Bu Rehberde Neler Var?
1. KKD Nedir?
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD), çalışanı iş ve iş çevresinden kaynaklanan risklere karşı koruyacak tasarıma sahip her türlü araç, gereç ve giysidir. Baret, gözlük, eldiven, maske, emniyet ayakkabısı, emniyet kemeri, kulak tıkacı, tulum, yüz siperi — hepsi KKD kategorisindedir.
KKD Yönetmeliği (29.11.2006 Resmi Gazete) uyarınca işveren, risk değerlendirmesi sonucunda belirlenen risklere göre uygun KKD'yi ücretsiz olarak çalışanına tahsis etmekle yükümlüdür. Temin + eğitim + kontrol + yenileme süreçleri işveren sorumluluğundadır.
2. Risk Hiyerarşisinde KKD'nin Yeri
Risk kontrol hiyerarşisinde KKD son basamaktır. Bu sıralama yasal olarak uyulmak zorundadır:
- Ortadan kaldırma: Tehlikeyi yok et (tehlikeli kimyasalı kaldır)
- İkame: Daha az tehlikeli ile değiştir
- Mühendislik önlemleri: Havalandırma, siper, otomasyon
- İdari önlemler: Eğitim, rotasyon, talimat, uyarı
- KKD: En son çare — yukarıdakiler yeterli değilse
Neden bu sıra? Çünkü KKD'nin tek başına koruma sağlaması çalışanın sürekli doğru kullanımına bağlı — pratikte %100 uyum imkânsız. Mühendislik önlemleri ise sürekli, pasif çalışır.
Yaygın hata: Tehlikeyi daha az tehlikeli madde ile değiştirmek yerine "eldiven vereyim" demek. Bu, mevzuata aykırıdır — mühendislik/idari kontroller ihmal edilmiştir.
3. CE Kategorileri
KKD'ler risk seviyesine göre üç kategoriye ayrılır. Kategori yükseldikçe CE belgesi gereklilikleri sıkılaşır.
Kategori I — Minimum Risk
Basit tasarım. Yüzeysel mekanik etki, hafif çarpma, +50°C'yi geçmeyen sıcaklık, hafif güneş, zayıf kimyasal temasa karşı koruma.
- Örnek: Bahçe eldiveni, güneş gözlüğü (iş için değil), hafif toz maskesi
- CE: Üretici kendi deklarasyonu yeterli, uygunluk testi üretici sorumluluğunda
Kategori II — Orta Risk
Kategori I ve III arasındaki tüm durumlar. Mekanik risk, elektriksel işaret lazerleri, işitme koruma, darbe koruması.
- Örnek: İş güvenliği gözlüğü, iş eldiveni (mekanik), kulak tıkacı/koruyucu, çelik burun ayakkabı, baret
- CE: Onaylı kuruluş (EC-type examination) tarafından tip testi yapılmalı
Kategori III — Ciddi veya Ölümcül Risk
Geri dönüşü olmayan sağlık hasarı veya ölüm riski.
- Örnek: Yüksekte çalışma emniyet kemeri + paraşüt tipi, solunum cihazı (kimyasal/biyolojik), kimyasal geçirmez tulum, yüksek ısıya dayanıklı giysi (itfaiyeci), zehirli gazdan koruyan filtre maske
- CE: Onaylı kuruluş hem tip testi hem üretim sürecinin yıllık denetimi yapar
Kategori III KKD'lerde CE belgesi 4 haneli onaylı kuruluş numarası ile gelir (örnek: CE 0088). Kategori I'de bu numara yoktur. Satın alırken kontrol edin.
4. KKD Tipleri ve Kullanım Alanları
4.1. Baş Koruma
- Baret (TS EN 397): Genel kullanım. Şantiye, fabrika, depo. Baretin iç süspansiyonu her yıl yenilenmeli, kendisi 5 yılda bir.
- Darbe başlığı (TS EN 812): Baretten hafif, düşük darbe riskinde. Depo, servis.
- Yalıtım baret: Elektrik işleri için — izole
4.2. Göz ve Yüz Koruma
- Koruyucu gözlük (TS EN 166): Toz, kıvılcım, küçük parçacık. Darbe dayanımı F/B/A sınıfları.
- Yüz siperi: Kaynak, taşlama, kimyasal sıçrama
- Kaynak maskesi: Otomatik karartma (DIN 9-13), sabit cam (DIN 11)
- Lazer koruma: Lazer dalga boyuna göre belirli filtre
4.3. İşitme Koruma
- Kulak tıkacı (foam): Tek kullanımlık, SNR 25-30 dB
- Kulak tıkacı (silicone): Çok kullanımlık, yıkanabilir
- Kulak koruyucu (over-ear): SNR 25-35 dB, yüksek gürültüde tercih edilir
- Aktif kulak koruyucu: Ani yüksek sese tepki verir, konuşmayı geçirir (itfaiyeci, asker)
4.4. Solunum Koruma
- FFP1: İnaktif toz (toz maskesi). Çimento, ahşap tozu.
- FFP2: Orta toksik toz, bakteriyel ajan. Pamuk tozu, mesleki alerjenler.
- FFP3: Yüksek toksik toz, ince partikül. Asbest, silika, virüs.
- Yarı maske + filtre: Gaz ve buhara karşı. A (organik), B (inorganik), E (asit), K (amonyak), AX (düşük kaynama noktalı organik). Renk kodlu.
- Tam maske + filtre: Yüz tamamen kapalı, daha yüksek koruma
- Hava beslemeli cihaz (SCBA): Oksijeni yetersiz ortamda
4.5. El Koruma
- Mekanik (EN 388): 4 rakamlı kod — aşınma, kesme, yırtılma, delinme. Yüksek rakam = daha iyi
- Kimyasal (EN 374): Nitril, butyl, Viton, neopren. Kimyasala göre seçilir — evrensel eldiven yok
- Isıya dayanıklı (EN 407): Kaynak, dökümhane
- Elektrik yalıtımı (EN 60903): 0-4 sınıfları (500V - 36000V)
- Kesme dayanımı (EN ISO 13997): A-F seviyeleri. Et işleme, cam
4.6. Ayak Koruma
- Çelik burun (S1, S2, S3): 200 joule darbe. S3 delinmez taban da içerir
- Kompozit burun: Çelik alternatifi, metal detektörlerde sorun çıkarmaz
- Kaynakçı bot: Yüksek bilekli, çıkarma bileziği
- İzole bot: Elektrik işleri
- Kimyasal geçirmez çizme: Boyahane, kimyasal işletmeler
4.7. Vücut Koruma
- Reflektif yelek (EN ISO 20471): Sınıf 1, 2, 3. Şantiye, yol, depo
- Kimyasal tulum (Type 3, 4, 5, 6): Sıvı sıçraması → gaz geçirmez arasında derecelendirme
- Yağmur/soğuk: Şantiye, açık alan
- Antistatik: ATEX bölgeleri
- Yanmaz (EN ISO 11612): Kaynakçı, itfaiye, petrokimya
4.8. Düşme Koruma (Yüksekte Çalışma)
- Paraşüt tipi emniyet kemeri (EN 361): Tam vücut. Yalnız bel kemeri artık kabul edilmiyor
- Bağlantı halatı (EN 354): Sabit uzunluk veya geri sarmalı (EN 360)
- Dikey düşme önleyici (EN 353): Sabit sistem
- Ankor noktaları (EN 795): Yapıya sabit veya taşınabilir
Detay için: Yüksekte Çalışma Güvenliği.
5. Doğru KKD Seçimi — 6 Soru
KKD satın alırken veya tahsis ederken şu altı soruya cevap vermelisiniz:
- Hangi riske karşı? Risk değerlendirmesinden yola çıkın. "Ofiste düşme riski" için emniyet kemeri absürt, "çatıda çalışma" için ise zorunludur.
- Hangi maruziyet seviyesinde? Gürültü 90 dB ise SNR 30+ kulak koruyucu, 86 dB ise 25 yeterli. FFP1 mi yoksa FFP3 mü? Maruziyet ölçümü belirleyicidir.
- Ne kadar süre kullanılacak? Günde 8 saat ise ergonomi çok önemli — konforsuz KKD takılmaz. Kısa süreliyse dayanım öncelik.
- Diğer KKD ile uyumlu mu? Baret + kaynak maskesi + solunum + gözlük — birlikte çalışır mı? Yüz siperi + gözlük çakışması? Hepsi aynı anda takılabilir konumda olmalı.
- Çalışanın bedenine uygun mu? Özellikle eldiven, ayakkabı, maske. Yanlış boy koruma yerine risk yaratır. Kadın çalışanlar için farklı tasarlanmış versiyonlar var.
- CE belgesi + Türkçe kullanım kılavuzu var mı? Yurt dışından getirilen KKD'nin CE belgesi yoksa Türkiye'de kullanımı yasaldır ama uygun mevzuat süreçleri tamamlanmalıdır.
6. Bakım, Depolama ve Ömür
6.1. Günlük Kontrol
Her kullanım öncesi çalışan tarafından görsel kontrol:
- Baret: Çatlak, çizik, kayış durumu
- Emniyet kemeri: Kayış kesiği, metal parça bütünlüğü
- Gözlük/maske: Lens temizliği, çerçeve sağlamlığı
- Eldiven: Delik, yıpranma, kimyasal lekesi
6.2. Periyodik Muayene
Kategori III KKD (özellikle düşme koruma ekipmanı) yıllık profesyonel muayene gerektirir:
- Emniyet kemeri + halat: Yıllık yetkili kuruluş muayenesi, kayıt altına alma
- Hava beslemeli cihaz: Üretici tavsiyesine göre (genellikle 6 ay)
- Kaynak maskesi: Filtre değişimi düzenli
6.3. Depolama
Güneş, nem, kimyasal ve mekanik hasardan koruyarak. Etiketlerde belirtilen sıcaklık aralığında. Temiz, kuru, kişisel dolapta. Paylaşılan KKD (misafir bareti) arındırma prosedürüne tabi.
6.4. Ömür
- Baret: Üretimden 5 yıl (içerideki etikete bakın)
- Emniyet kemeri: Üretimden 5-10 yıl; düşme sonrası derhal değişir
- Kaynak maskesi camı: Çatlak veya deformasyon olursa
- İş eldiveni: Yıpranmaya göre — haftalık/aylık
- FFP maske: Tek kullanımlık; ama 8 saate kadar kullanılabilir, ıslanma veya kirlenmede değiştir
- Ayakkabı: Taban aşınması, iç yıpranma; 6 ay - 2 yıl arasında
7. Belgelendirme Yükümlülükleri
7.1. KKD Tahsis Tutanağı
Her çalışana verilen KKD için imzalı teslim tutanağı. İçerik:
- Çalışanın adı, TC kimlik no, SGK sicil
- KKD'nin tipi, markası, modeli, üretim tarihi, bedeni
- Teslim tarihi, sorumlu uzman imzası
- Çalışanın "aldım + kullanım eğitimini anladım" beyanı ve imzası
7.2. KKD Eğitim Kayıtları
Çalışana KKD kullanım eğitimi verilmiş olmalı: nasıl takılır, ne zaman değiştirilir, nasıl temizlenir. Eğitim katılım listesi + içerik + eğitimci bilgisi saklanır.
7.3. Muayene ve Yenileme Kayıtları
Kategori III KKD'lerin periyodik muayene raporları, yenileme tarihleri, stok takibi. Denetim sırasında ilk istenen belgelerdendir.
