Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır. Kanunun resmi metni için mevzuat.gov.tr tercih edilmelidir. Somut durumlarda mutlaka bir İSG uzmanı veya hukuk danışmanına başvurun. Bu sayfa hukuki tavsiye yerine geçmez.
Bu Rehberde Neler Var?
1. Genel Çerçeve ve Kapsam
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 30 Haziran 2012'de kabul edilmiş, 30 Aralık 2012'de yürürlüğe girmiştir. Kamu ve özel sektördeki tüm işleri ve çalışanları kapsar — aile ekonomisindeki üretim ve kendi nam ve hesabına tek başına çalışanlar hariçtir.
1.1. Kapsam
- Tüm özel sektör işyerleri (çalışan sayısı farketmez)
- Kamu kurumları ve belediyeler
- Kısmi süreli, mevsimlik, geçici çalışanlar
- Çıraklar ve stajyerler
1.2. Temel Prensip
Kanunun özü iki cümlede özetlenebilir: İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Çalışan, kendi ve diğerlerinin sağlık-güvenliğine yönelik talimatlara uymakla yükümlüdür. Kalan her şey bu iki yükümlülüğün detayıdır.
2. İşveren Yükümlülükleri (Madde 4)
İşveren, mesleki risklerin önlenmesi ve koruyucu önlemlerin alınmasıyla yükümlüdür. Somut olarak:
2.1. Koruyucu Altyapı Yükümlülüğü
- Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi
- Gerekli her türlü önlem ile koruyucu donanımın (KKD) temini
- Sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hâle getirilmesi
- Mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışmaların yapılması
2.2. İzleme ve Denetim Yükümlülüğü
- İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığının izlenmesi
- Uygunsuzlukların giderilmesi
- Risk değerlendirmesinin yapılması veya yaptırılması
2.3. Çalışana Özel Yükümlülükler
- Çalışanın görev belirlemesinde yeterlilik, deneyim ve sağlık durumunu göz önüne almak
- Hayati tehlike olan yerlere yeterli bilgi ve talimat verilenler dışında girilmesini önlemek
2.4. Bildirim Yükümlülüğü
- İş kazaları ve meslek hastalıkları, kazanın olduğu tarihten itibaren 3 iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilmelidir.
- Ölümcül iş kazaları derhal bildirilir.
3. Çalışan Hakları ve Yükümlülükleri (Madde 13-19)
3.1. Çalışan Hakları
- Bilgi edinme hakkı: İşyerindeki riskler, alınan önlemler, İSG uzmanı ve işyeri hekimi hakkında bilgilendirilme.
- Eğitim alma hakkı: İşe başlarken ve değişikliklerde ücretsiz, mesai içinde eğitim.
- Çalışmaktan kaçınma hakkı (Madde 13): Ciddi ve yakın tehlike olduğunda çalışmaktan kaçınma hakkına sahiptir. Bu haktan dolayı iş akdi feshedilemez.
- Temsilci seçme hakkı: Çalışan temsilcisi seçme/atama (işyeri büyüklüğüne göre).
3.2. Çalışan Yükümlülükleri
- İSG talimatlarına uymak
- Kendisine verilen KKD'yi doğru kullanmak
- Makine ve ekipmanı talimatlara uygun kullanmak
- İş kazası, meslek hastalığı veya tehlike durumunu İSG sorumlusuna/işverene bildirmek
4. OSGB, İSG Uzmanı ve İşyeri Hekimi Zorunluluğu (Madde 6-8)
4.1. Hizmet Kapsamı
İşveren, İSG hizmetlerini şu yollarla yürütür:
- Kendi bünyesinde İSG uzmanı ve işyeri hekimi istihdam ederek
- OSGB (Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi) ile sözleşme yaparak
- Belirli büyüklüğün altındaki az tehlikeli işyerlerinde işveren kendisi İSG hizmeti yürütebilir (eğitim şartıyla)
4.2. Uzman Sınıfları
- A sınıfı İSG Uzmanı: Çok tehlikeli dahil tüm işyerlerinde
- B sınıfı İSG Uzmanı: Tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde
- C sınıfı İSG Uzmanı: Az tehlikeli işyerlerinde
4.3. Tehlike Sınıfına Göre Uzman Süreleri
Uzmanın aylık çalışma süresi çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre belirlenir. Örneğin: 50 çalışanlı çok tehlikeli bir işyerinde A sınıfı uzman aylık en az 250 dakika, B sınıfı için 200 dakika çalışması gerekir.
İşyeri hekimi için de benzer tablo geçerlidir: tehlike sınıfına göre çalışan başına aylık dakika hesabı yapılır.
5. Risk Değerlendirmesi Zorunluluğu (Madde 10)
Her işyeri, çalışma konusunun tehlike sınıfı fark etmeksizin risk değerlendirmesi yapmak zorundadır. Risk değerlendirmesi sonuçları yazılı olarak muhafaza edilir.
5.1. Yenileme Periyotları
- Az tehlikeli: 6 yıl
- Tehlikeli: 4 yıl
- Çok tehlikeli: 2 yıl
5.2. Ek Yenileme Tetikleyicileri
Periyodik süreden bağımsız olarak şu durumlarda yenilenir: işyeri taşınması, yeni makine/hat kurulumu, iş kazası/meslek hastalığı meydana gelmesi, mevzuat değişikliği.
Detaylı süreç için: Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?
6. Eğitim ve Belgelendirme (Madde 17)
İşveren, çalışanlarına İSG eğitimi vermekle yükümlüdür. Eğitim çalışanın giderleri ve zamanı işvereni bağlar — mesai içinde, ücretsiz.
6.1. Eğitim Zorunlulukları
- İşe başlarken
- Çalışma yeri veya iş değişikliğinde
- İş ekipmanı değişikliğinde
- Yeni teknoloji uygulanmasında
- Kaza veya meslek hastalığı sonrasında
6.2. Eğitim Süreleri
- Az tehlikeli işyeri: Temel eğitim en az 8 saat, yılda bir tazeleme
- Tehlikeli: En az 12 saat, yılda bir tazeleme
- Çok tehlikeli: En az 16 saat, yılda bir tazeleme
6.3. Eğitimin Belgelendirilmesi
Her eğitim sonunda katılımcı listesi, eğitim içeriği, eğitimcinin kimliği ve imzası saklanır. Denetimde ilk istenen belgelerdendir.
7. İdari Para Cezaları (Madde 26)
Cezalar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Aşağıdaki tutarlar referans niteliğindedir — güncel rakamlar için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı açıklamalarına bakın.
7.1. Sık Karşılaşılan İhlaller ve Cezalar
- Risk değerlendirmesi yapmamak: Yüksek seviyeli ceza, her bir ay için tekrarlanır
- İSG uzmanı/hekimi atamamak: Her bir çalışan için ayrı ceza
- Eğitim vermemek: Her eğitilmemiş çalışan için ceza
- KKD temin etmemek: Her KKD'siz çalışan için ceza
- İş kazası bildirimi yapmamak: Her vaka için ceza
- Acil durum planı yapmamak: Sabit ceza
7.2. Tekrarlı İhlaller
Aynı ihlal bir yıl içinde tekrarlanırsa ceza iki katına çıkar. Üç kere tekrarlanırsa faaliyet durdurma yaptırımı uygulanabilir.
8. Sık Sorulan Sorular
8.1. "Küçük işyerim, bu kanun beni bağlar mı?"
Evet. 6331, çalışan sayısı sınırlaması getirmez — 1 çalışanı olan işyeri dahi kapsamdadır. Küçük işyerleri için sağlanan esneklik, bazı yükümlülüklerin (ör. İSG uzmanı süresi) işyeri büyüklüğüne göre ayarlanmasıdır, muafiyet değildir.
8.2. "OSGB mi, kendi uzmanım mı?"
Çalışan sayınız az-orta ise OSGB daha ekonomiktir. 50+ çalışan ve çok tehlikeli sınıftaysanız tam zamanlı uzman istihdamı daha verimli olabilir. Karar sadece maliyet değil, uzmanın sahada bulunma ihtiyacına göre verilmelidir.
8.3. "Çalışanım çalışmaktan kaçındı, ne yapmalıyım?"
Madde 13 hakkı kullanılmıştır. Derhal tehlike değerlendirmesi yapılmalı, giderilene kadar iş durdurulmalı. Bu süreçte çalışanın ücret kesintisi yapılamaz.
8.4. "İSG raporu hangi sıklıkla hazırlanır?"
Uzman/hekim ziyaret sıklığı tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre değişir (aylık ila üç aylık). Her ziyaretin yazılı raporu olmalı ve işverende + uzmanda saklanmalıdır.
8.5. "İş kazası oldu — bildirimi kim yapar?"
İşveren yapar. 3 iş günü içinde SGK'ya (ölümlülerde derhal). Bildirim yapmamak sabit idari para cezası gerektirir.