiyon hastalıkları: Brucellozis, Hepatit, tüberküloz, zoonotik hastalıklar...
- E grubu — Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar: İşitme kaybı, titreşim hastalığı, radyasyon etkileri, soğuk-sıcak maruziyeti...
Bu listede olmayan bir hastalık da mesleki nedenle gelişmişse meslek hastalığı sayılabilir — bireysel başvuru ve değerlendirme sonucu kabul görür.
4. Tanı Süreci
4.1. Yetkili Kurumlar
Meslek hastalığı tanısı sadece şu kurumlarda konabilir:
- Meslek Hastalıkları Hastaneleri: İstanbul, Ankara, Zonguldak ve İzmir'de aktif hastaneler
- Üniversite hastaneleri: İş ve Meslek Hastalıkları uzmanı bulunan bölümler
- Tam teşekküllü devlet hastaneleri: Belirli hastalıklar için (yetkili listesi SGK'dadır)
İşyeri hekimi tanı koyamaz — sadece şüpheyi tespit edip çalışanı yukarıdaki kurumlara yönlendirir.
4.2. Tanı Adımları
- Çalışanın şikâyeti (semptom) veya periyodik muayenede anormal bulgu
- İşyeri hekimi tarafından meslek ile bağlantı şüphesi tespiti
- Çalışanın yetkili kuruma sevki (dilekçe + iş maruziyet geçmişi)
- Detaylı tıbbi inceleme (test, görüntüleme, laboratuvar)
- Maruziyet değerlendirmesi (işyeri ziyareti, ölçüm raporları)
- Komisyon kararı — meslek hastalığı tanısı onaylanır/reddedilir
- Karar SGK'ya bildirilir, çalışan bilgilendirilir
5. SGK Bildirimi
5.1. Kim Bildirir?
Meslek hastalığı için bildirim yükümlülüğü iş kazasından farklıdır:
- Öncelikli: İşveren — öğrenmesinden itibaren 3 iş günü içinde
- İkincil: Hekim (meslek hastalığı tanısı koyan) — aynı süre içinde
- Son çare: Çalışan kendisi — sigorta bağlantısı için
Pratikte genellikle tanıyı koyan hastane doğrudan SGK'ya bildirir, işverene de bilgi verir. İşveren bu bilgiyle 3 iş günü içinde kendi bildirimini tamamlar.
5.2. Bildirim Sistemi
e-SGK elektronik sistemi üzerinden — iş kazasıyla aynı modül, farklı form.
5.3. Gerekli Belgeler
- Tanı raporu (yetkili kurum onaylı)
- Çalışanın iş maruziyet geçmişi (hangi işyerinde, ne kadar süre, hangi ajana maruz)
- Periyodik sağlık muayene kayıtları
- Ortam ölçüm raporları (gürültü, toz, kimyasal — son 5 yıl)
- KKD tahsis kayıtları
- İşyeri risk değerlendirmesi kopyası
6. Çalışanın Hakları ve Tazminatlar
Meslek hastalığı tanısı onaylandığında çalışanın hakları:
6.1. Geçici İş Göremezlik Ödeneği
Tedavi süresince SGK tarafından günlük ödenek. Normal hastalıktan farklı — meslek hastalığında oran daha yüksek ve süre uzun.
6.2. Sürekli İş Göremezlik Geliri
Kalıcı iş göremezlik oranı %10 ve üzerindeyse SGK tarafından aylık gelir bağlanır. Oran ne kadar yüksekse gelir o kadar yüksek.
6.3. Ölüm ve Yakınlarına Gelir
Meslek hastalığı nedeniyle ölen sigortalının geride kalanlarına (eş, çocuk, ana-baba) SGK'dan aylık gelir bağlanır.
6.4. İşverene Tazminat Davası
Çalışan veya geride kalanlar, işverenin kusurunun kanıtlandığı durumda (yetersiz önlem, koruma eksiği, eğitim vermeme) maddi ve manevi tazminat davası açabilir. Bu dava SGK süreci dışında, iş mahkemelerinde görülür.
6.5. Meslek Hastalığı Sebebiyle İş Değişikliği
Tanı konulduğunda çalışan, ilgili maruziyetin olmadığı bir göreve atanmak zorundadır. İşveren uygun görev sağlayamazsa iş akdi haklı sebeple sona erdirilebilir — çalışan kıdem ve ihbar tazminatı alır.
7. İşyeri Hekiminin Rolü
İşyeri hekimi meslek hastalığı sürecinde kilit rol oynar:
- Periyodik muayene: Maruziyet gözetim programı uygular — spirometri, odyometri, cilt muayenesi, idrar testleri
- Şüphe tespiti: Anormal bulguları yakalar, meslek ile bağlantı şüphesi kurar
- Sevk: Yetkili kuruma resmi sevk yazısı düzenler
- Maruziyet dokümantasyonu: Çalışanın işyerindeki maruziyet geçmişini belgelemek
- İş değişikliği önerisi: Tanı sonrası uygun göreve yönlendirme
- Çalışan takibi: Tanı sonrası klinik durumun izlenmesi
- Önleme önerileri: Aynı hastalığın diğer çalışanlarda gelişmesini önlemek için iş yerinde değişiklik önerileri
Detaylı bilgi için: İşyeri Hekimi için First ISG.
8. Önleme ve Sürekli İzleme
Meslek hastalığı, iş kazasından farklı olarak zaman içinde önlenebilir. Sürekli izleme sistemli bir programla yapılır:
8.1. Maruziyet Ölçümü
Gürültü, toz, kimyasal, titreşim — yıllık/altı aylık akredite laboratuvar ölçümleri. Sınır değer aşılıyorsa derhal önlem.
8.2. Periyodik Sağlık Muayeneleri
Maruziyet profiline göre — akciğer filmi, kan testleri, spirometri, odyometri, görme-işitme muayeneleri. Anormal bulgu erken yakalanırsa hastalık kalıcı hasar vermeden önlenebilir.
8.3. Mühendislik Kontrolleri
KKD son çaredir. Asıl koruma havalandırma, izolasyon, otomasyon, makine siperi ile yapılır. KKD sadece bu önlemler yetersiz kaldığında tamamlayıcıdır.
8.4. Çalışan Eğitimi
Risk farkındalığı, KKD doğru kullanımı, erken belirti tanıma. Bir çalışan kendi sağlığını izleyebildiği kadar önleme etkili olur.
8.5. Maruziyet Kayıtları
Her çalışanın hangi göreve ne süre maruz kaldığı kayıt altında. Yıllar sonra bir meslek hastalığı başvurusunda bu kayıt belirleyici olur. İşveren bu kayıtları 40 yıl süreyle saklamak zorundadır.
