Bu Rehberde Neler Var?
1. Acil Durum Planı Nedir?
Acil durum planı, işyerinde yangın, deprem, kimyasal kaçak, patlama, sağlık acili gibi ani ve ciddi durumlarda çalışanları, ziyaretçileri ve çevreyi korumak için önceden hazırlanmış yazılı belgedir. Amacı: panik ve kaosu azaltmak, doğru kararların otomatik alınmasını sağlamak.
İyi bir plan üç soruya cevap verir:
- Ne olduğunu kim tespit eder ve nasıl duyurur?
- Herkesin ne yapması gerekir — kim nerede, hangi sırada?
- Durum kontrol altına alındıktan sonra iyileşme süreci nasıl yönetilir?
2. Yasal Zorunluluk ve Kapsam
6331 sayılı İSG Kanunu'nun 11. ve 12. maddeleri ve "İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik" (18 Haziran 2013) acil durum planını zorunlu kılar.
2.1. Hangi İşyerleri?
Tüm işyerleri — çalışan sayısı veya tehlike sınıfı fark etmez. Plan, işyeri büyüklüğüne ve risk profiline göre ölçeklenir ama varlığı zorunludur.
2.2. Kim Hazırlar?
İSG uzmanı, işyeri hekimi ve işveren birlikte. Büyük işyerlerinde Acil Durum Kurulu (ADK) oluşturulur — hazırlık ve güncelleme bu kurul sorumluluğundadır.
2.3. Süre ve Yenileme
Plan yılda en az bir kez gözden geçirilir. Şu durumlarda derhal güncellenir:
- İşyerinin taşınması, büyümesi, küçülmesi
- Yeni tehlike (ör. yeni makine, yeni kimyasal) eklenmesi
- Acil durum yaşanması (ders çıkarılır)
- Mevzuat değişikliği
- Tatbikat sonrası öğrenilen dersler
3. Planın 10 Zorunlu Bileşeni
Yönetmeliğin gerektirdiği minimum bileşenler:
- İşyeri tanımlaması: Ad, adres, faaliyet konusu, tehlike sınıfı, bölümler, çalışan sayısı
- Olası acil durumlar listesi: Risk değerlendirmesinden türetilmiş — yangın, deprem, kimyasal kaçak, elektrik çarpması, kalp krizi vs.
- Önleme önlemleri: Her acil durum için nasıl önlenir veya azaltılır
- Tehlikenin erken tespiti: Alarm sistemleri, duman dedektörü, gaz dedektörü, insan denetim sistemi
- Acil durum müdahale prosedürleri: Her senaryo için adım adım (5-10 aksiyon maks.)
- Tahliye prosedürü ve yolları: Kat planında işaretlenmiş, yönlendirme levhaları, toplanma yeri
- Acil durum ekibi listesi: Kim, hangi görev, iletişim bilgisi
- Dış kuruluş iletişim bilgileri: 112, itfaiye, zehir danışma, yakın hastane, AFAD
- Eğitim programı: Çalışan bilgilendirme, ekip eğitimi, yıllık tatbikat programı
- Belgelendirme: Plan güncelleme tarihi, onaylayan (İSG uzmanı + işveren imzası), sorumlu kişiler
4. Senaryo Bazlı Müdahale — 6 Ana Tip
4.1. Yangın
- İlk tespit: Duman/alev görülür → yangın alarmı çalınır
- Küçük yangın (el yangın söndürücü ile müdahale edilebilir): Yangın söndürücüsü kullan, yanıcı hattı kapat
- Büyük yangın: Tahliye başla — en yakın acil çıkıştan toplanma yerine; gazı kapat, itfaiye ara (112)
- Tahliye tamamlanınca sayım — eksik varsa arama-kurtarma
4.2. Deprem
- Sarsıntı anında: "Düş, Kapan, Tutun" — masa altı, dayanıklı mobilyanın yanı
- Sarsıntı durduktan sonra: Tahliye — merdivenlerden (asansör yasak), toplanma yerine
- Toplanma yerinde sayım ve yaralı kontrol
- Bina hasar kontrolü — uzman görüşü olmadan girilmez
- AFAD bildirim gerekirse (yaralı, bina hasarı)
4.3. Kimyasal Kaçak
- Bölgeyi boşalt — bölgedekiler KKD olmadan girmesin
- Havalandırma aç (eğer kapalı alansa)
- Ana vanayı kapat (kaçak kaynağı durdurulabilirse)
- MSDS'ye göre nötralizasyon — dökülme kiti kullan
- Etkilenen çalışanları güvenli alana al, 112 ara
- Olay sonrası risk değerlendirmesi güncelle
4.4. Patlama
- Derhal tahliye — ikinci patlama riski var
- 112 + itfaiye + jandarma/polis aynı anda
- Yaralılara uzak mesafeden yardım — uzman ekip gelene kadar
- Olay yerine girme — delil + güvenlik
4.5. Elektrik Çarpması
- Akım kaynağını derhal kes (şalter, fiş)
- Çarpılmışa metal/ıslak malzemeyle dokunma — yalıtkan kullan (kuru tahta, kauçuk)
- Nabız ve solunum kontrol — yoksa CPR başlat
- 112 ara, yanık varsa soğutma
4.6. Tıbbi Acil (Kalp Krizi, İnme, Yaralanma)
- İlk yardımcı tarafından durum tespiti
- 112 ara, olayın konumunu net tarif et
- Temel yaşam desteği (CPR, kanama kontrolü, duruş ayarlama)
- AED varsa kalp olgularında derhal kullan
- Hasta ulaşıncaya kadar monitör
5. Acil Durum Ekibi ve Görevler
Acil durum ekibinin sayısı ve rolleri işyeri büyüklüğüne göre. Minimum bileşim:
5.1. Tahliye Görevlisi
Her bölümden 1-2 kişi. Sorumluluğu: bölümündeki çalışanları tahliye yollarına yönlendirmek, arkada kimse kalmamasını sağlamak, toplanma yerinde sayım yapmak.
5.2. İlk Yardımcı
İlkyardım sertifikalı personel. Her vardiyada minimum 2 kişi. İlkyardım dolabı + temel yaşam desteği yetkinliği.
5.3. Söndürme Ekibi
Yangın söndürücü kullanım eğitimi almış 3-5 kişi. Küçük yangınlarda erken müdahale, itfaiye gelene kadar kontrol.
5.4. Koruma Görevlisi
Tahliye sonrası kimse binaya geri girmesin diye denetim. İtfaiye/polis geldiğinde rehberlik.
5.5. Medikal Koordinatör (Büyük İşyerlerinde)
İşyeri hekimi veya hemşire. Tıbbi acillerde liderlik, hastane koordinasyonu, ilaç/malzeme yönetimi.
5.6. Acil Durum Müdürü
Olay esnasında tek karar alıcı. Genellikle üst yönetimden. Tüm ekibin lideri, dış iletişimden sorumlu.
Her ekip üyesi rolünü yazılı olarak tanımlanmış görmeli. İlan panolarında, giriş yerlerinde ekip listesi + fotoğraflar asılı olmalı.
6. Tatbikat
6.1. Sıklık
- Az tehlikeli işyeri: Yılda en az 1 tatbikat
- Tehlikeli: Yılda en az 2
- Çok tehlikeli: Yılda en az 2 — biri kapsamlı
6.2. Senaryo Rotasyonu
Her tatbikat farklı senaryo üzerine kurulmalı:
- Yıl 1: Yangın + tahliye
- Yıl 2: Deprem + tahliye
- Yıl 3: Kimyasal kaçak + hastaneye müdahale
- Yıl 4: Tıbbi acil + AED + CPR
6.3. Tatbikat Türleri
- Masa üstü (tabletop): Teorik, ekip senaryo konuşur
- Fonksiyonel: Bir ekip gerçek rolünde, diğerleri normal işte
- Tam ölçek: Tüm işyeri katılır, gerçek tahliye
6.4. Değerlendirme
Her tatbikat sonrası 30 dakika içinde debrief:
- Tahliye süresi nedir? (Hedef: <5 dakika)
- Toplanma sayımı doğru yapıldı mı?
- Ekip rollerini bildi mi, uyguladı mı?
- Alarm sistemi duyuldu mu? Her noktadan duyulabildi mi?
- Tahliye yolları engelsiz miydi?
- İletişim (telsiz, telefon) çalıştı mı?
6.5. Belgelendirme
Her tatbikat yazılı kayıt altına alınır: tarih, senaryo, katılımcı listesi, tahliye süresi, tespit edilen eksiklikler, düzeltici aksiyonlar. Denetimde ilk istenen belgelerden.
7. Belgelendirme ve Güncelleme
- Plan yazılı, yönetim onaylı, tarihli
- Plan özeti ilan panolarında sergilenir
- Acil durum ekibi listesi görünür yerde
- Telefon numaraları (112, itfaiye, hastane, iç telefonlar) asılı
- Kat planları tahliye yollarıyla beraber her bölümde
- Tatbikat kayıtları arşivlenir
- Eğitim katılım listeleri
- Her yıl gözden geçirme imzalı
