Bu Rehberde Neler Var?
1. Risk Değerlendirmesi Nedir?
Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikelerin sistematik olarak tanımlanması, bu tehlikelerden kaynaklanan risklerin büyüklüğünün belirlenmesi ve kontrol önlemlerinin planlanmasıdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 10. maddesi ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği tarafından tüm işyerleri için zorunlu kılınmıştır.
Tehlike ile risk farklıdır:
- Tehlike: Zarar verme potansiyeli olan durum (ör. yerde yağ lekesi)
- Risk: Tehlikenin zarara dönüşme olasılığı ve sonucun şiddeti (ör. kayma → kırık, olasılık orta, şiddet yüksek → yüksek risk)
Risk değerlendirmesinin amacı, hangi tehlikelere öncelikle müdahale edileceğinin objektif bir kararla belirlenmesidir.
2. Yasal Zorunluluk ve Sıklık
2.1. Hangi İşyerleri?
Tehlike sınıfı fark etmeksizin tüm işyerleri risk değerlendirmesi yapmakla yükümlüdür:
- Az tehlikeli: 6 yılda bir yenilenir
- Tehlikeli: 4 yılda bir
- Çok tehlikeli: 2 yılda bir
2.2. Ne Zaman Tekrar Yapılır?
Yukarıdaki periyodik sürelerden bağımsız olarak şu durumlarda risk değerlendirmesi mutlaka yenilenir:
- İşyerinin taşınması, büyütülmesi veya yapısal değişim
- Yeni makine/teknoloji devreye alınması
- Yeni üretim hattı açılması
- İş kazası veya meslek hastalığı meydana gelmesi
- Koruma seviyesinin değiştirilmesi gereken bir durum
- Denetim sırasında eksik/yetersiz bulunması
2.3. Kim Yapar?
Risk değerlendirmesi; işveren, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve çalışan temsilcisinden oluşan ekip tarafından yapılır. Çalışan temsilcisinin dahil edilmesi yasal zorunluluktur.
3. 5x5 Risk Matrisi
Türkiye'de en yaygın kullanılan yöntem 5x5 L-Matris (Fine-Kinney benzeri)'tir. Risk, olasılık ve şiddet değerlerinin çarpımı ile hesaplanır.
3.1. Olasılık Skalası
- 1 — Çok düşük: Yılda 1 defadan az (neredeyse imkânsız)
- 2 — Düşük: Yılda 1 defa
- 3 — Orta: Ayda 1 defa
- 4 — Yüksek: Haftada 1 defa
- 5 — Çok yüksek: Her gün
3.2. Şiddet Skalası
- 1 — Çok hafif: İlkyardımla geçer, iş günü kaybı yok
- 2 — Hafif: 1-3 gün iş günü kaybı
- 3 — Orta: 3-30 gün iş kaybı, tedavi gerektirir
- 4 — Ciddi: 30+ gün iş kaybı, kalıcı hasar
- 5 — Çok ciddi: Ölüm, çoklu ciddi yaralanma
3.3. Risk Puanı ve Kategori
Risk Puanı = Olasılık × Şiddet
- 1-6 — Düşük risk: Mevcut önlemler yeterli. İzlemeye devam.
- 7-12 — Orta risk: Önlem geliştirilmeli. Belirli bir süre içinde aksiyon.
- 13-19 — Yüksek risk: Derhal önlem alınmalı. Gerekirse faaliyet durdurulur.
- 20-25 — Çok yüksek risk: Faaliyet anında durdurulur, risk giderilmeden tekrar başlatılamaz.
4. 6 Adımda Risk Değerlendirmesi
Adım 1: Tehlike Tanımlama
İşyerini sistematik olarak gez. Her bölüm, her makine, her iş akışı için sorular:
- Burada kim, hangi koşullarda nasıl zarar görebilir?
- Hangi makineler, hangi kimyasallar, hangi fiziksel etkenler mevcut?
- Hangi iş süreçleri "rutinin dışında" değişiklik gösteriyor?
Fotoğraf çek, checklist doldur. First ISG gibi AI destekli uygulamalar bu adımda otomatik tehlike önerileri sunabilir.
Adım 2: Kimin Etkilendiğini Belirle
Her tehlikede maruz kalacak kişileri say:
- Çalışanlar (hangi pozisyon)
- Ziyaretçiler, alt yüklenici personeli
- Hassas gruplar: gençler, gebeler, engelliler
Adım 3: Risk Değerlendirmesi (5x5 Matris)
Olasılık ve şiddet puanla. Çarp. Kategoriyi belirle. Bu aşamada objektif kal — "bu iş zaten 20 yıldır böyle yapılır" argümanı olasılığı düşürmez; geçmişte kaza olmaması tehlikenin olmadığı anlamına gelmez.
Adım 4: Kontrol Önlemleri Planla
Risk hiyerarşisi sırasıyla uygulanır:
- Ortadan kaldırma: Tehlikeyi tamamen yok et (ör. zehirli kimyasalı başkasıyla değiştir)
- İkame: Daha az tehlikeliyle değiştir
- Mühendislik önlemleri: Koruma, havalandırma, siper
- İdari önlemler: Eğitim, talimat, nöbet rotasyonu
- KKD: En son çare — kişisel koruyucu donanım
En çok yapılan hata: Doğrudan KKD'ye geçmek. KKD hiyerarşinin son basamağıdır.
Adım 5: Uygulama ve Takip
Her kontrol önlemi için sorumlu + süre belirlenir. Aksiyon listesi işverenle paylaşılır ve takip edilir.
Adım 6: Gözden Geçirme
Önlemler uygulandıktan sonra riskin gerçekten azaldığı doğrulanır. Azalmadıysa başka bir önlem katmanı eklenir. Değerlendirme periyodik olarak (bkz. yasal sıklık) yenilenir.
5. Örnek: Kaynak İstasyonu Risk Değerlendirmesi
Tehlike: Kaynak sırasında UV radyasyon, metal parçacık sıçraması, ses, kıvılcım.
Etkilenen: Kaynakçı (tam maruziyet), yanında çalışan işçiler (kısmi maruziyet).
Mevcut durum: Kaynakçı yarı-maske kullanıyor, yanında çalışanlar için KKD yok. Bölme/siper yok.
Olasılık: 5 (her gün kaynak yapılıyor)
Şiddet: 4 (göz yanığı, kalıcı görme hasarı, ciddi yaralanma riski)
Risk Puanı: 5 × 4 = 20 — Çok yüksek risk
Kontrol Önlemleri:
- Mühendislik: Kaynak alanı etrafına UV geçirmez perde/bölme kurulumu (7 gün)
- KKD: Kaynakçıya otomatik karartma maskesi + deri önlük + eldiven; yanındaki işçilere ek olarak UV gözlük (3 gün)
- İdari: Kaynak alanına "kaynak devam ediyor" uyarı levhaları, kaynak saatleri dışına çıkış talimatı (3 gün)
- Eğitim: Kaynakçılara KKD kullanımı + UV riski eğitimi (1 ay içinde)
Sorumlu: Üretim Müdürü · İzleme: 1 ay sonra yeniden değerlendirme
Yeni Risk (önlem sonrası beklenen): 2 × 3 = 6 — Düşük risk
6. Sektörel Farklar
Risk değerlendirmesinin temel yöntemi aynıdır, ancak ağırlıklı tehlike kategorileri sektöre göre değişir:
- İnşaat/Şantiye: Yüksekten düşme, iskele çökmesi, elektrik, ağır iş makinesi. Detaylar için: Şantiye İş Güvenliği Rehberi
- İmalat/Fabrika: Makine emniyeti, kimyasal maruziyeti, gürültü, ergonomi
- Kimya/İlaç: Kimyasal maruziyeti (akut + kronik), patlama, yanma, MSDS güncellik
- Sağlık: Biyolojik ajanlar, iğne batma, radyasyon (radyoloji), agresif hasta riski
- Gıda: Sıcak yüzeyler, keskin aletler, bakteriyolojik risk, soğuk hava deposu donması
- Lojistik/Depo: Forklift, istifleme çökmesi, raf devrilmesi, ergonomi
- Ofis: Ergonomi, göz yorgunluğu, yangın tahliye, psiko-sosyal riskler
Her sektör için risk değerlendirme şablonunun tehlike kategorileri önceden tanımlanmış olması sahada zaman kazandırır.
7. Yaygın Hatalar
- Masa başı değerlendirme. Sahaya gitmeden şablonu doldurmak — tehlikelerin %40'ı fark edilmez.
- Çalışan dahil edilmez. Yasal zorunluluktur ve zaten en çok gören onlardır — atlanmamalı.
- Doğrudan KKD'ye atlama. Risk hiyerarşisi atlanır, en ucuz çözüm tercih edilir.
- Önlem sonrası yeni puan hesaplanmaz. Riskin gerçekten azaldığı doğrulanmaz.
- Güncellenmez. 5 yıl önceki raporun PDF'i klasörde bekler. İşyeri değişmiştir ama kağıt aynıdır.
- Sadece ana riskler yazılır. "Küçük" görünen (yerdeki kablo, yağ lekesi) kalemler atlanır. Oysa iş kazalarının çoğu bu "küçük" tehlikelerden çıkar.